Намерно ќе го оставам ова „биѓава“ нелекторирано, бидејќи сакам да остане како потсетник дека веќе не сум сигурен дека состојбата во новинарството може лесно да се поправи.

Зошто по 31 година професионална кариера ваква малодушност?

Главниот мотив не е расправијата меѓу новинари и исфрлањето, односно забраната за емитување еден документарен филм на Јутјуб поради нерегулирани авторски права. Ниту, пак, е односот на наш колега кон министерката за образование.

Ниту затворањето на Радио Слободна Европа на македонски јазик, и изумирањето секоја година на локални медиуми што го покажуваат извештаите на ААВМУ, ниту плата под просечната на новинарите.

Овие случаи само ја надополнуваат сликата.

Главниот проблем што го детектирав во изминатиот период е дека новинарството сè повеќе се сведува на гребење по површината на темите, без доволно упорност да се дојде до суштината.

Не на она гребење што прво ви паѓа на ум – за пари, за ситни услуги или за некоја привилегија што би нè издвоила од „плебсот“. Ние сме дел од народот и треба да ги штитиме нивните граѓански права и јавниот интерес.

Гребењето за кое зборувам е гребење како мало маче – со мали или никакви ноктиња, кои не можат да предизвикаат никаква реакција. Не како гребењето на Тоби – мачката во мојата куќа, девет килограми тежок мачор, кој со своите канџи стигна до основата на двоседот и тој веќе плаче за нов.

Ние како новинари не гребеме доволно длабоко во темите. Сè почесто новинарството се сведува на „чудо од три дена“, на сензација и на обид да се побудат ниски страсти кај публиката.

Да се потсетиме како известувавме со почетокот на нападот на САД и на Израел врз Иран. Црни сценарија, најави за нов ценовен шок, паника за цената на нафтата што ќе предизвика нов бран на инфлација.

Доволно беше да се отвори агрегатор на вести за да се видат наслови од типот:

„Следува ли нов ценовен шок?“

„Цената на дизелот расте – што нè чека?“

„Нов удар врз џебот на граѓаните“

„Енергентите повторно ја туркаат инфлацијата нагоре“

„Ценовно цунами – дизелот скокна за 36 %“

Внимавајте, ова беше на самиот почеток на кризата. Во момент кога сè уште немаше јасни сигнали како конфликтот ќе се одрази врз глобалните пазари, ние веќе креиравме атмосфера на неизбежен, голем, разорувачки ценовен шок.

Добар дел од онлајн медиумите придонесуваат за ширење паника, но проблемот не е само во сензационализмот. Проблемот е што и мејнстрим медиумите не ги обработуваат темите доволно длабински и континуирано.

Парцијално ќе се сретнат анализи, но континуирано, секојдневно следење на кризата со домашни економски аналитичари и објаснување на процесите, ретко можеше да се види.

Дел од еминентните економисти многу издржано ги објаснуваа фазите на кризата, во кој стадиум сме и кога која мерка треба да се активира. Но, вакви анализи, на дневна основа, континуирано, недостасуваат во услови кога се создава паника поради кризата. А добар дел на економските движења се засноваат на очекувањата, така што паниката е керозин за дополнително влошување на ситуацијата.   

Затоа, како што се развиваше темата, на површина излезе токму тоа „гребење“ – површно следење на настаните без доволно објаснување на причините.

Во голем дел од прилозите за поскапувањата се потпираме на анкети (vox populi) или на политички реакции од власта и од опозицијата, но многу ретко се проверуваат самите податоци.

Никој не ги побара поединечните цени на храната што Сојузот на синдикатите на Македонија ги користи за пресметка на синдикалната кошница за да се направи споредба меѓу март и февруари.

Податоците покажаа дека во првите недели од март немаше драматични поместувања кај дел од основните производи, но наративот за нов ценовен бран веќе беше поставен.

Кризата сè уште не беше стигната до маркетите, но паниката веќе беше стигната до јавноста.

Очекувањата за раст на цените често самите по себе влијаат врз однесувањето на потрошувачите и на компаниите. Во такви услови, улогата на новинарството не е да ја засили паниката, туку да помогне јавноста да разбере што навистина се случува.

Токму затоа ги нагласувам вестите како формат. Вестите не се само форма, туку дневен филтер преку кој граѓаните ја разбираат економската и политичката реалност.

Во комуниколошките теории оваа улога на новинарите се нарекува „чувари на портата“, или чувар куче (watchdog) и тоа повеќе од 80 години. Но, најновото толкување е дека медиумите ја губат улогата на филтри и стануваат неми набљудувачи што следат туѓи агенди и интереси (gatewatchers).

Според истражувањата на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, телевизијата е тесно зад социјалните мрежи како извор на информации за граѓаните.

Но, довербата што ја имаат граѓаните во телевизиите е далеку пред содржините пласирани во дигиталниот свет. Тоа значи дека одговорноста на информативните редакции е поголема од кога било.

Пред сè бидејќи во дигиталната ера новинарството се соочува со сериозни предизвици. Социјалните мрежи, платформите и дигиталната инфраструктура ја презедоа технолошките гиганти, инфлуенсерите, граѓаните и политичките елити што ги усовршија комуникациските практики оставајќи ги медиумите со споредната улога.

А, вестите сè почесто се сведуваат на пренесување изјави, наместо на објаснување на процесите.

Да не биде дека само ги критикувам другите медиуми – и самиот се фатив во таканареченото мрзливо новинарство.

Во изминативе недели клучна тема беше растот на цената на нафтените деривати. Имаше значителен раст на дизелот, по што следуваше и пораст на бензинот. Речиси сите медиуми, вклучително и јас, објаснувавме дека тоа се должи на растот на цената на суровата нафта на светските берзи.

Тоа беше наједноставното објаснување.

Но, не даваше одговор на клучното прашање – зошто дизелот расте со различна динамика од бензинот и кои фактори од методологијата влијаат врз конечната цена.

Ги пренесувавме соопштенијата на Регулаторната комисија за енергетика, зборувавме за случувањата на светските пазари и за конфликтот на Блискиот Исток, но ретко кој навлезе во самата методологија за пресметка на цените на дериватите.

Ретко кој објасни како референтните цени на европските берзи, курсните разлики, транспортните трошоци и даночната структура влијаат врз разликите меѓу бензинот и дизелот.*

Токму тука најдобро се гледа колку често новинарството останува на површината.

Не станува збор за тоа дека нема знаење или капацитет, туку дека ретко се вложува дополнителен напор за да се разработи темата во серија, континуирано, сè додека јавноста не ја разбере целосно.

Прашањето е како повторно да се наострат „канџите“ на редакциското новинарство.

Решението не е едноставно, особено во услови на намалени редакции, недостиг на новинари и постојан притисок за брзина.

Една од можностите е професионалните новинарски организации да воспостават награда што ќе го вреднува придонесот на новинарските теми токму во информативните содржини – во вестите.

Со јасно дефинирани критериуми – континуитет, серијалност, квалитет на обработка, влијание врз јавните политики – ваква награда би можела постепено да стане престижна и мотивирачка.

Покрај постојните награди за истражувачко новинарство и за животно дело, ваквото признание би го вреднувало токму она новинарство што секојдневно стигнува до најголем број граѓани.

Бидејќи, без континуирано и упорно „гребење“ на темите, новинарството ризикува да се претвори во пренесување туѓи ставови, наместо во објаснување на реалноста.

А без тоа, јавниот интерес останува незаштитен.

*ПОУКА ЗА ПОМЛАДИТЕ НОВИНАРИ!

Иако веќе сум полни 31 година новинар, никогаш немојте да бидете апсолутно сигурни во бројките и во тоа што го пишувате без темелно да го проверите. Во прилогот со методологијата на утврдување на цените на нафтените деривати, ненамерно сум пресметал погрешен неделен просек на дериватите. Прилогот методолошки беше точен, но крајниот резултат поради неточните податоци беше погрешен, со што и изведениот заклучок. Затоа, никогаш ништо не работете набрзина и без подлабока проверка. Можеби немаме секогаш време, но подобро точно и малку подоцна, отколку според временскиот распоред, ама погрешно. 

Автор: Горан Теменугов

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Вештачката интелигенција (ВИ) не е неутрална алатка што ни го олеснува животот и работењето, туку ги видоизменува секојдневните наши активности во услуги и сервиси што е неопходно да се плаќаат континуирано. Преку тоа вештачката интелигенција станува клучна алатка што помага во комерцијализацијата на многу активности што досега не беа тоа.

На пример, треба да напишете некаков текст? Решението е едноставно, претплатете се на сервис за пишување со помош на вештачка интелигенција. Внесете неколку т.н. промптови, основни идеи, некакви насоки и таа ќе ви произведе текст. Кога текстот изгледа премногу вештачки, друга услуга и сервис за претплата има решение за вас, ветувајќи дека ќе го направи да биде „почовечки“. Ако се појават детектори за ВИ, се појавуваат нови алатки за да ги заобиколат нив. Креирањето музика, фотографии или видеа ја следат истата логика. Сега сè може да се поврзе со вештачка интелигенција и сè може да се монетизира преку плаќање со претплата.

Вештачката интелигенција постапно ја проширува и ја зголемува потребата од платени сервиси креирајќи една нова „претплатничка економија“ каде што и за најосновните  активности постои платен сервис. Со тоа корисниците повеќе не купуваат алатки што ги поседуваат, туку изнајмуваат пристап до нив. Вештачката интелигенција не нуди само помош, туку всушност ги води корисниците во системи каде што се зависни, каде што секој чекор бара друга услуга. На овој начин, вештачката интелигенција ги претвора креативноста, образованието и продуктивноста во бизнис-модели што се во експанзија.

Комерцијализацијата на ВИ во иднина е неизбежна поради големите ресурси што таа ги влече и ги користи, но проблемот овде настанува кога другите позитивни придобивки од нејзиниот развој, пред сѐ јавниот интерес, едукацијата, науката и креативноста, стануваат суштински подредени на логиката на брз профит.

Крај на сопственоста?

Во минатото, луѓето купуваа производи и едноставно ги поседуваа. Софтверот го користевме на дискови, музиката се купуваше во форма на албуми, а книгите во физичка форма. Денес, сопственоста врз медиумите на знаењето и информирањето забрзано исчезнува. Наместо неа, луѓето денес плаќаат за пристап. Софтверот работи само додека се активни претплатите, музиката постои на платформите за стриминг, па дури и основните алатки исчезнуваат кога ќе престане плаќањето. Можеме, на пример, да се потсетиме на обидот на произведувачот на автомобили „БМВ“ во 2023 година да промовира услуга со претплата за топли седишта. Секако, ова не успеа да прерасне во редовна услуга. Корисниците едноставно одбија да плаќаат за ова.

Вештачката интелигенција совршено се вклопува во ваквиот нов систем. Алатките за вештачка интелигенција ретко се целосни или финални производи. Тие нудат ограничени услуги за да ја развијат својата корисничка база и да го прошират таквиот начин на користење за да потоа се развијат во сервиси што бараат постојано плаќање. Пристапот зависи од нивото на претплата, ограничувањата за користење или платените надградби. Корисникот никогаш целосно не ја поседува алатката и никогаш не завршува со плаќањето за неа.

Овој економски модел зависи од долгорочна употреба, а целта не е трајно решавање на проблемите, туку корисниците да останат ангажирани и зависни од користењето на услугата. Вештачката интелигенција станува економски вредна не затоа што завршува работа, туку затоа што создава потреба за постојана помош. Ваквиот правец на развој на ВИ има долгорочни негативни последици.

Пишувањето како платена рутина

Образованието дава јасен пример за тоа како вештачката интелигенција ја поддржува новата претплатничка економија. Пишувањето научен текст порано се разбираше како сложен процес на усвојување знаење што вклучува читање, размислување, пишување и ревидирање. Денес ова често се менува во академска задача што мора да се заврши брзо и ефикасно.

Платформите со вештачка интелигенција нудат помош со структурата на пишување, академскиот тон, парафразирањето и референците. На почетокот ова изгледаше многу корисно. Сепак, процесот ретко завршува со една алатка. Откако ќе се појави текст генериран од вештачка интелигенција, се појавуваат нови грижи. Истражувачите се грижат за злоупотреби на ВИ, неетичко користење, објавување плагијати и неоригиналност. Како резултат на сето ова, тие бараат помош од платени сервиси, кои ветуваат дека ќе ја преработат, ќе ја прочистат или ќе ја подобрат нивната работа и труд.

Пишувачот денес е заробен во маѓепсан круг. Една претплата создава нов проблем што бара друга претплата. Учењето полека се префрла на учење како да се користат платформите, но не и како да се стекнува или да се унапредува знаењето. Фокусот се оддалечува од разбирањето на идеите и се префрла на избегнување проблеми во генерирање текстови. Образованието сѐ помалку се грижи за знаењето, а сѐ повеќе се сосредоточува на вештини за користење на достапната технологија испразнета од содржина и знаење.

Креативност претворена во услуга

Истиот модел се појавува и во креативните области. Музиката, уметноста, дизајнот и пишувањето сè повеќе се обликуваат од платформите со вештачка интелигенција. Креативноста повеќе не се претставува како вештина развиена со текот на времето, туку како нешто што може веднаш да се креира со помош на софтвер.

Корисниците се охрабруваат да генерираат музика, фотографии или видеа со неколку кликови. Сепак, пристапот е ограничен. Повисокиот квалитет, комерцијалните права или приспособувањето обично носат сериозни трошоци за плаќање. Креативноста станува процес на избирање опции во рамките на платени системи, наместо изразување лична визија, имагинација и креација.

Ова секако не ја елиминира креативноста, но го менува нејзиното значење. Корисникот станува уредувач на излезни резултати наместо креатор на содржината. Уметничкото дело станува побрзо, но исто така и постандардизирано, сѐ поуниформно. Платформите со вештачка интелигенција имаат корист од ова бидејќи креативноста станува репетитивна и може полесно да се монетизира.

Каде нѐ води претплатничката ВИ?

Вештачката интелигенција често се восприема како моќна. Таа ветува дека ќе заштеди време, ќе го намали напорот и ќе ги направи вештините достапни за сите. Иако ова е делумно точно, тоа крие еден подлабок проблем. Колку повеќе корисниците се потпираат на вештачката интелигенција, толку помалку самодоверба чувствуваат без неа и ја губат способноста за ефикасно творење.

Наместо да учат како подобро да пишуваат, луѓето учат како подобро да пишуваат промптови. Наместо да развиваат креативни вештини, тие учат како да се најдат и да се активираат опции на сервисите што ги плаќаат. Знаењето станува „аутсорсирано“. Корисниците се чувствуваат продуктивни, но и зависни. Вештачката интелигенција го „аутсорсира“ знаењето и креативноста на технологијата и ја трансформира во самообновувачки бизнис-модел.

Ова создава илузија на слобода. Вештачката интелигенција се чини дека ги отстранува бариерите, но истовремено создава и нови. Пристапот го заменува совладувањето. Плаќањето го заменува учењето. Со текот на времето, корисниците може да произведат повеќе, но да разберат помалку.

Надвор од економијата, вештачката интелигенција ги менува и културните вредности. Брзината станува поважна од длабочината. Ефикасноста и бројките владеат, а не знаењето и мотивацијата. Резултатот е поважен од учењето. Ефикасноста ја заменува рефлексијата. Луѓето почнуваат да го гледаат размислувањето, пишувањето и создавањето како задачи што треба да се оптимизираат, а не како искуства што треба да се живеат. Сè станува мерливо, автоматизирано и монетизирано. Вештачката интелигенција го поддржува овој начин на размислување со тоа што го претвора човечкиот напор во податоци и претплати.

Вештачката интелигенција не е само технолошки развој. Таа е економска стратегија. Со влегување во образованието, креативноста и секојдневната работа, вештачката интелигенција ја проширува економијата на претплата во области што некогаш беа лични и значајни. Прашањето „Како да се создаде бизнис од што било?“ го наоѓа својот одговор во способноста на вештачката интелигенција да ги претвори секојдневните човечки активности во платени услуги. Пишувањето, учењето и создавањето сега се обновуваат месечно.

Автор: Сеад Џигал

Фотографии: freepik.com

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Сепак, во денешно време, постои сѐ поголема загриженост дека критичкото размислување е во постојано опаѓање. Причините за тоа најчесто се лоцираат кај брзите промени што ги носи новото дигитално време и проблемите во нашето приспособување кон овие длабински трансформации во општествата.

Причини за падот на критичкото размислување

Нил Постман (Neil Postman) во својата книга „Забавувајќи се до смрт“ (1985)предупреди дека нашите слободи и права можат да пропаднат не поради цензура, туку преку „поплава од забавни содржини што го блокираат поединецот да мисли критички и да прави  сопствена процена за реалноста во која живее“. Како што наведува Постман: „Медиумите што ги користиме, ги трансформираат начините на кои размислуваме. Секој медиум креира говор што ни дава ориентација во размислувањето, во изразувањето и во сензибилноста“ (1985, стр. 11). Денешните медиуми, од информативните до целосно забавните програми, се сосредоточени на креирање содржини што имаат силен ефект врз нашите емоции, какви што се страв, огорченост, вознемиреност, или пак чудење, воодушевеност и еуфорија. Ваквите содржини доминираат во јавната комуникација и тие редовно се најгледани, најпосетувани, најкоментирани и највирални. Поради својата ефикасност во привлекување внимание, медиумите, од инфлуенсерите, јутјуберите, до големите медиумски конгломерати, се во постојана трка за привлекување внимание токму на ваков начин, афективно, емотивно, но често и ирационално.

Филозофот Херберт Маркузе предупреди во својата книга „Еднодимензионалниот човек“ (1964) дека напредните општества создаваат пасивност и конформизам преку заситување на граѓаните со потрошувачки потреби и навики. Нудејќи бесконечна забава и лажни избори, „системите на моќ ја спречуваат вистинската критика“. Неговата дијагноза загрижувачки резонира со денешната култура на „doomscrolling“ (англ.), каде што консумираме огромни количини информации без фокус, лично ангажирање или критичко размислување.

Па, така, медиумите денес доминантно користат алармантни наслови и драматични визуелни елементи за да привлечат внимание. За време на пандемијата на КОВИД-19 многу медиуми често користеа наслови како: „НОВ БРАН НА СМРТОНОСЕН ВИРУС!“, или „БОЛНИЦИТЕ СЕ ПРЕД КОЛАПС!“. Овие методи се користат континуирано, за нови теми, какви што се воените конфликти и честата евокација на поими како „ТРЕТА СВЕТСКА ВОЈНА“, „КРАЈ НА СВЕТОТ“, „ЕКОНОМСКИ КОЛАПС“ и слично. Начинот на презентација на вестите е силно емоционализиран, со драматична музика, колоритна графика и со постојано броење жртви и штети. Целта е да се задржи вниманието на јавноста преку страв и вознемиреност.

Алгоритмите на платформите како Тикток, Јутјуб и Инстаграм најчесто промовираат содржини што предизвикуваат силна реакција (видеа со наслови: „НЕ МОЖЕТЕ ДА ВЕРУВАТЕ ШТО СЕ СЛУЧИ!“, или пак реакциски видеа во кои инфлуенсерите претерано се смеат, плачат или се шокирани). Ваквите содржини се најгледани затоа што силната емоција го поттикнува споделувањето и коментирањето.

Сите овие примери покажуваат дека современата медиумска екосфера функционира според логиката на економија на внимание. Содржините што најмногу се наградуваат од алгоритмите и публиката се оние што предизвикуваат силни емоции, додека бавната, аналитичка и критичка комуникација многу потешко се практикува.

Падот на критичкото размислување е очигледно и во политиката, каде што наративите сè повеќе ги надминуваат фактите. Денешниот пејзаж од лажни вести, скандали, теории на заговор и поларизирани медиуми го илустрира овој колапс. Популистичките движења низ целиот свет ги користат емоциите и идентитетот како оружје, наместо аргументите и фактите, повторувајќи го предупредувањето на Платон дека демократиите се ранливи на демагози што манипулираат со желбата наместо да се повикуваат на разумот.

Образованието, некогаш сметано за основа на критичката мисла, сè повеќе се структурира врз стандардизирано тестирање и површна метрика. Пауло Фреире во книгата „Педагогија на угнетените“ тврди дека образованието честопати ги сведува учениците на „човечки контејнери во кои се депонира знаењето, наместо да поттикнува дијалог и размислување“. Овој модел на образование наградува меморирање и послушност наместо внимателност и размислување. Во современите училници критичкото размислување е често користен збор, но, за жал, не и редовна практика. Стандардизираните испити ретко ја тестираат способноста на учениците да проценуваат аргументи или да препознаваат пропаганда. Како резултат на тоа, учениците го напуштаат училиштето без вештини критички да ги преиспитуваат содржините во медиумите, и често паѓаат во стапицата на зависност од технологијата.

Улогата на алгоритмите во падот на критичкото мислење

Дигиталната доба донесе невиден пристап до информации, но не го зајакна критичкото размислување. Напротив. Алгоритмите на платформи како Тикток, Јутјуб и Икс, се дизајнирани да го максимизираат ангажманот (engagement, англ.), а не разбирањето. Во книгата „Филтрирачки меур“(2011), Ели Паризе објаснува како корисниците се заробени во комуникациски системи за персонализирани содржини што ги зајакнуваат постојните верувања, создавајќи идеолошки ехо-комори. Ова ја блокира можноста да прифаќаме нови информации и знаења, а со тоа и подобро да се приспособуваме на средината во која живееме.

Обемноста на информациите влијае нив површно да ги восприемаме и да не ги преиспитуваме критички. Информациите, вестите и најпопуларните содржини стануваат потрошувачка стока, која рутински ја консумираме некритички. Со тоа информирањето престанува да биде поткрепено со размислување и логичко расудување, станувајќи жртва на неконтролираното ширење на потрошувачката култура во комуникацијата. Ова ги трансформира информациите и идеите во производи што ги преземаме готови и ги користиме, нешто како продуктите во супермаркетите. Зошто би анализирале некој проблем критички и би се мачеле да оформиме свој став кога медиумите, од инфлуенсери, сѐ до експерти, ни нудат готови ставови, коментари и мислења?  Доволно е само да ги собереме од медиумите така како што ни се допаѓа и ни одговара.

Скорешни студии ја поврзуваат зависноста од вештачка интелигенција со намалени вештини за критичко размислување, особено кај младите поради т.н. когнитивно растоварување (cognitive offloading, англ.) и прекумерна зависност од технологијата. Наместо критички да креираат свои ставови и мислења, вештачката интелигенција може да го обесмисли тој процес со едноставно нудење готови ставови и идеи, непроверени, неприспособени и неизвесни за примена.

Кои се ефектите на медиумите врз критичкото мислење?

Критичкото размислување се чини дека исчезнува под ваквите притисоци од преоптоварување со информации, емоционализација, политичка пропаганда и потрошувачка  култура, кои шират конформизам и пасивност. Нашето внимание се фрагментира на стотици различни теми и канали што ги преоптоваруваат нашите мислечки капацитети. Така се креира и новата „brainrot-култура“ што вклучува, сликовито кажано, „гниење на мозокот“, односно ширење идеи дека мозокот, мислењето и критичката свест се непотребни или невозможни.

Дали критичкото размислување е целосно исчезнато? Сè уште не, но е во голема опасност. Критичката мисла преживува во помали медиуми и комуникациски сфери, честопати отфрлени како неважни или непрактични. Денешната технологија го раситнува вниманието, политиката ги фаворизира спектаклот и шоуто, а потрошувачката култура прави од мислењето производ што може да се купи и да се собере од многуте медиуми што ни се достапни. Предупредувањата на критичарите одекнуваат одново и одново: без критичко размислување, граѓаните стануваат гледачи, а не учесници, потрошувачи, а не мислечки поединци што треба да учествуваат во одлуките за сопствената иднина. Недостигот од критичко мислење ги маргинализира и ги подредува кон оние што ја контролираат комуникацијата и општествената реалност.

Неопходно е да се ревидираат образовните методи и политики што ќе го зајакнат критичкото мислење и ќе создадат услови тоа да се развива, особено кај помладите. Медиумската писменост станува критички важна алатка, која може да ни помогне полесно да преживееме во ерата на неограничени, но и непроверени, информации, и да останеме активни субјекти и граѓани, кои самостојно мислат и ја креираат својата подобра иднина.

Критичкото размислување се подобрува преку сопоставување различни аргументи, проверка на извори на информации, препознавање емоционална манипулација, детектирање логички грешки, дебата со аргументи и факти, свесност за влијанието на алгоритмите, проверка на податоци и статистика, и ред други. Зајакнувањето на одредени научни дисциплини во образовниот систем, како логика, дебатирање и слично,  помагаат и треба заедно со другите алатки за критичко размислување да бидат во фокусот на политиките, образованието и граѓанскиот активизам.

Автор: Сеад Џигал

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Ова се дел од новинарските наслови со кои се најавија измените на Законот за медиуми, со кои требаше да се регулира медиумскиот простор во Северна Македонија кога се во прашање онлајн медиумите. Една од покрупните промени, која предизвика најмногу дебата во новинарската фела, е и запишувањето во т.н. Регистар на портали.

Но и по повеќе од половина година откако законските измени стапија на сила, во практика состојбата не се промени драстично.

Ефектот од законските измени засега, вели извршниот директор на Здружението на новинари на Македонија (ЗНМ) Драган Секуловски, е ограничен. И според директорот на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни услуги (АААВМУ) Зоран Трајчевски, целите досега се само делумно исполнети.

Според констатациите на соговорниците, причините се повеќеслојни – немање интерес кај голем дел од порталите да се регистрираат како медиум, неисполнување на најавите за усогласување со други законски акти, потребата од дополнителни измени на регулативите…

„Сепак, станува збор за релативно кратка примена на овие одредби, а за попрецизна анализа врз чија основа ќе се утврди дали и колку овие измени ги исполнуваат целите на Законот, потребно е подолг временски период на примена. Секогаш кога пазарот е регулиран и со јасно дефинирани правила, корист имаат сите учесници на пазарот“, велат од кабинетот на Трајчевски.

Што се промени на хартија?

Со измени на Законот за медиуми, кои стапија на сила на 29 април, во описот за тоа што се медиуми беа додадени и „онлајн медиумите – интернет-порталите“. Така, во основните услови за издавање, беше наведено дека портал може да публикува како медиум доколку физичкото или правното лице ја впише дејноста во Централниот регистар, има седиште и уредништво во Северна Македонија и на свое име има регистрирано македонски „мк“ или „мкд“ домен.

Тука е и Регистарот на портали, кој најмногу дилеми отвори околу тоа кои ќе бидат условите некој да се запише во него. Според решението што беше договорено, за да „влезе“ некој на оваа листа, како услов се пропиша да има најмалку двајца вработени со полно работно време. За специјализираните или за портали со мал опфат, потребно е еден вработен и едно лице со договор на дело.

Покрај податоците за вработените, за Регистарот се бараат и основни податоци како: назив на фирмата и седиштето, име и презиме на одговорното лице, адреса.

Само 57 портали во Регистарот, а 257 бараа пари од за политички реклами

Надлежна да го води Регистарот е Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АААВМУ). Според податоците објавени на 3 ноември на веб-страницата на АААВМУ, во него се запишани вкупно 57 – од нив 42 онлајн медиуми и 15 со мал или со специјализиран опфат, кои во најголем број се регионални односно покриваат локални теми.

„Во Регистарот се запишани најмногу една третина од препознатливите онлајн медиуми. Дел од нив или не ги исполнуваат условите или не сакаат да бидат потранспарентни во својата работа“, вели извршниот директор на ЗНМ Драган Секуловски.

Причините, според него, се комбинација од повеќе фактори: барањето построги услови – фирма, импресум, податоци за сопствеништвото, приходи, вработени. Но, и недовербата кон поврзување со институција како што е АААВМУ или едноставно „немањето интерес“.

Евидентирањето во Регистарот е доброволно – секој самостојно одлучува дали ќе се запише или не, каде што Трајчевски од АААВМУ ја гледа и една од причините за делумно исполнетите цели на Законот.

Дека има мал интерес кај порталите да се евидентираат, покажаа и последните локални избори во Северна Македонија што се одржаа во октомври и ноември 2025 година. Додека само 57 се запишани во Регистарот, за платено политичко рекламирање за изборите се пријавиле повеќе од 330 медиуми, од кои најголемиот дел односно 257 се портали.

Неусогласеност со Изборниот законик

Платеното политичко рекламирање со пари од државниот буџет е регулирано со Изборниот законик. Иако имаше најави дека заедно со измените на Законот за медиуми, ќе се овозможи пари од реклами за избори да земат само порталите што се запишале во Регистарот, тоа не се случи.

Ваквата најавена предност, која не се оствари, Секуловски ја посочува како уште една причина за делумниот ефект на законските измени и слабиот интерес за запишување на порталите во Регистарот на онлајн медиуми.

„Изборниот законик и понатаму им дозволува и на ‘фантомски’ портали да влезат во игра – дел без функционален сајт, без сопствеништво, со странски домени, па дури и новоформирани портали пред избори. Ова отвора простор за клиентелизам и злоупотреба на јавни пари, наместо Регистарот да биде филтер за професионални медиуми“, вели извршниот директор на ЗНМ.

На бенефит од изборното рекламирање се надеваа и најголем дел од порталите што решија да се запишат во Регистарот.

Александар Самарџиев, сопственик и уредник на локалниот портал „Тетово инфо“, вели дека со продолжување на практиката да се даваат пари за изборно рекламирање и на оние што всушност не вршат новинарска дејност наместо на оние што се во Регистарот, тие како професионални онлајн медиуми немаат корист од Законот. Напротив, имаат дополнителни трошоци.

„Ние немаме некоја корист како портал и како фирма. Како локален медиум што информира за Тетово и регионот, само јас бев вработен, а сега има потреба од повеќе давачки со оглед на потребата да се ангажира лице на хонорарна основа. Можеби е и рано за некаков позитивен ефект. Суштината на која треба да се фокусираат институциите е со Регистарот да се оневозможи функционирањето на порталите што не се занимаваат со новинарска дејност или само копираат вести од други“, вели Самарџиев.

Како што додава тој, неопходно е да се најде начин „да се валоризира работата на новинарите и на порталите што создаваат вести и содржини“.

Закон според европските директиви

Освен усогласување со Изборниот законик, дека се неопходни дополнителни чекори за регулација на онлајн медиумите, согласни се и од АААВМУ и од ЗНМ.

Секуловски нагласува дека е потребно подобро уредување на регулативите околу авторските права – за фотографии, видеа и за други медиумски производи.

„Почитувањето на авторските права треба да биде еден од условите да учествуваат онлајн медиумите во формите на финансиска поддршка во и надвор од политичка кампања. Ова ќе помогне да се намали „copy-paste“ новинарството и ќе поттикне култура на почитување на трудот на фоторепортерите, на снимателите и на новинарите“, вели Секуловски.

Но, и тој и Трајчевски се согласни дека се потребни и сеопфатни измени или сосема нов закон за медиуми, кој ќе биде во согласност со Европскиот акт за слобода на медиумите (EMFA).

Законот, нагласуваат од ЗНМ, треба да предвиди обврски и за онлајн и за традиционалните медиуми да имаат интерни прирачници за етички стандарди и јасни процедури за безбедноста на новинарите во редакциите и на терен.

Европскиот акт стапи на сила во ЕУ во август 2025, а меѓу најважните негови цели се уредничката независност, заштита на изворите на информации, медиумскиот плурализам и транспарентност на сопствеништвото.

Автор: Пелагија Младеновска

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Вештачката интелигенција повеќе не е футуристички концепт за некои други индустрии – таа е активен учесник во редакциите низ светот. Таа составува статии, проверува факти и персонализира вести за милиони читатели. ВИ им нуди моќни алатки на медиумските работници, овозможувајќи им да се сосредоточат на подетална, истражувачка работа, со можност да ја комбинираат технологијата со креативноста на новинарот, а притоа почитувајќи ги етичките стандарди на професијата.

Светските медиуми тоа веќе го применуваат. На пример, „Волстрит џурнал“ користеше машинско учење за да анализира повеќе од 41 000 објави на Илон Маск на Икс (порано Твитер), визуелизирајќи ја неговата трансформација од умерен поддржувач на демократите во САД кон гласен поддржувач на републиканците и неговото политичко влијание.  

„Вашингтон пост“ примени геопросторна вештачка интелигенција на сателитски снимки за да оспори извештај на израелската војска за напад со беспилотно летало во Газа при што загинаа двајца новинари. Агенцијата „Асошиетед прес“ и партнерите изградија нова база на податоци за смртни случаи предизвикани од „помалку смртоносни“ полициски сили, користејќи анализа на документи и алатки за транскрипција управувани од вештачка интелигенција.

Овие приказни беа меѓу финалистите и добитниците на Пулицеровата награда за 2025 година.

Во нив беа користени разновидни алатки на вештачката интелигенција што им помогнале на новинарите да ги обработат податоците за сториите преку одговорна и транспарентна употреба на ВИ-алатките.   

ВИ во македонските медиуми – индивидуално и неорганизирано

Во редакциите во Северна Македонија ВИ најчесто се сведува на употреба од некои новинари, самостојно, а не на утврдена редакциска политика што се следи и се надградува, според одговорите од повеќемина медиумски работници.

Дел од медиумите ги користат Четџипити и други алатки најчесто за креирање наслов на текст и текст, за превод, за монтажа на видеосодржини, за генерирање фотографии, за транскрипција и титлување аудио-интервјуа.

Истражувачката репортерска лабораторија (ИРЛ) е меѓу редакциите што користат вештачка интелигенција во дел од својата работа.

„Преку мајката организација Проект за известување за организиран криминал и корупција имаме можност да користиме ВИ, што ни помага за побрзо пронаоѓање државни документи што намерно или случајно на многу владини станици во светот не можат да се пронајдат. Помага и за подобра организација на интерната база на податоци. Но, не користиме ВИ за креирање содржини, бидејќи работата на истражувачките новинари не може да се замени со вештачка интелигенција“, вели Сашка Цветковска, главна и одговорна уредничка на ИРЛ.

Александар Манасиев, тренер и консултант за медиуми, вели не е прашање дали новинарите и другите медиумски работници ја користат вештачката интелигенција, туку како ја користат.

Нејзината употреба треба да биде правилна и во согласност со стандардите на професијата.

Но, според Манасиев, користењето ВИ-алатки во македонските медиуми најчесто се одвива неорганизирано, индивидуално и без претходно утврдени правила на игра, односно без утврдени етички стандарди и уредувачки насоки.  

„Во моментов тоа е исто како на сите медиумски работници да им дадете електрични автомобили што достигнуваат брзина над 300 км/ч, а притоа добар дел од нив да немаат возачка дозвола или никогаш да не возеле автомобил со таква брзина. Состојбата да биде полоша, тие во моментов возат по калдрма, а не по асфалтиран пат“, вели Манасиев, кој истакнува дека се затекнати и редакциите во регионот.

Според Манасиев, промените се случија толку бргу што медиумските работници немаа време за соодветна едукација како да ги користат ВИ-алатките во согласност со стандардите на професијата, етичката рамка за овие современи технологии сè уште не е воспоставена, а тие наголемо се користат.

Како би изгледала иднината: можности и предизвици  

Според Институт Ројтерс, сега само околу 7 проценти од возрасните користат чет-ботови како извор на вести, но тоа се удвојува на 15 проценти за групата под 25 години.

А секоја група има посебни интереси, потреби и очекувања од новинарскиот производ.   

Глобално, очекувањата се дека и во време на ВИ, најважно е да се разбере публиката – која е таа, што ѝ е важно, што чита и гледа, како вестите влијаат врз животот на одредени групи луѓе. Со тоа што медиумите што најдобро ги познаваат своите читатели, ќе можат да им понудат повеќе персонализирани вести.

На пример, локална пералница за теписи ја интересира како зголемената цена на водата ќе влијае врз нејзините муштерии. Или, локална агенција за недвижности би сакала да чуе како повисоките цени на закупнините ќе влијаат врз бизнисот со издавање станови.  

Но, употребата на ВИ во новинарството има и предизвици, покажаа низа истражувања. Меѓународна студија на ЕБУ/Би-би-си (спроведена во октомври 2025 година), а во која учествуваа 22 организации за јавни медиуми, откри дека водечките асистенти на вештачката интелигенција погрешно ги претставуваат вестите во 45 отсто случаи.

Или, 45 отсто од сите одговори на вештачката интелигенција имале барем еден значаен проблем, при што 31 отсто покажувале сериозни проблеми со изворите, а 20 отсто содржеле големи проблеми со точноста вклучувајќи и застарени информации.

Студијата изрази загриженост дека публиката често им верува на резимеата на вештачката интелигенција, дури и кога се неточни, и може да ги обвини медиумите за грешките на вештачката интелигенција, што на крајот ја намалува довербата во вестите.

Анализа на Европската опсерваторија за дигитални медиуми (EDMO) утврди јасен и забрзан пресврт кон дезинформации генерирани од вештачка интелигенција низ цела Европа.

Со неколку генеративни алатки за вештачка интелигенција лансирани годинава, актерите на дезинформации сè повеќе ги користат за производство на измамнички слики, аудио и текст во голем обем.

Затоа, можеби најголемиот предизвик за новинарите е да се остане внимателен, сосредоточен и да не се изостават традиционалните начини за доаѓање до податоци и нивна ригорозна проверка. Медиумите и натаму се должни да ги почитуваат општите етички стандарди и кога станува збор за содржини креирани од ВИ, и тие содржини треба јасно да ги означат. Очекувано е ВИ и во иднина да биде уште повеќе корисна алатка за новинарството, но луѓето сè уште се потребни за да ја надгледуваат нејзината употреба.

Автор: Пелагија Младеновска

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

И денес можеби ја препознаваме истата искра на восхит, само што „малото ТВ“ прерасна во нешто огромно, а трикот стана невидлив. Нема лента со пејсажи, нема тркалце што ја открива механиката. Наместо тоа, вртиме друго тркалце: ‘промпт’. За миг добиваме текст, фотографија, глас, видео, содржини што изгледаат „готови“ пред да стигнеме да поставиме прашање од каде се. И додека играчката од детството беше безопасна затоа што никогаш не се претставуваше како доказ, денешната синтетичка илузија знае да го имитира токму тоа, да личи на сведоштво, со тон на сигурност.  

Токму тука се раѓа новата дилема за медиумите. Се поставува прашање како да се зачува веродостојноста во време кога „убедливото“ се произведува како на лента.

Кога убедливоста се продава како точност

Генеративната вештачка интелигенција (ВИ) не е ризична затоа што „создава“. Ризична е кога создава убедливост, со тон на сигурност, структурираност и јазична елеганција што лесно го потиснува најважното новинарско прашање: од каде е ова и како го знаеме? Во студијата Вештачката интелигенција во медиумите на Северна Македонија – кон заеднички стандарди за регулација  и саморегулација проблемот е формулиран без еуфемизми. ВИ нема вграден морален компас ниту етички механизми што би ѝ овозможиле самостојно да ја процени вистинитоста и контекстот, а тоа отвора простор за автоматизирано и масовно ширење манипулативни наративи, особено во општества со ниско ниво на медиумска писменост и висока ранливост на дезинформации.  

Ова не е апстрактна опасност. Станува збор за нов тип информациска инфраструктура во која содржината може да се произведува брзо, евтино, во многу варијанти, а потоа се шири со темпо што ја престигнува проверката. Во таква средина, етичкиот проблем најчесто не доаѓа како „намерна злоупотреба“, туку како навика. Редакциите работат со кратки рокови и слаби ресурси, а секој ден носи нов бран теми. Кога ќе се појави алатка што за една минута нуди резиме, наслов или „готов“ пасус, таа лесно се прима како практично олеснување. Но, тука почнува тивката промена. Кога брзината ќе стане еднаква со проверката, проверката почнува да се намалува. Прво повремено, потоа почесто и, на крај, без голема одлука и без предупредување, исклучокот станува правило.

Како ВИ влегува во редакциите во Македонија?

Во редакциите во државата, ВИ најчесто не влегува како уредничка стратегија, туку како „практично решение“ што го забрзува темпото на работа, преку нејзино користење за транскрипции, резимеа, подготовка на кратки вести, обработка на рутински содржини. Тоа е логично на пазар каде што времето е најскап ресурс, а редакциите од пооодамна работат со редуцирани тимови и понекогаш личат како (или навистина се) „човек-редакција“. Но, студијата за примената на ВИ во редакциите бележи дека ваквата употреба засега, главно, се потпира на лични иницијативи и ад-хок одлуки, без унифицирани внатрешни политики или формализирани процедури што јасно ја распределуваат одговорноста.

Токму таа „нормалност“ е клучниот проблем. Кога нема правила, практиката се гради врз основа на импровизација, а импровизацијата брзо станува рутина. Еден од соговорниците го формулира тоа без заобиколување: „Немаме формална политика за ВИ, користењето е повеќе од љубопитност отколку што е резултат на стратегиска визија“. Овој недостиг, според истата анализа, не е само формалност. Тој ја продлабочува празнината меѓу глобалните препораки и локалната пракса и остава простор за непредвидлива употреба, со зголемен ризик од етички отстапки и професионални компромиси.

Кога ВИ се користи без јасен протокол, таа лесно се сведува на „техничка алатка за олеснување“, наместо да биде вградена во уредничката стратегија и во вредносниот систем на редакцијата. Во оваа фаза, студијата ја именува централната структурна слабост, односно недостигот на формализирани политики и унифицирани интерни протоколи. Тоа директно го ограничува капацитетот на редакциите да обезбедат конзистентност и да градат доверба со публиката. Тоа не е „административна ситница“. Тоа е удар врз медиумската веродостојност, особено во амбиент каде што информацијата сè повеќе зависи од алгоритамски процеси, а јавноста веќе е чувствителна на манипулации.

Во подлабоките теренски согледувања, оваа празнина добива поостар термин, таканаречена „сива зона“. Отсуството на формални политики, структуриран надзор и програми за обука ја остава технологијата во простор каде што личната иницијатива и индивидуалната одговорност стануваат единствениот механизам за контрола. А тоа директно ја зголемува ранливоста на редакциите и го поткопува јавниот кредибилитет, односно довербата во медиумите.

Дополнително, недостигот на систематска проценка на ризици и транспарентност околу употребата на ВИ ја ограничува способноста медиумите да го заштитат јавниот интерес во секојдневни ситуации, од неточно резимирање до „уверливо“ погрешно наведување извори.

Оваа „сива зона“ оди спротивно од правецот во кој веќе се движат европските професионални рамки. На пример, во Насоките за одговорна примена на ВИ  во новинарството, Советот на Европа, ги третира „новинарските системи на ВИ“ како прашање што мора да се уреди низ целата редакциска линија, од одлуката да се воведе алатката, преку изборот и интеграцијата во работните процеси, до ефектите врз публиката и општеството. И Европската радиодифузна унија во својот овогодишен извештај упатува на поентата дека водечките редакции што експериментираат со генеративна ВИ не го прават тоа како „технички трик“ туку како управуван процес, со проценка на ризици, јасни внатрешни правила и човечки надзор што го штити интегритетот на новинарството, наместо да го жртвува за ефикасност.

Во македонски услови, ваквата споредба има многу конкретна тежина. Ако редакциите продолжат да ја третираат ВИ само како брза оперативна помош, ризикуваат да останат без одбранбен механизам токму во момент кога информацијата сè почесто циркулира низ нови посредници. Институтот Ројтерс во Извештајот за дигитални вести од 2025 година веќе бележи дека „чет-ботовите“ на ВИ стануваат нов канал за пристап до вести, особено кај помладата публика, што значи дека „убедливи“ резимеа и одговори ќе конкурираат на новинарскиот производ без уреднички потпис. Во таква средина, најскапоценото што може да го изгуби една редакција не е технологијата, туку препознатливиот стандард, онаа разлика според која публиката знае дека пред себе има новинарство, проверено, одговорно, потпишано, а не само убедлива симулација.

Потписот, изворот и „тркалцето“ што недостига  – како се брани довербата кога синтентичката содржина е убедлива

Кога еднаш ќе се прифати дека „убедливоста“ може да личи на точност, следното прашање не е технолошко, туку професионално. Како читателот да знае што е проверено, од каде потекнува и кој стои зад тоа? Едно е сигурно, довербата не може да се остави на индивидуален инстинкт. Таа се гради на „трагите“, на видливиот процес, на проверливи извори и на јасен уреднички потпис.

Во детското „телевизорче“ имаше трага. Тркалцето што го вртевме ни покажуваше дека нешто се случува механички, пред нашите очи, чекор по чекор. Денешната ВИ го брише токму тој момент на видливост. За неколку секунди добиваш нешто што е „готово“, но не добиваш природен доказ за процесот. Не знаеш што е преземено, што е исфрлено, што е додадено, што е измислено.

И токму тука започнува суштинската редакциска задача за новата ера, да се врати „тркалцето“ во професионална форма, како уреднички протокол што остава трага и создава отчетност. Пораката е едноставна. Ако технологијата влијае врз јавниот дискурс, не е доволно да биде „корисна“. Таа мора да биде управувана како дел од уредничката одговорност.

Истата логика денес веќе се претвора во европски стандард за транспарентност. Член 50 од Актот на ЕУ за вештачка интелигенција воведува обврски јавноста да биде информирана кога содржината е генерирана или манипулирана со ВИ, особено кај „дипфејкс“ и синтетички материјали што може да создадат заблуди. Париската повелба за ВИ и новинарството ја третира ВИ како област каде што мора да останат неприкосновени авторството, уредничката независност, транспарентноста и јавниот интерес, не како слоган, туку како услов за опстанок на довербата.

Затоа следниот чекор за редакциите не е „дали да користат“, туку како да ја формализираат отчетноста без да ја изгубат динамиката на работата. Во практика, тоа значи дека секоја содржина што се потпира на ВИ за суштински дел од процесот мора да има уредничка трага што може да се објасни, односно што точно било автоматизирано, што било проверено, кои извори се користени и кој го презема конечниот потпис. Ако оваа трага недостига, тогаш и најдобро напишаниот текст може да стане само уште една „сцена“ што изгледа реално. А токму против тоа се бори секоја редакција што сака да остане медиум, а не фабрика за убедливи реченици.

Граници што ја штитат довербата во ера на синтетичка содржина

Прашањето денес не е дали редакциите ќе користат вештачка интелигенција, туку како ќе ја постават одговорноста така што јавниот интерес ќе остане над техничката удобност. Довербата не се одржува со уверувања дека „се внимава“, туку со јасни правила: кој одлучува, кој проверува, што се означува и кој стои зад конечниот потпис.

Ова добива дополнителна тежина затоа што ВИ веќе не е само алатка „во редакција“, туку посредник преку кој публиката пристапува до вести. Наодите од студијата на Европската радиодифузна унија и Би-Би-Си се отрезнувачки – значаен дел од одговорите и резимеата на ВИ-асистентите содржат сериозни неточности, пропусти и проблеми со изворите, токму она што е спротивно на идејата за верификувана информација. Кога тоа ќе се случи, штетата ја плаќаат медиумите, а одговорноста останува распрсната меѓу платформи, модели и корисници.

Затоа европските рамки веќе ја „преведуваат“ темата во обврска, а не во препорака. Да потсетиме на член 50 од ЕУ Актот за вештачка интелигенција, кој ја поставува логиката на транспарентност. Или поконкретно, кога содржината е генерирана или манипулирана со ВИ и кога личи на „доказ“ (deepfake и слично), мора да постои јасно информирање и означување за да не се доведе јавноста во заблуда. Во ист правец оди и Париската повелба за ВИ и новинарството, според која авторството, уредничката независност, отчетноста и јавниот интерес не смеат да станат колатерална штета на новите алатки. А Советот на Европа директно ја третира одлуката за воведување „новинарски ВИ-системи“ како уредничка одлука што бара јасна одговорност, систематска проценка на ризици и внатрешни процедури, пред технологијата да стане рутина.

Во македонски контекст, ова не е „луксуз на политики“, туку основна заштита на и онака кревкиот медиумски систем. Токму затоа границите мора да ја намалат „сивата зона“ меѓу помош и замена, со недвосмислени правила за содржини што можат да се протолкуваат како доказ, со задолжителна човечка проверка кога ВИ влијае врз значењето и со транспарентност.

Тука е важна улогата на саморегулацијата како „брз механизам на професијата“, но и како мост кон регулативните обврски што допрва доаѓаат. Регионалната декларација за етичка и транспарентна употреба на вештачка интелигенција во редакциите, подготвена од страна на Советот за етика во медиумите на Македонија, ја сумира суштината со прецизна формула – ВИ треба да биде асистент, никогаш замена за човечко расудување и уредничка одговорност,  а транспарентноста и означувањето не се опција, туку услов за доверба. Таа декларација не треба да остане документ во фиока, туку да се „преведе“ во практични редакциски правила.

На крај, вреди да се вратиме на најкратката слика од почетокот. Чесното својство на моето детско „телевизорче“ беше што трикот беше видлив. Денешната синтетичка содржина може да биде совршено невидлива. Затоа задачата на професионалното новинарство е да ја врати видливоста како правило, преку означување, трага на процесот и јасен уреднички потпис, со цел публиката повторно да знае што гледа и зошто може да му верува.

Автор: Марина Тунева

Илустрации: генерирани преку Gemini

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

„Ние не одлучуваме дали некој е жив!“

Оваа реплика ја изговори продуцентот на телевизиски вести Дон Кифер во култната новинарска серија „Редакција“. Со неа, тој гордо му се спротивстави на извршниот директор на новинската куќа „Atlantic cable news“ кога одби како сите други медиуми да објави вест дека при престрелка загинала сенаторка. Се држеше до златното новинарско правило: „Ниту една вест не се објавува без потврда од најмалку два независни извора“. Речиси сите медиуми објавија дека таа им подлегнала на повредите, повикувајќи се на еден туѓ непотврден анонимен извор. Неговата новинарска интуиција беше во право, сенаторката преживеа, а редакцијата не ја излажа јавноста.  

Но, ова новинарско правило честопати не се почитува во македонските портали. Лажните вести почнуваат рано, понекогаш со наслов што се провлекува низ утринската хистерија, како на пример „XУ почина“. Но, кога вистината ќе излезе на виделина, таканаречената вест исчезнува од интернетот. Таа е избришана или „исправена“ без јасна одговорност за тој што ја објавил, затоа што интернетот како и хартијата „трпат сè “.

Како пример за ова може да ја земеме неодамна објавената информација дека починал 30-годишен македонски пејач на народна музика. За неколку часови се покажа дека станува збор за лажна вест, која набрзо исчезна од веб-страниците.

Овие брзи сензационалистички пропусти не се само проблем на алгоритмите и на „кликбејтот“, туку се симбол на подлабок системски проблем – новинарската професија во Северна Македонија е економски и професионално загрозена.

Медиумскиот простор е преполн со онлајн портали што се натпреваруваат во брзината, но не и во проверката на фактите. Само за илустрација, во морето од медиуми, најбројни се ситните риби – порталите.

Според податоците од Државната изборна комисија (ДИК) на Локалните избори 2025 година за партиски реклами се пријавиле 246 веб-портали. Регистарот на професионални портали  и медиуми што го изготвиja Здружението на новинари (ЗНМ) и Советот за етика во медиумите на Македонија (СЕММ) брои 119 членки со транспарентни податоци за сопствениците. 

Од друга страна, пак, до есенва во нововостановениот Регистар на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АВМУ), официјално беа регистрирани педесетина онлајн медиуми или портали, откако со неодамнешните измени во Законот за медиуми, тие за првпат беа признати како медиуми.

Новинарските истражувања по речиси секои избори покажуваат дека расте бројот на портали што се отвораат наменски, само пред избори, за по нив набрзо да згаснат. Примери од претходните изборни циклуси покажуваат дека еден сопственик  регистрирал неколку портали, а рекордер била скопска фирма што се пријавила за партиски реклами со вкупно девет портали. Тоа, на сопствениците на порталите им отвора можност за заработка и до неколку десетици илјади евра за 21 ден, колку што трае изборната кампања.

Економскиот пресинг: Плата под просекот и несигурни договори

Вредноста на вистината денес е економски зависна. На медиумскиот пазар каде што брзината и рекламните приходи често ги диктираат уредувачките приоритети, вистината добива цена што често ја плаќаат самите новинари: ниски плати, небезбедни работни услови и притисоци да се објави сензационалистичка вест пред да се потврди фактот или, пак, да се објави затскриено промотивното соопштение на фирмата што се рекламира во порталот во навидум новинарска сторија.

Новинарската професија во Северна Македонија е благо кажано – слабо платена. Повеќе од половина од вработените новинари во 2023 година имале плати пониски од 600 евра, односно под државната просечна плата, за која често известуваат.

„Не се издржува, веќе си барам нова професија, се јавувам на огласи, а на работа сработувам колку да не сум без ич“, вели 40-годишна новинарка од новинска агенција.

Во приватните телевизии околу 40 % од новинарите земале плата пониска од 500 евра во 2023 година, покажува анализата „Професионален статус и работнички права на новинарите и медиумските работници“, изготвена од Самостојниот синдикат на новинари и медиумски работници и Институтот за истражување на општествениот развој – РЕСИС.

Слична е ситуацијата и во дел од порталите, покажуваат податоците од последната опсежна анкета на ССНМ објавена во јануари 2024. Според неа, голем дел од вработените медиумски работници се зависни од висината на минималната плата пропишана со закон.

 „Со оглед дека платите во медиумскиот сектор речиси и да не се поместени од мртва точка во изминатите две до три години, може слободно да се каже дека три четвртини од ангажираните во медиумите сега се под просечната плата, а сѐ повеќе се зголемува бројот на оние што се на минимална плата“, се вели во анализата.

„До толку стана безобразно скапо и неподносливо, што јас по речиси 20 години работен стаж, се решив да работам и втора смена – вкупно по 13 часа дневно. Со две просечни македонски плати нема шанси да се истурка месецот“, вели 43-годишниот новинар Никола Ф.

Дел од новинарите покрај ниските плати се соочуваат со дополнителен проблем, хонорарен ангажман или договор за вработување на определено време, што е најчеста практика во онлајн медиумите. Според анализата, седум проценти од новинарите се невработени, ангажирани со договор на дело или со авторски договор.

Овие податоци укажуваат на сериозни предизвици за иднината на новинарството, особено поради економските притисоци, непочитувањето на основните работнички права и лошите работни услови во некои медиуми. Новинарите што заработуваат под просекот и стравуваат за егзистенцијата се помалку склони да ризикуваат со истражувачки текстови, стравувајќи да не ги разлутат медиумските газди, олигарси или, пак, да не добијат стратешки тужби против учество на јавноста (SLAPP), правна битка за која немаат пари да ја водат.

Дополнително, во голем дел од приватните медиуми не постојат колективни договори, покажуваат податоците на Самостојниот синдикат на новинари и медиумски работници. Само Медиумската информативна агенција (МИА) и јавниот сервис МРТ имаат прифатено ваков документ. Во некои случаи сопствениците го доживуваат синдикалното организирање како „непријателска активност“.

Споредба со регионот

Економската и професионалната ранливост на новинарите е регионален проблем во земјите од Западен Балкан. Анализата на СЕЕНПМ покажува дека новинарските плати во соседна Србија се слични на македонските, под државниот просек. За разлика од нив, пак, во Босна и Херцеговина (БиХ) просечната новинарска плата се движи од минималната до натпросечна што ги одразува разликите во позициите.

Во Црна Гора повеќе од половина од медиумските работници имаат потпросечна плата, но за разлика од македонската, нивната просечна плата изнесува 800 евра.

Албанските новинари, пак, си имаат и поинаков проблем. Платите во Албанија честопати им доцнат, потег што синдикатите редовно го критикуваат.

 Во Србија лошите услови за работа и слабите или неактивни новинарски синдикати значително влијаат врз иднината на професијата, додека во Црна Гора новинарите се синдикално организирани и се борат за подобра позиција.

Квалитетот на известувањето во „сива зона“

Ниските плати директно влијаат врз квалитетот на новинарскиот производ. Кога редакциите бараат брзина и евтин производ, времето за темелна обработка и проверка на податоците понекогаш се жртвува. Резултатот е помалку време поминато во проверка на фактите во текстот, повеќе сензационалистички содржини и поголема веројатност за објавување неточни извештаи.

Овој пад на стандардите е најочигледен кај најбројните – онлајн медиумите. Кај голем дел од нив честопати се забележуваат дезинформации и непочитување на етичките стандарди. Најчести прекршувања се објавување непотпишани текстови од автор во кои се оцрнува некој политичар или јавна личност, или само едноставно пренесуваат информација од други медиуми колку да пополнат содржина по принципот на „копи пејст“.

Онлајн медиумите до 2025 година  функционираа во т.н. „сива зона“ од аспект на законскиот статус, транспарентноста на сопственоста, финансирањето и професионалноста. Законот за медиуми од 2025 година ги вклучи и онлајн медиумите во законската дефиниција, но како ова решение ќе функционира  во практиката допрва треба да се види.

Од напади до клиентелизам

Но, ниските плати не се единствената причина за главоболките на новинарите. Покрај ниските плати, новинарите се соочуваат со директни и индиректни притисоци. Новинарите во повеќето земји од регионот (Албанија, БиХ, Косово, Црна Гора, Србија) се соочуваат со загрижувачки тренд на зголемување на бројот на напади и кршења на нивните права во текот на изминатите три години, покажува истражувањето на СЕЕНПМ.

Најголем број напади се забележани во Србија (вкупно 183 случаи во 2023 година), додека во Косово биле регистрирани 74 случаи во 2023 година, што е двојно повеќе во споредба со 2022 година.

Во БиХ се регистрирани 87 случаи на напади и закани во 2023 година (пораст од 10 % во однос на претходната година), со нагласено зголемување на онлајн нападите.

Во Албанија бројот на напади врз новинари се зголемил од 14 во 2021 година на 24 во 2023 година, при што најчести се вербалните, а не физичките напади.

Во Црна Гора физичките напади се намалени, но онлајн заканите се зголемени, со регистрирани 16 напади во 2023 година.

Оваа клима на притисок често ги тера новинарите да се повлечат во самоцензура како рутински дел од нивните должности.

Во БиХ дополнителен притисок врз новинарите и зголемена самоцензура предизвика криминализацијата на клеветата во Република Српска во 2023 година.

Иако во Северна Македонија физичките напади се намалија  во последните три години, СЛАП-тужбите (Стратешки тужби против учество на јавноста), кои се користат како инструменти за заплашување, се во пораст.

„СЛАП-тужбите не се само правна битка – тие се напад врз правото на јавноста да биде информирана“, изјави претседателот на ЗНМ, Младен Чадиковски.

Во 2023 година ЗНМ регистрира шест СЛАП-тужби, кои имаат за цел „да ги исплашат новинарите, да ги исцрпат нивните ресурси и да го замолчат критичкото известување“.

Во  2024 година четири новинари биле мета на СЛАП-тужби од државни и од приватни актери, нотираше Стејт департментот во последниот извештај за минатата година.

„Слободата на изразување и слободата на медиумите се ограничени во земјите од Западен Балкан“, оцени американскиот Стејт департмент.

Истражувањата, но и новинарите посочуваат и на  „меки“ форми на притисок, како што се откази, неплаќање хонорари и цензура од сопственикот. Ваквата клима ја компромитира и физичката и професионалната безбедност на новинарите.

Зависноста од државните пари

Ограничениот медиумски пазар неповолно влијае врз економската состојба на медиумите и не дозволува развој на плурализам и независност. Многу медиуми зависат од државниот буџет. Средствата од буџетот на државата за платено политичко рекламирање во време на избори и државни кампањи се зголемуваат, што ја зголемува зависноста на медиумите од државните пари и можноста за корупција и за медиумски клиентелизам.

Само парламентарните и претседателските избори во 2024 година на медиумите им донесоа 10 милиони евра од реклами, додека годинава колачот за локалните избори беше помал, околу 6 милиони евра.

Слична загриженост предизвикува и новата законска можност за враќање на државното и на локалното владино финансирање државни кампањи (одвојување 0,1 % од буџетот).

Медиумските организации го оценуваат ова како чекор назад поради ризикот од злоупотреба и клиентелизам, што беше причината за забраната на ваквото финансирање во 2017 година. Со сличен став е и Европската комисија.

„Правната рамка што ги регулира медиумите сè уште не е усогласена со Европскиот акт за слобода на медиумите (ЕМФА)“, стои во Извештајот на Европската комисија за 2025 година.

Таму се додава дека парите за државно рекламирање за време на избори и понатаму се распределуваат нетранспарентно „со што се поткопува конкуренцијата и се одржува зависноста на медиумите од власта“.

Економската одржливост често зависи од надворешни извори што можат да наметнат уредувачки влијанија.

Според овие податоци од истражувањето на СЕЕНПМ во повеќето земји има загрижувачки раст на бројот на напади и кршења на правата на новинарите, додека лошите услови за работа и ниските плати оставаат простор за самоцензура.

Ако државата, сопствениците на медиуми и јавноста не го препознаат економското прашање како системски проблем, ќе слабее потенцијалот на новинарството да биде контролен механизам во демократското општество.

Решенијата се познати: воведување колективни договори и синдикална заштита, транспарентен систем на финансирање без политички услови, правна заштита и инвестирање во обука за проверка на факти и истражувачки алатки. Спротивно на тоа, легализирањето на механизмите со кои се овозможува финансиска поддршка на медиумите со државни средства, а без строги критериуми може да ја продлабочи зависноста од „пари за лојалност“ и да ја еродира довербата во медиумите. Медиумските реформи допрва треба да ги адресираат проблемите во онлајн просторот и да ја хармонизираат регулативата со европските стандарди.

Автор: Пелагија Младеновска

Фотографии: freepik.com

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Раскажи ми ја накратко лектирата „Алиса во земјата на чудата“, му пишавме на Четџипити (ChatGPT), чет-бот заснован на вештачка интелигенција (ВИ) што е особено популарен меѓу учениците во основно и во средно образование.  

Одговорот што го добивме беше задоволителен и приспособен да го разбере ученик за лектирата за петто одделение, чија содржина и не е така едноставна. Четџипити кажа дека книгата е фантастична приказна за девојчето Алиса, кое во еден сончев ден гледа бел зајак со часовник, решава да го следи и ги набројува нелогичните настани што потоа ѝ се случуваат. На крај ја пишува и главната порака од приказната и прашува дали сакаме, покрај општата верзија, да направи и кратко резиме за секое поглавје посебно.

Еден ученик може комотно да го препише овој одговор од Четџипити и да ја разбере темата на лектирата.

Употребата на алатки од вештачката интелигенција во образованието е неизбежна промена откако употребата на алатки за ВИ стана критична вештина за работните места во иднина. Така и влезот на ВИ во македонските училишта е неминовен чекор во денешниот технолошки пејзаж што брзо се развива.

Или, како што пластично се објаснува – тоа што некогаш беше дигитронот за сметање, тоа сега е ВИ. Можеш до резултатот да дојдеш и без него, но со него е побрзо, поточно, поефикасно…

Но, само ако се користи како алатка, а не како замена за сопственото мислење.

Сепак, прашањата на учениците до чет-ботови за да го поминат материјалот полесно, не е единствениот и вистинскиот начин на кој придобивките од ВИ можат да се користат во образованието.

До каде е ВИ во училиштата во Северна Македонија?

Северна Македонија од тековната учебна година ги направи првите чекори за да воведе ВИ во наставата. Позитивна страна е што има интерес и одреден напредок во иницијативата.

Слабост е што системот има проблеми со инфраструктурата – училишта без доволно ресурси, компјутери или пристап до интернет, отсуство на стратегиска регулатива и на целосна правна рамка.

Откако летово ја најави новината, тоа што сега го прави Министерството за образование и наука (МОН) е обука на наставниците за примена на вештачката интелигенција во образованието. Вкупно 200 наставници од сите средни училишта во државата ја поминале првата фаза од обуката, според одговорот што го добивме од МОН. Употребата на вештачката интелигенција ќе биде воведена во сите предмети, а од наставниците ќе зависи колку и какви алатки ќе се користат.

Објавен е водич за вештачка интелигенција за  тоа како да се применуваат најпознатите алатки за создавање и уредување текст, за слики и мултимедија, за истражување и учење, како да се користат алатките по одделни области како математика, природни науки, јазици и литература, историја и општествени науки, но и како да се препознаваат можни злоупотреби на податоци.

Почнат е процес на нова мрежна инфраструктура со безжичен пристап до интернет. Досега мрежна инфраструктура е воспоставена во 95 училишта.

Има наставници што веќе ја користат ВИ во своите предавања, но побројни се тие што сега се обучуваат за потоа како ментори да ги обучат и другите во сите училишта низ државата.

Но, што велат истражувањата за тоа до каде е Северна Македонија во овој процес.

ТАЛИС (TALIS) e најголемо меѓународно истражување за настава и учење на Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД) ().

Резултатите од ова истражување, односно од одговори собрани во 2024 година од наставници и директори во средни училишта во Северна Македонија, покажале дека:

• 42 отсто наставници користеле ВИ во својата работа (повисоко од просекот на ОЕЦД, кој е 36 отсто).
• Наставниците имаат тенденција да користат ВИ за ефикасно учење и сумирање тема (81 отсто), генерирање планови за лекции или за активности (81 отсто) и помагање на учениците да вежбаат нови вештини во реални сценарија (75 отсто).
• Најретката употреба на ВИ е за автоматско приспособување на тежината на материјалите за лекции.
• Меѓу наставниците што изјавиле дека не користеле вештачка интелигенција во наставата во 12 месеци пред анкетата, 50 отсто кажале дека немаат знаење и вештини за предавање со вештачка интелигенција (пониско од просекот на ОЕЦД кој е 75 отсто), а 56 отсто кажале дека нивните училишта немаат инфраструктура за користење вештачка интелигенција (повисоко од просекот на ОЕЦД, кој е 37 отсто).
  

Како ВИ го револуционизира образованието

– Зошто асистентот за вештачка интелигенција беше отпуштен од работа?
– Затоа што продолжи да ги оценува тестовите со „LOL“.

Ова е шега, но во глобални рамки ВИ веќе се користи и за оценување тестови.

Други начини на кои ВИ може да се вклучи во наставата се и:

• Поголем пристап до ресурси преку богатство од платформи за да го олеснат и да го подобрат учењето. На пример:
  • Canva Magic Write, кој помага во размена на идеи, скицирање и планирање часови;
  • Curipod, кој им овозможува на наставниците брзо да креираат интерактивни лекции;
  • Eduaide, кој им обезбедува на наставниците повеќе од 100 вида ресурси од кои можат да изберат за да креираат висококвалитетни наставни материјали;
  • Quizizz, кој може да се користи за дизајнирање квизови што ќе креираат персонализиран пат на учење врз основа на одговорите на секој ученик;
  • Picsart и Visme, алатки што генерираат слики и можат да ги направат апстрактните концепти поразбирливи.

• Понатаму, ВИ овозможува персонализиран пристап, приспособување на содржината на индивидуалните потреби на секој ученик според неговиот стил на учење. На овој начин, вештачката интелигенција им помага на учениците да бидат поангажирани и мотивирани;
• Им обезбедува на учениците непосредни повратни информации за нивната работа, помагајќи им да ги видат своите силни и слаби страни. Ваквите повратни информации го подобруваат разбирањето и резултатите од учењето, бидејќи им помагаат и на наставниците да знаат на што да се фокусираат во идните лекции;
• Kреира и дополнува содржина: лекции, активности, процени, дискусии и презентации, едноставно со обезбедување краток текст со клучни зборови.
• Поинклузивни лекции: вештачката интелигенција има моќни алатки што го прават претходно недостапниот материјал достапен за учениците со посебни потреби. Алатките што нудат претворање текст во говор, визуелно препознавање, препознавање говор и друго, можат да им помогнат на наставниците да ги адаптираат ресурсите така што сите ученици имаат еднаква можност за учење.

Вештачката интелигенција е тука за да остане, а нејзиното влијание продолжува да се развива. Иако слабостите при користењето ВИ предизвика загриженост кај едукаторите низ светот (какви што се слаб критички однос на учениците кон проверка и веродостојност на добиените информации или недоволна подготвеност на наставниците), продуктивната употреба на ВИ-алатките и позитивните придобивки од неа го неутрализираат тој предизвик.

Автор: Пелагија Младеновска

Фотографии: freepik.com

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Редакциите функционираат со ограничени ресурси и во услови на зависност од државно рекламирање или од политички блиски огласувачи. Во таква средина, притисокот да се задоволат центри на моќ е секојдневен, а не временски ограничен на избори.

Навивањето и убедувањето како норма

Проблемот денес не е само во присуството на пропаганда, туку во нејзината нормализација. Она што порано беше нарушување на стандардите сега се смета за „дел од играта“.

Партиските соопштенија се објавуваат интегрално — без уредувачка дистанца. Дел од новинарите лесно преминуваат во улоги на портпароли – понекогаш и формално, понекогаш само по функција. Истовремено, аналитичари со очигледна партиска припадност се претставуваат како независни коментатори.

Наместо новинарство што објаснува, сè почесто гледаме новинарство што убедува.
Навивањето не е само во тонот, туку во изборот на теми, во редоследот на вестите, во тоа кои факти се нагласуваат, а кои се премолчуваат. Секој медиум има своја вистина, а некои и своја публика на која ѝ зборуваат како на навивачка трибина.

Наместо да анализира, новинарството почнува да мотивира – не со аргументи, туку со емоции.

Механичкото пренесување како алиби

Функционирање во услови на константна кампања наметна модел на информирање што се сведува на „само пренесуваме“. Таа реченица стана најудобното алиби на мрзливото и неодговорното новинарство.

И додека новинарите се сведуваат на држачи на микрофони, на терен  тече натпревар кој политичар ќе најде пострашен збор упатен на противникот. Колку понавредлив – толку повеќе цитиран. Од „предавници “и „криминалци“, до „крв на рацете“, „некрофилија“, „паразити“ и „џелати на народот“ – секој нов изборен циклус го турка јазикот уште подлабоко во вулгарност.

Така се создаваат штетни наративи во кои политиката повеќе не се мери со идеи, туку со навреди. А медиумите ја зголемуваат бучавата, ја шират реториката и ја прават нормална. Со секое механичко „пренесување “, омразата се реплицира, а јавниот простор станува сè потесен за разумниот и пристоен тон.

Манипулацијата како стратегија

Не мора нешто да биде лага за да биде измама.
Доволно е да се прескокне контекст, да се избере наслов што плаши, да се претвори шпекулација во сигурен факт. Прескокнати детали, сензационалистички наслов, фотографија со сугестивен кадар — тоа се суптилни, но ефикасни начини на обликување на перцепцијата.

Таквите медиумски содржини не ја информираат јавноста, туку ја дресираат: да не реагира на омраза кон „другите“, да навива без да мисли, да се плаши наместо да разбира. Гласањето станува емоционален, не рационален акт – израз на припадност, не на убедување.

Резултатот од ваквото известување е предвидлив: довербата се поткопува, јавноста се десензибилизира. Луѓето повеќе не веруваат никому и гласаат,  но не затоа што така мислат, туку затоа што се плашат „другите“ да не победат.

Постојаното навивање, заплашување и повторување на истите пароли создаваат суеверна гласачка машинерија – публика што реагира на слогани, не на аргументи.
Партиите добиваат стабилна публика, а општеството ја губи совеста – ја прифаќа нееднаквоста како ред, го губи чувството за срам, сочувството со немоќниот и му се восхитува на посилниот.

Во таа загуба, медиумите не се само сведоци, туку и учесници.

Совеста како отпор

Секогаш ќе има новинари на кои “нечесна победа им е послатка од чесен пораз“.
Луѓе без морален компас, за кои зборовите „етика“ и „одговорност“ звучат како празни флоскули. Секогаш ќе има и такви што ќе тврдат дека „само пренесуваат“, дека „сите така прават“ или дека „публиката тоа го сака“.

Вистина е, професионалното и одговорно новинарство е во дефанзива. Линијата меѓу професионалност и партиска лојалност, меѓу јавен интерес и пазарен интерес – денес е потенка од кога било.

Етиката денес нема авторитет, но кај оние што ја чувствуваат како сопствен рефлекс, таа сè уште има тежина, дури и кога сакаат да ја игнорираат. Затоа што знаат дека токму таквото новинарство, исмевано, доведено до питачки стап и принудено да се правда е – совеста на едно општество.

Можеби тоа денес нема сила да ја промени политичката култура, но може барем да ја именува, да ја забележи и да не ја репродуцира.

Во време кога јавниот говор е преполн со кампањска енергија, тоа само по себе е форма на отпор достојна за почит.

Автор: Тамара Чаусидис

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Автор: Анида Сокол, Медиацентар Сараево
Фото: Unsplash/Fran Jacquier

Иднината на професионалното новинарство не е светла. Тоа го покажавме јасно во серијата извештаи за иднината на медиумите и на новинарството на Западен Балкан, објавени на почетокот на 2025 година.

Причините за ваквиот заклучок се бројни: од скромниот рекламен пазар, преку влијанието на социјалните мрежи и на пребарувачите, до промените во медиумските навики на публиката чиј пример не се новинарите, туку јутјубери и тиктокери, но и политики, според кои медиумските слободи не се приоритет, туку закана. Дополнително, довербата во медиумите е нарушена, делумно поради медиуми што шират сензационалистички и пропагандни содржини, но и поради ниското ниво на медиумска писменост кај публиката, која ниту ги познава новинарските стандарди ниту им придава некакво значење.

За силни, професионални и одржливи медиуми во иднина потребно е високо ниво на демократија, стабилни и независни извори на финансирање, средина која ја цени и ја поддржува професијата, како и закони што ја штитат, а истовремено наметнуваат и одговорност. Сето тоа недостига во земјите од Западен Балкан, особено во Босна и Херцеговина. Потребна е и висока етичност и професионалност меѓу новинарите, но потребни се и политичари и јавни личности кои ќе ги осудуваат нападите врз новинарите, а во никој случај нема да ги поттикнуваат.

2025 – најлошата година за медиумите

И покрај проценките дека новинарската професија ќе се соочува со сè поголеми предизвици, сепак не очекувавме дека пропаѓањето на традиционалните медиуми и на новинарството на глобално и на регионално ниво во текот на 2025 година ќе се случува во толкави размери и толку брзо.

Можевме да очекуваме преживување, па дури и постепено занемарување на некои медиуми под притисок на пазарот и на центрите на моќ, но не и тоа дека стотици медиумски работници на Западниот Балкан ќе останат без работа годинава.

Прво, во јануари Доналд Трамп ја укина Агенцијата за меѓународен развој на САД (УСАИД), што ги погоди медиумите што се финансираат преку грантови и доведе до откази на определен број новинари во земјите од регионот. Беа укинати и важни проекти за поддршка на медиумите и на слободата на изразувањето, вклучувајќи го и годишниот извештај на ИРЕКС за состојбата на медиумите и на медиумските слободи во светот, кој за Босна и Херцеговина го подготвува Медиацентар од 2004 година.

Во март следуваше одлуката на Трамп да ја намали поддршката за УСАГМ, што доведе до низа откази во Гласот на Америка, откажување на ангажмани на соработници на Радио Слободна Европа и голема неизвесност за опстанокот на овој медиум. За само шест месеци од вториот мандат, Трамп успеа да предизвика несогледливи последици за медиумските слободи и уште повеќе да ги охрабри авторитарните политичари да продолжат со реторика и со акции против новинари, вклучително и во земјите од Западен Балкан.

Потоа, во јули годинава следуваше нагло и неочекувано затворање на Ал Џезеира Балканс, што ќе остави над 200 невработени во регионот. Затворањето на Ал Џезеира Балканс е особено алармантно имајќи предвид дека финансирањето на овој медиум беше стабилно, тој функционираше според високи професионални стандарди и имаше услови за работа какви што локалните медиуми во БиХ и во регионот не можат да понудат. Иако е јасно дека функционирањето на овој медиум зависеше од интересите на владата во Доха, загубата за јавноста во регионот е огромна поради (н.з. недостигот на) високопрофесионалните информативни содржини, документарци и емисии, како и покривање на регионални и глобални теми, како еколошките промени и геноцидот во Газа.

Она што е пострашно од брзината со која беа донесени или барем објавени овие одлуки е отсуството на јасни аргументи кои барем делумно би ги оправдале, како на пример лошо работење. Одлуките произлегоа од агресивните напади на американскиот претседател Доналд Трамп врз медиумите и геополитичките интереси на владата во Доха, каде судбината на новинарите и правото на јавноста на информации се најмалку важни.

Пораката од ваквите одлуки е јасна: новинарството и јавниот интерес не се приоритет ниту за оние кои носат одлуки, ниту за сопствениците на медиумите. Политичките, геополитичките, економските или приватните интереси на оние кои се на власт, се поважни од демократијата и од новинарството.

Покрај овие големи „удари“ однадвор, интензитетот на притисоците од локални балкански политичари во 2025 година се зголеми, особено во Србија каде реториката на Александар Вучиќ, како и нападите врз новинарите, не стивнуваат. Медиумските слободи и во БиХ се во постојан пад: пред дваесет години БиХ беше на 33-то место од 140 земји на Индексот на медиумски слободи на Репортери без граници, а годинава е на 86-то, што многу кажува за негативната траекторија по која оди професијата и слободата на печатот во земјата.

За квалитетно новинарство се потребни пари

За новинарството да опстане, потребни се средства – но такви што не подразбираат услуги, забранети теми, позитивни приказни за финансиерите или, пак, вмешување во  уредувачката политика. Висококвалитетното новинарство е скапо, а особено телевизиската продукција, и затоа се потребни значајни средства за да се направат квалитетни прилози, документарци и да се финансираат повеќемесечни истражувачки приказни. На локалниот пазар и од локалните буџети нема такви извори – финансирањето на рекламни објави најчесто бара сензационализам и хиперпродукција, додека јавните буџети подразбираат позитивно известување за оние што одлучуваат.

Пазарот за рекламирање во БиХ за 2023 година, според Direct Media, имаше вредност помеѓу 41 и 47 милиони евра – речиси исто како во 2013. И покрај опоравувањето по пандемијата, пазарот е сè уште значително послаб отколку пред десет години – особено ако се земе предвид постојаното зголемување на бројот на медиуми во последните дваесет години. Растот најмногу го диктираа онлајн порталите, а забележлив е и пораст на телевизиски станици: според Регулаторната агенција за комуникации во 2002 имало 30 ТВ канали, а во 2024 – дури 111.

Поголем број извори на информации е добар за медиумскиот плурализам доколку медиумите имаат високи стандарди, оригинална или специјализирана содржина и плурализам на мислења. Сепак, во БиХ онлајн медиумите и порталите често пренесуваат вести од други или шират пропагандни содржини, додека комерцијалните телевизии и радија главно емитуваат забавна програма.

Големиот број медиуми кои главно пренесуваат слични содржини или служат за политички цели всушност може негативно да влијае врз професијата и врз медиумскиот плурализам, да влијае врз угледот на новинарството и да ја наруши довербата на публиката. Таквите „медиуми“ ангажираат малку луѓе, имаат лоши услови за работа и лоша продукција, и не претставуваат мотивација за идните новинари. Секако постојат исклучоци – мали локални редакции кои се специјализираат или критички известуваат за носителите на одлуки – но нивниот број во БиХ е многу мал. Новинарството има потреба од големи професионални редакции и професионални локални медиуми кои ќе го чуваат угледот на професијата и ќе бидат инспирација за младите да решат да се занимаваат со оваа професија.

Потпирањето на маркетинг, освен кај некои освестени огласувачи, подразбира и хиперпродукција, клик‑бејт и сензационалистички содржини, но и отсуство на критика кон огласувачите. Медиумите, особено во последната деценија, се борат за поголема публика и за парите од реклами заедно со инфлуенсерите, пребарувачите и социјалните мрежи. Значајна улога во однос на тоа како да се дојде до публиката и до парите за медиумите имаат и социјалните мрежи кои приоритизираат забавни содржини и кликови, на штета на содржините од јавен интерес, па редакциите мораат да ги прилагодуваат форматите и содржините според нивните алгоритми. Нема потреба ниту да се нагласува дека интересот на приватните технолошки компании не е јавен, туку комерцијален, и нивната одговорност во иднина може да се регулира само со закони.

Пари за медиуми има и во јавните буџети, но тоа – повеќе од другите извори на финансирање, им наштетува на професионалните стандарди, бидејќи може да ја диктира уредувачката политика. Станува збор за сигурен и стабилен извор на финансирање, со милионски износи, но средствата што им се даваат на поединечни медиуми – со исклучок на неколку кантонални телевизии – се доволни само за основна продукција и за контрола на локалните медиуми. Финансиска поддршка од публиката во БиХ никогаш не заживеа – неколку примери покажуваат дека можат да се соберат средства од верните читатели, но тоа не е доволно за одржливост и за иднината на медиумите.

Иднината ја одредува публиката

Политичките одлуки или рекламниот пазар не се единствените што ги диктираат правилата – публиката и технологиите всушност ќе ја одредат иднината на професијата. Технологијата и навиките на публиката драматично се променија во изминатата деценија – јутјуберите и тиктокерите, како и кратките видеа и аудиовизуелни форми станаа извори на информации за многу генерации, како и конкуренција на медиумите на пазарот за рекламирање.

Телевизијата сè уште претставува доминантен извор на информации во земјите од Западен Балкан и има најголем удел во рекламниот пазар, но анкетите покажуваат дека овој тренд се намалува и дека онлајн медиумите и социјалните мрежи наскоро ќе го преземат приматот. Порастот на уделот во пазарот се насочува кон интернет креаторите, што ја отвора дилемата за иднината на телевизијата и традиционалните медиуми воопшто. Треба да се напомене дека БиХ ги загуби најважните големи политички списанија, дневниот печат е на граница на исчезнување, а радиото – иако има многу мал удел на публика – се одржува речиси целосно благодарение на музиката и ниските производствени трошоци.

Digital News Report на институтот Ројтерс јасно покажува пад на влијанието на традиционалните медиуми и раст на влијанието на социјалните мрежи и онлајн поединци, а некои од нив не се добри за демократијата. Извештајот за 2025 година покажа и пораст на користењето на чат-ботови за информирање, иако нивното учество сè уште е мало, а недовербата на публиката во вештачката интелигенција е голема. Употребата на генеративна вештачка интелигенција исто така претставува голем предизвик за иднината на новинарството, особено бидејќи ВИ водителите веќе  заменија некои вработени во медиумите во Европа. Неопходно е да се нагласи дека ВИ алатките и социјалните мрежи можат да бидат поддршка за новинарството, но само ако нивната употреба се регулира законски и етички – за што во регионот нема ниту волја, ниту знаење.

И довербата на публиката во медиумите во БиХ не е висока, а според одредени анкети на маркетинг агенции, таа всушност значително опаѓа. Таквиот однос на публиката може да се објасни и со огромниот број извори на содржина и големиот број дезинформации, поради кои публиката не може да избере што да следи, но и со општата недоверба во институциите. Бомбардирањето со информации – било точни или лажни – какво што практикуваат Доналд Трамп и Милорад Додик, заедно со реториката за непријатели и странски платеници, не придонесува за доверба, ниту за угледот на новинарската професија.

Важно е на крај да се истакне и сè помалата заинтересираност на младите за студирање новинарство, на што укажува нашето истражување за иднината на медиумите. Во речиси сите земји од Западен Балкан е забележан тренд на намалување на бројот на студенти по новинарство. Во Сараево и во Бања Лука во 2014 година имало двојно повеќе студенти по новинарство (1160) на две насоки, отколку во 2023 година на пет насоки (538). Новинарите не претставуваат добар пример за младите, кои повеќе избираат други професии како односи со јавност. Лошите работни услови, несигурниот пазар на труд и честите напади врз новинари придонесуваат за таквите одлуки. Се разбира, постојат исклучоци – студенти кои ја сакаат и веруваат во оваа професија – и поради нив новинарството можеби има можност да опстане.

Тешко е да се замисли иднината без професионални медиуми 

Тешко е да се замисли иднината без професионални медиуми – „кучиња чувари“ кои се обучени и во доверба ги предупредуваат граѓаните за злоупотреби и неправди, ги водат низ важни теми, ги едуцираат и ги информираат, и им даваат глас на маргинализираните. Трендовите кои ги забележавме укажуваат дека иднината на новинарството можеби ќе биде обележана со голем број мали „медиуми“ или индивидуални креатори на содржина, од кои само некои ќе бидат „оази“ на отпор против притисоците, додека останатите – медиумски пустини и гласноговорници на моќта.

Меѓутоа, кризите носат и шанса за промени и отпор – можност граѓаните и носителите на одлуки да сфатат колкаво е значењето на медиумите за општеството и да почнат да ги штитат, поддржуваат и активно да ги следат. Професионалното новинарство бара суштински и структурни промени за да опстане, за што е потребна политичка волја, но и ангажман од публиката и од самите медиуми. Структурните промени треба да се базираат на добри законски основи и политики, на заштита на новинарите и на пазарот, зачувување на медиумските слободи, поддршка на професионалното новинарство, како и на регулација и поттикнување на саморегулацијата, и воведување одговорност за големите технолошки компании.

Покрај тоа, неопходни се независни извори на финансирање и системска, долгорочна едукација за медиумска писменост, преку која публиката ќе знае да ги препознае новинарските стандарди и ќе ја разбере улогата на новинарството во општеството. Потребни се и промени во самите медиуми, како и враќање на основните професионални стандарди. Тоа не значи дека медиумите не треба да се прилагодуваат на нови технологии и трендови – тие можат да бидат голема поддршка на новинарството – но никогаш на сметка на основните стандарди на професијата. Формите на новинарство ќе се менуваат – во иднина можеби нема да имаме телевизиски дневници, туку интерактивни мултимедијални содржини, но суштината на новинарството и неговите основни постулати мора да останат исти. Од новинарството не смееме да се откажеме, бидејќи тоа би значело победа на оние што сакаат да го згаснат.

Преземено од: media.ba

Ова се варијантите (синоними и жаргони) на зборот „ЛАГА“, кој е крајно политички некоректен. За да бидеме „фенси“ и во согласност со сè понежните очи и уши на читателите, во текстов ќе го користам терминот неточности, чисто за да ја оставиме можноста дека пласираните информации во јавноста можеби се резултат на недоволна посветеност на ПР-тимовите околу одреденото прашање и ненамерното непосветување внимание на детали, кои во суштина ја формираат крајната слика во јавноста.

Секако, овој пат, аголот, погледот, аспектот на текстов ќе биде преку очите на новинар, кој по три децении работа и повеќе од 20-25 години уреднички позиции во национални медиуми, се врати на најубавото во новинарството – да се биде репортер. Да известува од терен, од местото каде што се раѓа веста.

Новинарската нервоза што се преточи во овој текст беше предизвикана од два настана во јавноста каде што учествуваа владејачката ВМРО-ДПМНЕ, опозициската СДСМ и Сојузот на синдикати на Македонија.

Нервозата е хронолошка, а не според тоа кој повеќе сакал да си игра со чувствата на јавноста.

Па, да почнеме.

Во август, лидерот на Сојузот на синдикати на Македонија Слободан Трендафилов побара средба со премиерот Христијан Мицкоски за да разговараат за барањето минималната плата да биде 450 евра. Мицкоски го сврте барањето на политика и обвини за координација на ССМ со СДСМ. Сепак, ставот на Синдикатот дека нема да ѝ се даде мир на владата во првите 100 дена од владеењето и веднаш ќе се испорача барањето за минималец од 450 евра, беше познат и пред изборите на 8 мај 2024 и веднаш по нив.

Каде се парите? #S02E13 | Слободан Трендафилов | Синдикатот не дава 100 дена мир на владата

Втората уште поголема причина за новинарска нервоза беше ставот на СДСМ дека додека тие биле на власт, седум години постојано растела просечната нето-плата, а кога дошло ВМРО-ДПМНЕ, таа паднала. Го обвинија Мицкоски дека лаже во својата изјава за растот на платите.

https://sdsm.org.mk/soopstenija/87130

И каде сме ние новинарите тука? За жал, само неми пренесувачи на политички ставови. Огромен број текстови на двеве теми.

Извор: линк

И спорно е што никаде не е оспорено кажаното. Никој од колегите не го прашал премиерот Мицкоски како тоа гледа политичка заднина кога ставот на ССМ е познат уште пред изборите и беше јасно упатен и до двете партии. Неоспорувањето на изјавата на Мицкоски за наводна поврзаност на ССМ и СДСМ, иако има јасни контрааргументи на таа теза, остава простор политиката да го диктира наративот, а ние новинарите да сме само пренесувачи и на ставовите на политиката.

Во вториот случај, пак, кога СДСМ изнесува став и повикува дека Мицкоски лаже, или што би се рекло со политички коректен јазик изнесено мислење со неточности на опозицијата, никој не проверил дали тврдењето е точно или не. Проверката многу лесно се прави ако се посети веб-страницата на Државниот завод за статистика. И таму, со неколку кликови може да се открие дека нето-платата јули 2024 – јули 2023 расте, дека расте и платата споредено од I – VII 2024 со I – VII 2023 година, а дека е точно дека се намалила ако се спореди јули 2024 со јуни 2024. Но, и истите споредби јули – јуни за 2023, 2022 и 2021 година покажуваат дека нето-платата се намалувала. Не колку во 2024 година, но се намалувала. За проверка на ставот на СДСМ, требаше околу три минути.
ИЗВОР: ДРЖАВЕН ЗАВОД ЗА СТАТИСТИКА

Доаѓаме до централниот проблем. А тоа е дали ваквите пропусти се поради т.н. мрзливо новинарство или нестручноста на новинарите да дадат контекст и да постават релевантни прашања.

Најлесно е вината за површно завршената работа да се префрли на нас, новинарите, репортерите. До пред извесно време и јас ќе бев строг оценувач на колегите. Но, една цртичка, еден настан ми го разбистри одговорот на проблемот.

Како што напишав, околу два месеца со скратено работно време работам како репортер, односно кога не го снимам и подготвувам поткастот, известувам од терен.

По консултации со уредникот на денот, беше прифатен мојот предлог да се следи брифингот на Уставниот суд (20.11.2024 г.) каде што тема беше дали да се укине или да се поништи Законот за солидарен данок. Ако се поништи Законот, државата ќе треба да им врати 49 милиони евра на фирмите. Бидејќи знаев што ќе работам, а имав неколку часови до брифингот, имав време точно, институционално да проверам колку фирми го платиле данокот и која е точната сума.

На брифингот дојдоа само неколку новинари, со кои почнав да разговарам на темата. Увидов дека не ја имаат прецизната бројка за платен данок и на фирмите и почнав да им солам памет како можеле да дојдат на настан неподготвени. Колешката што солидно си ја работи својата работа, веројатно од култура и поради моите години ме трпеше, додека колегата, освен што ми е пријател и другар, е и одличен новинар што од ден во ден сè повеќе расте во фелата, знае дека моето „мрчење“ е поради новинарската нервоза и состојбите во фелата, а не е лично. Но, кога пукнаа од моето „напинање“, ми овозможија да сфатам дека и двајцата во последен момент дознале дека ќе го следат брифингот. Едноставно, немале време да се подготват за настанот, иако си имаа солидно предзнаење, но она што се вели, оставено во некој фолдер во меморијата.

И токму сознанието дека во последен момент се на настанот, а требало да работат нешто друго, го дава одговорот на сè што пишував досега.

Ние, новинарите, репортерите, поради „сиромашните“ (не поради пари) медиуми, каде што сериозно недостасуваат луѓе, сектори, редакции, се претворивме во неми набљудувачи на пласираните ставови и тези на партиите, политичарите, бизнисмените, коморите, граѓаните. Едноставно, немаме време ниту ресурси да си ја вршиме својата работа како што треба.

Колку и да се добри новинарите, за да се сработи нешто квалитетно, потребно е да се потроши време на тоа и да се има план што се сака да се постигне.

Првиот проблем, со времето, се постигнува ако некако се успее човечки, пред сè бројчано да се зајакнат редакциите. Второ, да се има план е исто така сериозен предизвик, бидејќи новинарството се сведе на чиста конфекција. Односно, ако го немаш истото како и другиот медиум или уште полошо, дури и ако не го имаш и истиот агол и главни поенти, сметаат дека си ја утнал работата. Ова е исклучително опасно, затоа што не дава можност на различни аспекти на една тема или на различни теми да бидат дел од медиумите.

На вака поставените проблеми, веројатно во догледно време нема решение.

Најдоброто би било влез на сериозни странски медиуми што ќе ги подигнат стандардите, но тоа е тешко да се очекува поради тоа што сме мал пазар.

Второ решение би можело да биде неколку невладини и медиумски организации да се здружат, да обезбедат големи фондови што ќе бидат доволни за неколку години и да таргетираат два-три клучни медиума, со нив да постигнат договор за соработка каде што обврската на медиумот ќе биде да вработи поголем број новинари во информативниот сектор, при што на месечно ниво би се следела нивната ангажираност и бројот на теми, со образложение зошто биле од јавен интерес. Ако се исполнуваат овие услови, односно новинарите ги постигнуваат зададените цели за јавен интерес, освен трошоците за нивен ангажман, медиумите да добиваат дополнителна парична помош за развој.

Можеби ова е утописки и пресложено, но тешките состојби бараат инвентивни решенија и поголема посветеност за излез од кризата во новинарството.

Автор: Горан Теменугов

 ^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

Пишува: Александар Манасиев

Дали знаете кој и каде ги информира младите за најновите случувања во земјата и во светот? Дали се тоа медиумските организации во кои се вработени професионални новинари или, пак, инфлуенсерите, кои најчесто немаат медиумски бекграунд? Факт е дека во денешно време ретко или речиси никогаш нема да видите млади како читаат весник, слушаат вести на радио или се информираат за најновите случувања преку телевизискиот екран. Наместо тоа, ќе видите дека најголем дел од нив постојано се на мобилните телефони и како платформи за информирање ги користат социјалните медиуми – Јутјуб, Инстаграм и Тикток.

Доколку не верувате, тогаш направете еден мал тест. Одете во некое основно или средно училиште и прашајте ги младите за нивните навики на информирање. Неспорно е дека речиси сите како платформи ги користат социјалните медиуми, но поважното прашање е кој ги информира. Овде ќе наидете на уште поголемо изненадување, а тоа е дека огромен процент од младите следат инфлуенсери, наместо да се информираат преку медиумите што имаат организиран начин на прибирање на информациите, нивна аналитичка обработка и проверка пред да ја дистрибуираат содржината до публиката. Но, пред да навлеземе подлабоко во целата тема, да ги провериме фактите поврзани со информирањето на младите.

Низа истражувања покажуваат дека младите навистина преферираат да следат вести преку социјалните медиуми. Истражувањето на Делоит за дигиталните трендови во 2024 година, објавено во декември годинава, покажува дека мнозинството млади (54 %) на возраст од 18 до 24 години преферираат социјални медиуми наместо ТВ (33 %) како извор на вести.

Е, сега, за она поважното – дали ги следат вестите што ги објавуваат медиумските организации или, пак, се информираат од инфлуенсери? Ова истражување покажува дека инфлуенсерите како извор на вести се највлијателни токму кај најмладиот дел од публиката. Дури 17 % од младите на возраст од 18 до 24 години одговориле дека се информираат преку инфлуенсери. Кај публиката на возраст од 25 до 34 години инфлуенсерите се извор на вести во 7 %, а кај другите овој процент е незначителен.

Важно е да се напомене дека ова истражување е правено во поразвиени земји од Европа, каде што влијанието на традиционалните и онлајн медиуми и нивната застапеност на социјалните мрежи како и довербата во нив се поголеми. Истражувањето на Делоит покажува и дека публиката има одредено ниво на медиумска писменост и критички размислува и ги проверува информациите. Најчестиот метод за идентификација на лажни вести, според ова истражување, е пребарување информации од повеќе извори (28 %), проследено со внимателна проверка на други канали за дистрибуција на вести (25 %) и потврдување на изворот на информациите (23 %).

Најмладите опфатени со ова истражување се оние на возраст од 18 до 24 години. Ако влијанието на инфлуенсерите е големо кај оваа категорија од публиката, може само да се претпостави колкаво е влијанието кај публиката на возраст од 14 до 17 години. Веројатно далеку поголемо.

Уште едно истражување потврдува дека инфлуенсерите се влијателни во сферата на информирање на јавноста. Истражувачкиот центар „Пју“ неодамна откри дека еден од петмина жители на САД (20 %) се информираат токму преку информациите што ги објавуваат инфлуенсери. Многу е поголемо влијанието кај анкетираните под 30 години (37 %), што значи дека четворица од 10 жители на САД на возраст до 30 години се информираат преку инфлуенсери.

Најчестите платформи што ги користат инфлуенсерите за споделување вести се Х каде што 85 % од нив имаат профили, Инстаграм каде што половина од нив имаат профили и Јутјуб каде што 44 % од нив имаат профили. Она што е интересно е дека повеќето (77 %) немаат никаква поврзаност и не работеле во медиумска организација.  Повеќето од анкетираните во ова истражување (65 %), кои се информираат од инфлуенсерите, рекле дека тие им помогнале подобро да ги разберат актуелните настани и граѓанските прашања.

Е, сега да се вратиме на навиките на младите во Македонија во контекст на тоа каде и од кого се информираат. Ако направите мини анкета помеѓу основците во повисоките одделенија, осмо и деветто и помеѓу средношколците, ќе забележите дека голем дел од нив се информираат преку социјалните мрежи и тоа токму од инфлуенсерите.

Иако нема направено систематско истражување за навиките на младата публика во земјава, сепак забележливо е дека инфлуенсерите, кои најчесто немаат никаков медиумски бекграунд, сè почесто стануваат примарен извор за информации за голем дел од младите во земјава. Младите неретко спомнуваат имиња на инфлуенсери од Србија како извор на информации – Муџа, Стубери и слично. Тие имаат огромна публика што брои и по неколку милиони следбеници.

Младите неретко им веруваат на овие инфлуенсери, некогаш и без воопшто да го знаат вистинскиот идентитет на тој што ја креира содржината. Таков е примерот со инфлуенсерот од Македонија што се потпишува како Роберто Навали. Голем дел од основците и средношколците го споменуваат како извор на информации што го следат. Неговиот вистински идентитет, за пошироката публика, е непознат. Неговиот импакт не е за потценување со оглед на фактот дека само на Инстаграм има повеќе од 200.000 следбеници, многу повеќе од поголемите медиумски куќи во земјава. Покрај примарниот канал има и посебен канал наменет само за вести – Роберто Навали News на кој, како што пишува, се споделуваат вести од земјава, регионот и од светот. И додека медиумските организации се борат да дојдат до младата публика, инфлуенсерите како Роберто Навали веќе ја имаат освоено, односно се попопуларни како канали за следење вести отколку мејнстрим медиумите. Токму традиционалните медиуми можат да научат од инфлуенсерите како се пакува содржината за различните платформи со цел да ја придобијат помладата публика.

И сега ќе се прашате зошто е важно кој и каде ги информира младите за најновите случувања од земјата и во светот? Овие прашања се од круцијална важност со цел младите на возраст од 14-17 години да бидат соодветно информирани за вестите од веродостојни извори. Тие се во период кога ги развиваат вештините за критичко размислување и го обликуваат своето разбирање за светот.

Пристапот до веродостојни информации им помага да ги разликуваат фактите од фикцијата, да се справат со предизвиците какви што се дезинформациите и да изградат балансирани ставови за општествените прашања. Соодветно информираните млади имаат поголема веројатност активно да се вклучат во креирање позитивни промени во нивните заедници, да развијат медиумска писменост и да носат одговорни одлуки што ќе влијаат врз нивната, но и врз иднината на нивните најблиски. Дополнително, веродостојните информации ги штитат од штетна содржина и им даваат знаење што подоцна ќе им помогне активно да учествуваат во светот што брзо се менува.

Од друга страна, фактот дека инфлуенсерите полесно и поефикасно ја придобиваат младата публика треба да биде поука и за медиумските организации во земјава, но и за новинарските здруженија. Копи-пејст новинарството, сензационализмот и честото кршење на етичките норми се само дел од причините за намалената доверба во информациите што ги креираат медиумските организации. Сето тоа создава простор за инфлуенсерите да се наметнат како извор на информации и да освојат добар дел од публиката. Но, ова не е без проблеми.

Што ако некој инфлуенсер нанесе сериозна штета во заедницата со своето информирање односно дезинформирање на јавноста? Што кога тој инфлуенсер не е потпишан со вистинското име и презиме за разлика од новинарите што својата содржина ја потпишуваат и ги наведуваат изворите на информации. И додека новинарите и медиумите се одговорни пред публиката и преку процесот на саморегулација подложат на морална санкција, доколку го прекршат Кодексот на новинарите, овие инфлуенсери и креатори на дигитална содржина засега не подложат на никаква одговорност. Токму во овој дел навреме треба да се вклучат и професионалните новинарски здруженија и да ги опфатат овие креатори на дигитална содржина со процесот на саморегулација. Овие самостојни креатори на содржина се факт што нема да исчезне. Тие имаат голема публика што постојано расте, а со тоа расте и нивното влијание. Токму затоа во светот постои жешка дебата за нивно регулирање односно ставање во одредена рамка. Од клучно значење е да се најде соодветна рамнотежа помеѓу заштитата на јавноста и јавниот интерес и почитувањето на слободата на говорот.

Сепак, важно е да се напомене дека сите инфлуенсери не се исти. Некои се професионални и одговорно ја информираат јавноста, додека за други приоритет се забавата и личната добивка, на сметка на одговорното информирање. Саморегулацијата преку новинарските здруженија може да биде начинот преку кој ќе се промовираат одговорното и етичко однесување кај инфлуенсерите во информирањето на јавноста. Сепак, за целосно справување со овој проблем, потребно е и континуирано јакнење на медиумската писменост кај публиката, особено кај помладите генерации, кои се поподложни на влијанието на социјалните медиуми. Ова подразбира развој на вештини за препознавање лажни вести, проверка на извори и критичка анализа на содржините.

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}