Тоа беше трезвен став. Младите не расправаа дали технологијата е спас или закана. Зборуваа за нејзината разумна употреба и за границата по која човекот не смее да се откаже од сопственото расудување. 

Во новинарството, токму таа граница станува суштинска.  

ВИ може да транскрибира долг разговор, да пребара стотици страници документи, да спореди табели, да помогне со превод или да открие повторувачки обрасци во голем збир податоци. Во редакција во која еден новинар во ист ден истражува, пишува, снима, монтира и објавува на повеќе платформи, тоа е реална помош.  

Но, има нешта што не се учат од податоци. Довербата се гради долго време, низ присуство и одговорност. Тишината што настапува по тешко прашање понекогаш кажува повеќе од самиот одговор. А проценката дали нечија болка треба да стане јавна приказна не е техничка одлука. Таа бара човечка мерка и подготвеност да се одговара за последиците. 

Затоа, вистинското прашање не е дали човекот или машината ќе „победат“. Поважно е дали технологијата ќе се користи за подобро новинарство или само за побрзо и поевтино производство на содржини што личат на новинарство.

Новинарството веќе се менува однатре  

Додека јавната дебата сè уште се врти околу прашањето дали ВИ еден ден ќе ги замени новинарите, во редакциите таа веќе работи, најчесто тивко, во заднина. 

Истражување на Институтот Ројтерс, засновано врз широко репрезентативен примерок од 1.004 новинари во Обединетото Кралство, покажува дека 56 проценти користат некаква форма на ВИ во својата работа најмалку еднаш неделно. Истражувањето ја разбира ВИ пошироко од генеративните алатки и опфаќа и други форми на автоматизација. Најчесто се користи за транскрипција, титлување, превод и јазично уредување, задачи што се повторуваат и одземаат многу време. 

Но границата веќе се поместува. Дваесет и два проценти од испитаниците ја користат ВИ најмалку еднаш месечно при истражување приказни, 16 проценти за развивање идеи, исто толку за создавање делови од текстот, а 12 проценти при проверка на факти, извори или информации. 

Тука повеќе не станува збор само за побрзо претворање на аудиоснимката во текст. Кога алатката предлага соговорник, агол или објаснување, таа може да влијае и врз насоката во која новинарот ќе ја бара приказната. Во истата задача лесно се појавуваат помошта што подразбира заштеда на време и ризикот да се прифати однапред понудена рамка. 

Во анализата Вештачката интелигенција во медиумите на Северна Македонија се појавува препознатлива слика. И во домашниот аудиовизуелен сектор ВИ најчесто се користи како помош при технички и оперативни задачи, за транскрипции, резимеа, обработка на материјали, табели, графички елементи или предлози за наслови. 

Разликата е во начинот на кој редакциите ја организираат употребата. Во британското истражување, 60 проценти од новинарите навеле дека нивниот главен медиум има барем некаков протокол или правило за ВИ, а 32 проценти дека редакцијата обезбедува обука. Според нашата анализа, употребата сè уште најчесто е индивидуална и фрагментирана, со малку формализирани политики и организирани обуки. 

Иако методолошки не се директно споредливи, двете истражувања упатуваат на ист проблем, а тоа е дека ВИ може да влезе во редакцијата многу побрзо отколку што таа ќе успее да воспостави правила за нејзината употреба. 

Интересно е што ставовите се разликуваат и според зачестеноста на употребата. Во британскиот примерок, 62 проценти ја гледале ВИ како голема закана, а 15 проценти како голема можност. Кај оние што ја користеле секојдневно, проценките биле речиси изедначени: 48 проценти гледале закана, а 45 проценти можност. 

Ова не докажува дека самата употреба ги намалува стравовите. Покажува дека новинарите што секојдневно работат со ВИ почесто ги препознаваат и нејзините можности и нејзините ограничувања. 

Главното прашање, затоа, повеќе не е дали ВИ ќе се користи, туку како. Разликата ќе ја направат редакциите што ќе обезбедат јасни правила, обука и одговорност, наместо секој новинар сам да ги одредува границите. 

ВИ му „враќа“ време на новинарството  

Најдобрата примена на ВИ во редакцијата е онаа што му ослободува време на новинарот за работа што бара проценка, контекст и одговорност. 

Во пилот-проект на BBC, тимот на BBC R&D, во соработка со BBC Sport и BBC Local Radio, развил алатка што ги поврзувала аудиокоментарите во живо со систем за транскрипција. Потоа, со помош на GPT-4, од транскриптот се подготвувале резимеа на клучните моменти и се издвојувале дословни цитати. Материјалот не се објавувал автоматски. Заедно со целосниот транскрипт, прво стигнувал до тимовите задолжени за страниците со известување во живо, кои го проверувале и го уредувале пред објавувањето. Публиката била информирана дека BBC ја тестира технологијата. 

Четирите пилот-страници оствариле повеќе од 900.000 прегледи и овозможиле во ваков формат да бидат опфатени и натпревари за кои BBC инаку не би понудил известување во живо. Системот сепак правел грешки, особено кај имињата на фудбалерите, што јасно покажува зошто човечката проверка не смее да биде само формалност. Технологијата ја забрзала обработката на материјалот и го проширила обемот на известувањето, додека изборот, проверката и конечната одлука останале кај уредниците. 

Таквата примена може да биде особено значајна за помалите редакции и за медиумите што работат на повеќе јазици. Транскрипцијата, преводот, титлувањето и претворањето текст во аудиосодржина можат да помогнат информацијата да стигне до повеќе луѓе. 

Но вистинскиот напредок не се мери според бројот на дополнително произведени содржини. Поважно е дали информацијата станала подостапна, поразбирлива и покорисна и дали заштеденото време било вложено во проверка, разговор со извори и работа на терен. 

Уверливиот одговор сè уште не е доказ 

Најопасната грешка не е секогаш онаа што звучи нелогично. Понекогаш доаѓа во јасна, течна и самоуверена реченица, без ништо во нејзиниот тон да нè предупреди дека изворот е погрешен или дека недостига важен контекст. 

Во истражувањето на Европската радиодифузна унија и Би-би-си, новинари од 22 јавни медиумски сервиси во 18 земји оцениле повеќе од 3.000 одговори на четири ВИ-асистенти, на 14 јазици. Во 45 проценти од одговорите бил утврден барем еден значителен проблем, 31 процент имале сериозни проблеми со изворите, а 20 проценти големи проблеми со точноста. Овие наоди се однесуваат на конкретните тестирани системи и период, но јасно покажуваат дека убедливиот тон не е гаранција за веродостојност. 

Слично предупредување доаѓа од студија претставена на CHI 2025, една од водечките меѓународни научни конференции посветени на односот меѓу луѓето и компјутерските технологии. Во истражувањето, 319 професионалци опишале 936 конкретни случаи во кои користеле генеративна ВИ на работа. Поголемата доверба дека алатката успешно ќе ја изврши задачата била поврзана со помало самопријавено критичко ангажирање, додека довербата во сопственото знаење била поврзана со повеќе проверка и преиспитување.  Студијата не докажува дека ВИ го намалува критичкото размислување. Таа покажува дека, кога премногу ѝ веруваме на алатката, можеме да вложиме помалку напор во проверката на нејзиниот одговор. 

За новинарството, пораката е јасна. Човечкиот надзор не значи само некој да го прочита текстот пред објавување. За да се забележи убедливо составена грешка, потребни се познавање на темата, пристап до примарните извори и време за проверка. 

Токму затоа една од најважните задачи на новинарството е да ја зачува паузата меѓу убедливиот одговор и верувањето во него и повторно да праша: од каде доаѓа информацијата, што недостига и што сè уште не може да се тврди со сигурност. 

Одговорноста мора да има адреса 

Новиот Кодекс на новинарите на Македонија, промовиран во јули 2026 година, првпат експлицитно ја внесува ВИ во етичката рамка на професијата. Членот 16 бара создавањето новинарска содржина со ВИ да биде јасно означено, а новинарот останува целосно одговорен за точноста на информациите и за интегритетот на медиумскиот производ. Неприфатливо е ВИ да се користи за создавање или ширење лажни, манипулативни или суштински изменети содржини што можат да ја доведат јавноста во заблуда, а новинарскиот производ не смее да биде целосно генериран од ВИ. 

Тоа е важен почеток, а не конечен прирачник за секоја алатка и секоја ситуација. Како што редакциите ќе стекнуваат повеќе искуство, ќе треба попрецизно да одговорат на практичните прашања околу тоа кога и како се означува употребата на ВИ, кои податоци не смеат да се внесуваат во системите, како се проверува машински создадениот материјал и кој постапува кога ќе се појави грешка. 

Сличен пристап се предлага и со Насоките на Советот на Европа за генеративната ВИ и слободата на изразување. Документот ги признава можностите на технологијата за создавање содржини и полесен пристап до информации, но предупредува и на ризиците за разновидниот и плуралистички информациски простор. Затоа предлага постојано следење на влијанието, процена на ризиците и зајакнување на корисниците и општеството. 

Алатките ќе се менуваат, а со нив постепено ќе се развиваат и редакциските правила. Едно, сепак, мора да остане јасно. Кога системот ќе згреши, јавноста не може да побара објаснување од моделот. Потребни се автор, редакција, постапка за исправка и некој што ќе одговори за донесената одлука. 

ВИ може да учествува во новинарскиот процес. Одговорноста, сепак, мора да остане на човечка адреса.

„Колку често разговарате со Четџипити?“ – „Секој ден!“ – громогласно одговараат стотина основци од седмо до деветто одделение од три скопски училишта.

„А што разговарате?“ – ги прашува една од предавачките на работилницата.

„Каква забава да направам за мојот роденден. Како се однесува мојата мачка. Да ми помогне за домашната работа. Да ми раскаже лектира“ – одговараат учениците еден по еден.

„Прашав да ми даде краток опис на лектирата ‘Хајди’. Тоа го направив од љубопитност, веќе ја имав прочитано целата книга. Интересно беше што добив краток опис, но не беше тоа – тоа. Беше премногу општо и немаше никакви детали. Самостојно подобро си ја завршив домашната“ – објаснува една ученичка.

Ученици од основните училиштата „Св. Кирил и Методиј“ од скопската општина Центар, „Јан Амос Коменски“ од Карпош и „Кирил Пејчиновиќ“ од Кисела Вода, предводени од нивни наставнички учествуваа на работилницата за медиумска писменост што ја организираше Македонскиот институт за медиуми во Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АВМУ). Работилницата ја држеа Марина Димитриева-Ѓорѓиевска од Бирото за развој на образованието и Емилија Петреска-Камењарова од АВМУ.

КАДЕ ДА ВНИМАВАМЕ?

Учениците покажаа значително високи познавања од сферите на медиумската писменост. Беа одлични во изработките на вежбите со кои на практичен начин препознаваа дезинформации. Повеќето од нив се свесни што се лажни вести, како да ги проверуваат, јасно им е дека на социјалните мрежи демнат опасности, не се лековерни кога ќе добијат сомнителна покана за пријателство.

Интересни се нивните ставови за вештачката интелигенција. Сите ја користат. Дел од учениците објаснуваа како ја поимаат. Тие го коментираа кусото видео создадено со помош на ВИ и ги забележуваа нелогичните елементи, намерно направени за да ги забележат и да ги коментираат разликите со вистинската реалност.

„Вештачката интелигенција е доведена до тоа ниво што може да направи речиси реална слика или снимка. Ние намерно го направивме да биде сатирично за да се познава дека не е реално.

Разликата меѓу вештачката и човечката интелигенција е што ВИ собира информација и прави статистика на најчестите информации. Може да ве насочи и да ви даде извори, но не очекувајте да мисли за вас. Ќе видиме дали вештачката ќе стане вистинска интелигенција. И да стане, тогаш ќе мисли за себе, нема да мисли за вас. Нема да ви ја реши задачата. Мора да знаете како да ја користите. ВИ може да ви биде многу добар пријател, а многу лош господар“ – им вели Петреска-Камењарова.

Таа е децидна дека користењето на вештачката интелигенција неопходно бара големо внимание и од возрасните и од децата, особено зашто комуникацијата се одвива во форма на дијалог, па човек, особено помлада личност, може да ја сфати како еквивалент на меѓучовечка интеракција – што таа дефинитивно не е. Ваквите појави се веќе и документирани особено кај децата, кога се чувствуваат осамено да комуницираат со неа како со „пријател“.

Емилија Петреска-Камењарова, АВМУ

„Тоа е едната причина зошто е важно возрасните да се свесни и присутни (директно или индиректно, преку разговор) кога помладите комуницираат со ВИ. Освен ова, важно е и веќе однапред да се поразговара со децата дека ВИ може да им помогне со училишните обврски (на пример, за истражување), но никако не смеат да мислат дека таа може да ги заврши наместо нив. Ако ВИ им посочи извори на информации што можат да ги користат, тие треба да ги проверат – за да видат дали се точни, да ги проанализираат – за да видат дали се релевантни и самите да го синтетизираат финалниот одговор на задачата поставена пред нив“ – објаснува Петреска-Камењарова.

КАКО ВИ ДА СЕ ИНТЕГРИРА ВО ОБРАЗОВНИОТ СИСТЕМ?

Технолошкиот развој на ВИ се движи со голема брзина, наспроти бавните промени во образовниот систем. Ова прашање е многу комплексно бидејќи опфаќа сè од што е сочинет образовниот систем, вклучувајќи ги наставниот кадар и учениците. На прашањето што сè планира БРО во однос на образованието на учениците за етичко и функционално користење на ВИ, Димитриева-Ѓорѓиевска вели:

„ВИ е реалност што на различен начин ќе биде присутна во нашето образование. ВИ во новите програми за гимназиско образование ќе биде поврзана со медиумската писменост и како тема ќе се развива во сите четири години. Инаку, медиумската писменост е дел од предметот Македонски јазик и литература, Албански јазик и литература, Турски јазик и литература, Српски јазик и литература, а со новиот концепт за гимназиско образование се планираат и изборни предмети/програми со предзнак медиумска писменост и во нив ќе бидат вклучени и содржини поврзани со ВИ“ – објаснува таа.

Според Димитриева-Ѓорѓиевска, во препораките за реализација на наставата на новите програми, ќе се посочи дека ВИ може да се користи како пристап, како метод на работа на часовите што ќе се применува во согласност со научната област на која ѝ припаѓа секој предмет.

Марина Димитриева-Ѓорѓиевска, БРО

„Што се однесува на обуки за наставниците за ВИ, тие како тема за обука се веќе дел од каталогот што Бирото за развој на образование го подготвува за професионалниот развој на наставниците, така што останува наставниците да ги изберат овие обуки доколку сметаат дека им се потребни“ – вели Димитриева-Ѓорѓиевска.

ШТО ВЕЛАТ ЕКСПЕРТИТЕ ЗА ВИ?

Фактот дека учениците самостојно наголемо ја користат ВИ, го отвора прашањето какво знаење им е потребно за да ја користат функционално за да може да им биде корисна алатка во процесот на учење. Лукаш Горог е експерт за вештачка интелигенција и основач на Академијата за вештачка интелигенција и дигитализација во Виена. Тој вели дека децата не треба само да научат како ефективно да ги користат алатките за вештачка интелигенција, туку и како критички да ги проценат информациите и резултатите генерирани од таквите системи.

„Ова вклучува дигитална писменост, критичко размислување, практични вештини и етика и одговорност“ – вели Горог.

Тој е дециден дека во однос на дигиталната писменост, на едукаторите треба да им биде приоритет да ги научат учениците како функционира вештачката интелигенција во широки рамки – нејзините силни страни, ограничувања и етички импликации. Ова помага во демистифицирање на технологијата и спречува злоупотреба.

„Критичкото размислување, пак, е од витално значење за да се обучат учениците критички да ги преиспитуваат и да ги анализираат информациите генерирани од вештачката интелигенција, да бидат сигурни дека можат да препознаат пристрасност, неточности или несоодветна употреба“ – вели Горог.

Тука се и практичните вештини. Обезбедувањето практични искуства со алатките за вештачка интелигенција може да придонесе учениците удобно да ги интегрираат овие алатки во нивниот процес на учење.

„Понекогаш децата се подобри во дигиталните вештини отколку возрасните. На пример, кога ја гледам внука ми, таа е многу напредна во користењето ајфон. Истото ќе се случи и со алатките за ВИ. Децата ќе совладаат некои алатки од ВИ подобро од нивните наставници. Алатките како Четџипити (ChatGPT) и Клауд (Claude) ќе бидат широко користени во училиштата и ќе се интегрираат во нашите компјутери. За децата овие алатки ќе бидат сосема нормален дел од нивниот живот. Но, тука е етиката и одговорноста. Децата треба да ги разберат пошироките општествени и етички влијанија на вештачката интелигенција, вклучувајќи ја важноста на приватноста, на пристрасноста и на транспарентноста. Тие треба да научат дека алатките за генерирање вештачка интелигенција, како Midjourney, мора да се користат многу внимателно, бидејќи може да се злоупотребат за несоодветна содржина или за врсничко насилство кон други деца“ – завршува Горог.

Автор: Весна Ивановска-Илиевска

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Социјалните мрежи, кои ги користат повеќе од 4,9 милијарди луѓе глобално, се моќни алатки за информирање, но и за дезинформирање. Во Република Северна Македонија, речиси 49% од граѓаните изразуваат сомнеж во точноста на сите информации што ги читаат или ги гледаат, покажува неодамнешно истражување на Институтот за комуникациски студии (ИКС). Најмладите од 18 до 24 години (54%) и оние на возраст од 35 до 44 години (56%) најмногу се сомневаат во точноста на објавените информации.

Алгоритмите што ги управуваат овие платформи го фаворизираат сензационализмот, потиснувајќи ги точноста и веродостојноста во втор план. Младите, како најактивни корисници, се особено изложени на ризик, станувајќи цел за манипулативни содржини и дезинформации. Ова нè води до клучното прашање: Како можеме да поттикнеме информираност и критичко размислување кај граѓаните за успешно справување со овие предизвици во дигиталната ера?

Саморегулацијата и медиумската писменост – патокази во информативниот хаос

Во свет во кој информациите се шират со незапирлива брзина, саморегулацијата и медиумската писменост функционираат како комплементарни механизми. Заедно, тие создаваат мост меѓу етичкото известување и информираната и активна публика, воспоставувајќи силен механизам за заштита од дезинформации и манипулации.

Медиумската саморегулација не е само формален или технички процес. Таа претставува суштинско ветување дека медиумите ќе бидат одговорни и отчетни пред јавноста, штитејќи го правото на слобода на изразување. Ова ветување е основата на етичкото новинарство, механизам што ги балансира правата на медиумите со нивните обврски кон јавниот интерес.

На глобално ниво, саморегулаторните тела играат клучна улога во поставувањето и одржувањето високи стандарди во новинарството. Тони Калвин, уредник за стандарди и практики во американската радиомрежа NPR, вели: „Стандардите се она што ни помага да ја задржиме довербата на нашата публика, а довербата е нешто што не можеме да си дозволиме да го изгубиме“. Неговите зборови совршено ја истакнуваат клучната врска меѓу довербата и јасно дефинираните стандарди, нагласувајќи ја нивната неопходност за создавање и одржување новинарство со кредибилитет.

Но, како овие стандарди преминуваат од теорија во практика? Тука настапуваат саморегулаторните тела, кои не се само пасивни набљудувачи на професионалната етика. Тие активно учествуваат во обликувањето на довербата меѓу медиумите и публиката. Преку јасно дефинирани етички кодекси и јавни одлуки за случаи на неетичко известување, овие тела праќаат силна порака: јавноста не е оставена сама во лавиринтот на дезинформации. Тие претставуваат чувар на етичките принципи, поттикнувајќи го новинарството да биде транспарентно, професионално и насочено кон јавниот интерес.

Едукацијата како „продолжена рака“ на саморегулацијата

Саморегулацијата не е само чувар на етиката, таа е двигател на промени што ја обликуваат иднината на медиумите и јавната свест. Советите за етика во медиумите не треба да се гледаат само како набљудувачи, нивната вистинска моќ лежи во создавањето генерации граѓани со остар критички ум и напредни медиумски вештини.

Кога етичките кодекси поставуваат високи стандарди, едукацијата станува силата што ги оживува овие принципи, претворајќи ги во практика во медиумскиот екосистем. Саморегулаторните тела, како мост меѓу медиумите и јавноста, нè потсетуваат дека вистината и одговорноста не се задача на поединецот – тие се колективна мисија. Едукацијата ја има таа трансформативна моќ: да ги претвори правилата во вистинска одговорност и активна практика.

Пример за ова е Алатката за медиумска писменост, развиена од австрискиот и германскиот совет за етика во медиумите. Овој иновативен ресурс вклучува интерактивни студии на случаи и симулации, кои ги учат младите како да препознаат манипулации, да ја анализираат содржината и да ги разберат принципите на етичкото новинарство. Овие алатки не само што ги зајакнуваат способностите за критичко размислување на младите, туку и на пошироката јавност.

Во заложбите за јакнење на медиумската писменост во земјата, учествува и Советот за етика во медиумите на Македонија (СЕММ). Како членка на Мрежата за медиумска писменост СЕММ учествува во поттикнувањето критичко размислување и во градењето отпорност кон дезинформациите. Активностите на саморегулаторното тело, какви што се работилниците, отворените седници на Комисијата за жалби и јавните дебати создаваат простор за дијалог и учење. Уште поважно, одлуките на Комисијата за жалби на СЕММ играат значајна улога во напорите за медиумска писменост. Овие одлуки не само што утврдуваат прекршувања на професионалните стандарди, туку и нудат јасно објаснување за тоа како и зошто се случуваат таквите нарушувања. Преку нив, јавноста може да научи како да ги препознае неправилностите во известувањето, паралелно разбирајќи ги етичките норми што ги предводат медиумите во нивната работа.

Медиумската писменост како клуч за отпорност кон дезинформациите

Медиумската писменост не е само индивидуална способност – тоа е основа за градење информирано, критичко свесно и активно општество. Европската аудиовизуелна опсерваторија ја дефинира медиумската писменост како „вештина на 21 век“, неопходна за граѓаните да ја разберат сложеноста на информациите што ги примаат и да ја препознаат разликата меѓу факти, полувистини и манипулации.

Финска е глобално признаена како лидер во медиумската писменост и едукација. Нивниот пристап се темели на принципот дека критичкото размислување не треба да биде привилегија, туку основна вештина што се учи од најрана возраст. Финскиот образовен систем активно промовира медиумска писменост на сите нивоа. Уште од основно училиште, учениците учат како да анализираат медиумски содржини, да ги препознаваат пристрасностите во известувањето и да поставуваат прашања за изворите на информациите. Наставните програми вклучуваат интерактивни методи, какви што се анализа на вести и практични задачи за проверка на факти. Инаку, Финска ја зазема првата позиција на Европскиот индекс за медиумска писменост за 2023 година, што ја потврдува нејзината водечка улога шеста година по ред, започнувајќи од 2017 година. Индексот, кој опфаќа 41 држава, ја мери потенцијалната ранливост на општествата на дезинформации, при што повисоките рангирања и поени укажуваат на поголема отпорност кон дезинформации и сродни феномени. Данска се позиционира на второ, Норвешка на трето, a Естонија и Шведска ги заземаат четвртото и петтото место.

Овие примери го покажуваат патот што можат да го следат многу други земји. Комбинацијата на образовни стратегии, активна поддршка од институциите и континуирано поттикнување на критичкото размислување, служи како инспирација за глобалните заложби за борба против манипулациите во дигиталната ера.

Синергија меѓу медиумската писменост и саморегулацијата

Во ерата на дезинформации, саморегулацијата и медиумската писменост претставуваат неопходен тандем што обезбедува јасни стандарди и критички освестена јавност. Овие механизми не се изолирани – тие се интегрирани процеси што се надополнуваат, создавајќи отпорност кон манипулациите и градејќи доверба во медиумите.

Советите за медиумска етика, преку своите етички кодекси и јавни одлуки, поставуваат стандарди што овозможуваат новинарството да биде транспарентно, одговорно и насочено кон јавниот интерес. Истовремено, медиумската писменост не е само вештина, туку столб на демократските вредности, зајакнувајќи ја способноста на јавноста да препознава, да анализира и да вреднува информации што се засноваат на факти.

Оваа синергија не е само теоретски концепт, туку претставува практична алатка за справување со глобалните предизвици што ги носат дезинформациите. Како што истакнува американскиот теоретичар и автор Томас Соул, „ако луѓето во медиумите не можат да решат дали се во бизнисот на известување вести или на создавање пропаганда, тогаш уште поважно е јавноста да ја разбере таа разлика и соодветно да ги избере своите извори на вести“.

Автор: д-р Марина Тунева

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Серијалот постери даваат одговор на прашањата: зошто нашите телефонските броеви не се само наши, колку чинат „бесплатните“ апликации, како нѐ профилираат, што сѐ може да дознаат за нас преку секојдневните навики на користење и како функционира индустријата за податоци?

{eventgallery event=’72177720315135922′ attr=images mode=grid linkmode=lightbox max_images=8 thumb_width=380 offset=0 }

Медиумските клубови ќе почнат да работат од ноември, а целта е учениците да научат како да создаваат веродостојни и проверени медиумски содржини користејќи различни формати, вклучително и текст, видео, поткасти, блогови и фото-новинарство. Учениците, во координација со наставникот, ќе имаат можност да предлагаат и да обработуваат теми коишто се поврзани со образовниот процес и училишните активности, но и со културни, забавни, спортски или други теми кои се од интерес на младите.

Со цел успешно да се реализираат активностите, на 10 и 11 ноември 2023 година беше спроведена дводневна обука за наставниците кои ќе ги водат медиумските клубови. Притоа, им беа презентирани теми и активности кои што се дел од предлог-програмата што ќе можат да ја користат при работа во медиумските клубови. Обуката ја водеа тројца обучувачи за медиумска писменост – Тамара Ќупева, Драгана Ѓореска и Сефер Тахири, со долгогодишно искуство во областите на образованието, новинарството и медиумската писменост.

Оваа активност во рамки на Проектот на УСАИД за медиумска писменост „Младите размислуваат“ ја  спроведуваат ИРЕКС, МИМ и МОФ.

Како да се претстават податоците на разбирлив и атрактивен начин за да се заинтересира публиката, што се дезинформации за климата и како да се направи проверка на фактите, какви се глобалните климатски политики наспроти локалната перспектива за климатските промени – се само дел од темите за коишто се зборуваше на работилницата.

Преку презентации, квизови и вежби, работилницата ја водеа проф. д-р Наташа Марковска од Истражувачкиот центар за енергетика и одржлив развој при МАНУ и Александар Манасиев, долгогодишен новинар и уредник.

Во наредниот период новинарите-учесници на работилницата ќе можат да аплицираат за финансиска поддршка за изработка на новинарски стории на теми од животната средина и климатските промени.

^{Проектот „Зајакнување на улогата на медиумите во известувањето за климатските промени“ е поддржан од Регионалниот грант „SMART Balkan – Civil Society for a Connected Western Balkans“, регионален проект имплементиран од Центарот за промоција на граѓанското општество ( CPCD), Центарoт за истражување и креирање политики (CRPM) и Институтот за демократија и медијација (IDM), а финансиски поддржан од Министерството за надворешни работи на Норвешка.}

Оваа активност се спроведува во рамки на Проектот на УСАИД за медиумска писменост „Младите размислуваат“ во организација на Македонскиот институт за медиуми и ИРЕКС, а во соработка со СмартАп и Бирото за развој на образованието кои ја администрираат ЕДУИНО-платформата, како и со Министерството за образование и наука.

Како обучувачи на вебинарите беа вклучени наставници, професори, новинари и едукатори кои имаат искуство во областа на медиумската писменост – Сеад Џигал, Тамара Ќупева, Ирена Христовска, Драгана Ѓореска, Тоше Огњанов и Диана Садику-Рамадани.

Новинарот и обучувач Тоше Огњанов смета дека „со развојот на социјалните мрежи и со брзото ширење на лажните информации, потребата од медиумска писменост кај учениците стана неопходна“. Наставниците на вебинарот што тој го водеше, имаа можност да се запознаат со техниките за препознавање на визуелните дезинформации. „Верувам дека тоа ќе им помогне да ги научат учениците како да ги разоткријат лажните вести и да ја спречат штетата што тие ја носат“, нагласува Огњанов.

Обучувачките Тамара Ќупева и Ирена Христовска во рамки на вебинарот Родителите и децата на дигиталната генерација презентираа содржини од Прирачникот за родители и старатели „Дигиталниот свет на генерација алфа“, што беше издаден во рамки на проектот „Младите размислуваат“.

„Во фокусот на овој вебинар беа технолошките трендови и форми на дигитална комуникација на децата родени по 2010 година. Овие содржини беа од особено значење за наставниците, со цел полесно разбирање на психолошкиот и социјалниот развој на децата на оваа генерација, нивната дигитална комуникација и перцепцијата на светот, но и за да бидат директна поддршка на родителите кои се соочуваат со овие предизвици,“ истакнуваат обучувачките и авторки на Прирачникот.

Наставниците кои присуствуваа на вебинарите ќе имаат можност да добијат и сертификати за стекнато знаење. Вебинари на темата медиумска писменост ќе бидат и понатаму организирани за наставниците од основно и од средно образование.

Ова се некои од клучните информации кои ги истакна Михајло Лахтов, директор на Проектот на УСАИД за медиумска писменост „Младите размислуваат“, на состанокот на кој присуствуваа над 200 директори на основните училишта. Целта беше директорите да се запознаат со активностите кои ќе се спроведуваат во училиштата преку Проектот „Младите размислуваат“, со цел тие да го поддржат процесот на вклучување на медиумската писменост во наставата.

Директорот на Бирото за развој на образованието, Зекирија Хасипи, порача дека улогата на Бирото, како и на раководителите на училиштата е да помогнат „во ширењето на медиумската писменост и да поттикнат поефикасно и побрзо спроведување на обуките на наставниците кои овие наставни содржини ќе ги пренесуваат на учениците.“

Директорката на МИМ, Билјана Петковска, ја истакна важноста на поддршката од страна на институциите, директорите и наставниците за успешно вклучување на медиумската писменост во формалното образование. „Со тоа ќе им помогнеме на младите да развијат вештини за критичко размислување и критички пристап кон информациите кои им се потребни за да изградат отпорност на дезинформации, со што ќе придонесат за градење активно и одговорно граѓанство“, рече Петковска.

Состанокот со директорите на основните училишта беше организиран во рамки на Проектот на УСАИД за медиумска писменост „Младите размислуваат“, што го спроведува ИРЕКС во партнерство со МИМ, ИКС и МОФ, и во соработка со Бирото за развој на образованието и Министерството за образование и наука.

Прирачникот за обучувачи за медиумска писменост може да го најдете тука:

Прирачник за обучувачи (МК)
Manual për trajnerë (АЛБ)

Курсот „Добро проверено“ може да го најдете тука: https://verified-education.org/  (МК)

Снимен материјал од состанокот со директорите може да најдете тука: https://youtu.be/PhLKnQKtmC8

Презентација од состанокот со директорите на ОУ3.93 MB

Зборувајќи за различни професионални дилеми и предизвици со кои се соочил низ својата педесетгодишна новинарска кариера, Ненад Пејиќ дискутираше со учесниците за важноста на етиката во медиумите и новите етички предизвици што се појавија во последните децении. „Новинарите никогаш не треба да претпостават дека научиле сѐ што може да се знае за овој аспект од професијата“, објасни Пејиќ.

„Етиката во медиумите е постојан принцип, не е некоја теорија што еднаш ќе ја усвоите и тоа е тоа. Се работи за практична, а не теоретска активност,“ додава Пејиќ.

Фото: Ненад Пејиќ држи предавање за етика во медиумите

Пејиќ истакна дека му е мило што учесниците биле активни со желба да стекнат нови знаења и вештини, иако понекогаш биле збунети кога се соочувале со различни етички дилеми во новинарската пракса.

„Беа со отворени умови, посебно кога дискутиравме за важни чекори во новинарството коишто имаат тенденција да ги прескокнат, а тоа го препознаа како нивна слабост“, нагласи Пејиќ.

Жарка Радоја, новинарка и уредничка од Србија која одржа предавање за традиционалната проверка на факти и важноста на контекстот во новинарството, истакна дека била многу мотивирана од заинтересираноста на учесниците и нивното активно вклучување во практичните вежби.

„Беше многу занимливо да се гледа како размислуваат учесниците кои работат во различни видови медиуми – телевизија, истражувачки медиуми, од новинари кои работат за информативни агенции до оние кои имаат доволно време да размислат за можните теми на нивните стории“, објаснува Радоја.

Фокусот на нејзиното предавање беа основните чекори за верификација и објасни како традиционалните начини на кревање телефон и јавување на можните извори е сѐ уште важно.

„Експлозијата на дигиталните алатки направи да заборавиме дека може да добиеме некој на телефон или преку СМС, наместо да праќаме пораки преку мобилни апликации. Денеска, повеќе учиме за дигиталните алатки отколку за основите на новинарството“, вели Радоја.

Како основа на речиси сите новинарски жанрови, усовршувањето на вештините за интервјуирање е важен чекор за новинарите кои се на почеток на кариерата. Петар Комнениќ, автор на емисијата „Начисто“, популарна ТВ-програма на црногорската телевизија „Вијести“, сподели корисни совети и трикови како да се направи вистински избор на прашања и соговорници. Сепак, оваа новинарска вештина може да се усовршува само со искуство, објаснува Комнениќ.

„Постои одредена теоретска основа, но, новинарството е вештина и се усовршува преку различните ситуации во коишто ќе се најдете. Дури и денес се наоѓам во различни ситуации и секоја е посебна. Подоцна, ќе имате рефлексивна реакција за она што ви го носи професијата“, исткана Комнениќ.

Фото: Практична вежба за време на сесијата за вештини за интервјуирање

Младата новинарка од Албанија, Оливерда Алмука, беше една од учесниците на дводневната работилница. Таа верува дека едукативните активности како оваа нудат единствена можност за новинарите кои вообичаено се повеќе зафатени за да ги дискутираат дилемите на нивната професија.

„На пример, во Албанија, младите новинари веднаш се зафаќаат со работа и немаме време да дискутираме што всушност се случува со новинарството. Сѐ се менува и еволуира и мора да ги гледате работите од различни перспективи, но ние не го правиме тоа затоа што немаме време“, смета Алмука.

Работилницата „Враќање кон основите“ беше воведна активност во рамки на проектот „Зајакнување на критичкото новинарство во Западен Балкан“, што го спроведува Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), во партнерство со „Transition“ од Прага, БИРН Косово и членките на СЕЕНПМ: Медиацентар Сараево, Институтот за медиуми на Црна Гора, Албанскиот медиумски институт, Новосадската новинарска школа и Македонски институт за медиуми. Проектот е поддржан од Национален фонд за демократија (National Endowment for Democracy – NED).

Двегодишниот проект ќе се фокусира на подготовка на квалитетни медиумски содржини, вклучително и прекугранични стории, развивање на нови програми за образование, како и обуки и консултации за новинарите и уредниците во Западниот Балкан.

Изложбата е осмислена и подготвена од Тактикал Тек (Tactical Tech), меѓународна невладина организација со седиште во Берлин. Работилниците за млади се одржаа во Европска куќа во Скопје, во организација на Македонскиот институт за медиуми со поддршка од Делегацијата на Европската Унија.

Ако претпоставиме дека новинарите имаат мотив и желба за едукација, но сметаат дека немаат доволно време физички да посетат некој курс, тогаш решението е во бесплатните онлајн алатки и сервиси за едукација.

Новинарството е динамична професија што постојано се менува. Новинарите и медиумите е потребно да се приспособат на промените, а голем дел од тоа приспособување подразбира учење и постојано надоградување на вештините.

Најчесто потребата за едукација е иницирана од технолошките промени. Па, така, кога се појавил персоналниот компјутер, а потоа и интернетот, новинарите морале да научат како да ги користат, бидејќи без нив новинарската работа стана невозможна.

Слично е и со појавата на мобилниот телефон. Во денешно време тој е моќна алатка, која има потенцијал да ги замени фотоапаратот и компјутерот и за многу новинари е единствената алатка со која самостојно може да креираат и да објавуваат приказни, фотографии, видео…

Но, технологијата не е единственото нешто што ја актуализира потребата за едукација. Некогаш тоа е предизвикано од актуелните глобални случувања какви што се војните, пандемиите, климатските промени и слично. Поради овие фактори се зголемува и потребата од поголемо знаење од областите што ги покриваат новинарите, со цел да можат да креираат релевантна новинарска приказна.

Тоа најдобро го илустрираше пандемијата со ковид-19 кога голем дел од медиумите го свртеа фокусот кон овој проблем, притоа соочувајќи се со недостиг на знаење во самите редакции за тоа што е пандемија, недоволно знаење за вакцините и слично, што резултираше со намерно или ненамерно ширење дезинформации, кои на крајот му штетат на секое општество.

Глобалните конфликти и воени состојби како онаа во Украина создаваат потреба од што поголема едукација на новинарите за темите како безбедно известување од конфликтни ситуации, справување со траума и слично.

Имаат ли новинарите време за едукација?

Фото: freepik.com

Обременети со многу работа во редакциите, голем број новинари објективно имаат малку време или воопшто немаат време да посетат курсеви каде што би ги надградиле своите вештини.

Дел од новинарите немаат ниту мотив ниту желба бидејќи сметаат дека тоа нема да донесе никаква промена на финансиски план во нивните матични редакции и тоа е сосема разбирливо. Но, факт е дека преку едукација и зајакнување на вештините, новинарите може да станат подобри, поефикасни, поконкурентни на пазарот и на крајот позадоволни од трудот што го вложуваат.

Колку време е потребно?

Ако претпоставиме дека новинарите имаат мотив и желба за едукација, но сметаат дека немаат доволно време физички да посетат некој курс, тогаш решението е во бесплатните онлајн алатки и сервиси за едукација.

Ги има во голем број и на различни јазици, доколку имате проблем со англискиот или со другите јазици. Голем дел од овие курсеви или онлајн платформи за едукација овозможуваат да ги следите по сопствена динамика, односно по сопствено темпо. Материјалите се достапни и вие може да ги читате, да ги гледате, да ги слушате, каде сакате и кога сакате.

Колку време ви е потребно? Секако дека што повеќе време вложите во едукација толку подобро ќе научите. Сепак, од лично искуство сите ние немаме доволно време и некогаш мора да се направи компромис помеѓу желбата и реалноста.

Токму затоа вкупно два до три часа вложени во текот на една недела или околу 45 минути дневно во текот на 3-4 дена се доволни да направат сериозна промена во вашето знаење за одреден проблем што сакате да го совладате, било да станува збор за хардвер, софтвер или за област што треба да ја совладате или за која треба да известувате.

Реално, толку, ако не и повеќе време, трошите на пиење кафе.

Научи, па примени

Фото: freepik.com

Најважното од сè, без разлика дали учите како се користи мобилен телефон за снимање видео или, пак, софтвер за креирање инстаграм-приказни, потребно е наученото да го употребите во практика и тоа кратко време откако ќе го посетите курсот. Ако нешто што сте научиле не го употребите во првата недела, тогаш многу веројатно е дека никогаш нема да го примените бидејќи наученото лесно ќе се заборави.

Дури и да не можете да ја објавите приказната, тестирајте самите каков производ можете да креирате применувајќи го наученото. Не очајувајте ако не ви успее од прва или ако не сте задоволни од конечниот исход. Никој не научил од прва, потребно е практика, практика и само практика.

Во продолжение следуваат некои од најкорисните бесплатни онлајн ресурси за новинарска едукација.

Ресурси на Гугл и на Фејсбук

Алатките на Гугл ги користиме секојдневно во нашата работа, но и во приватниот живот. Гугл е дел од нашето секојдневие било да станува збор за користење само на пребарувачот или на алатките како Google Earth. Сепак, Гугл нуди многу повеќе за нас новинарите преку Google News Initiative и Google News Lab.

Има голем број ресурси за едукација на новинарите главно за напредно користење на алатките на Гугл. На пример, курсот насловен како „Основи“ трае 80 минути и содржи 12 лекции за зајакнување дигитални вештини преку учење напредни техники на познати алатки како пребарувачот Google, Google Maps и Google Trends.

https://newsinitiative.withgoogle.com/resources/google-news-lab/

Има голем број курсеви и други ресурси каде што можете да поминете и неколку месеци збогатувајќи го вашето новинарско знаење и подобрувајќи ги вашите вештини не само за конкретни алатки на Гугл, туку и за покривање конкретни теми какви што се избори, екологија, пандемии и слично.

Фејсбук за новинари Facebook for journalists е уште еден таков проект, чија цел е да им помогне на новинарите полесно да „пливаат“ низ социјалните медиуми кога креираат новинарски приказни.

Овде можете да најдете курсеви за тоа како најдобро да ги користите Фејсбук и Инстаграм во вашата работа, како да се поврзете со вашата публика, како да користите 360 степени видео и голем број упатства за тоа како да останете безбедни додека ја извршувате новинарската работа.

Ресурси на УНЕСКО

Организацијата за образование, наука и култура на ООН, УНЕСКО, има посебен дел посветен на новинарската едукација каде што засега има 17 прирачници за различни области поврзани со новинарството и со медиумите. Има прирачници од тоа како да известувате за мигранти, за екстремизам и слично.

Покрај тоа, има снимени курсеви, вебинари и тренинзи за специфични теми, а ако сакате да истражите повеќе, има линкови до релевантни курсеви и тренинзи како, на пример, курсот „Слободен пристап до информации од јавен карактер“. 

Онлајн курсеви што сами ги посетувате

https://reutersdigitaljournalism.comБесплатни онлајн ресурси за едукација нудат и големите медиумски компании какви што се Ројтерс, АФП и фондациите како Томсон. Овие курсеви можете да ги посетите во кое било време и од кој уред сакате, а можете да ги завршите кога сакате, односно сами управувате со времето.

Ројтерс нуди курс за дигитално новинарство што е креиран во соработка со Мета, компанијата порано позната како Фејсбук. Покрај на англиски, курсот е достапен и на 15 други јазици, но, за жал, ниту еден од балканските простори.

Новинарски курсеви на македонски јазик, албански јазик и на БХС јазиците има фондацијата Томсон.

Има курсеви за употреба на мобилен телефон во креирање приказни, курсеви за новинарство за повеќе платформи, како да се остане безбеден при покривање протести како и курсеви за специфични теми како креирање поткасти, покривање пандемии и екологија. Најнов е курсот што се спроведува преку Телеграм, а се однесува на тоа како новинарите треба да реагираат при хемиски напад.

Агенцијата Франс прес (АФП) нуди серија онлајн курсеви што исто така се бесплатни, јазикот е доста едноставен и начинот на презентирање на материјалот е привлечен.

Курсевите се поделени во три нивоа, почетно, средно ниво и напредно ниво, во зависност од тоа која е вашата стартна позиција, односно колку имате претходно знаење.

Голем дел од овие платформи се одлични и за млади новинари, но и за поискусни, кои сакаат да научат нешто повеќе за новите трендови во новинарството. Речиси сите овозможуваат да се стекнете со сертификат за завршениот курс.

Алатки за креирање/раскажување новинарски приказни

Постојат голем број ресурси и бесплатни алатки што како новинари може да ви користат во секојдневното прибирање информации, при обработка на тие информации, но и во презентирање на информациите. Сепак, не можете секаде да најдете и упатства и насоки како тие се користат.

Во таа насока одличен ресурс за алатки, но и за практични примери како се користат, има Knight Lab во делот на Алатки за раскажување приказни (Storytelling Tools).

http://www.journaliststoolbox.orgОвде можете да најдете интересни алатки за креирање мултимедијални приказни, но и упатства како се користат. Има готови алатки, алатки што се во фаза на тестирање како и експериментални проекти. Најдоброто е тоа што сите ресурси се бесплатни.

Гугл исто така има сериозно добри алатки што се бесплатни, а кои се наменети за новинари и за истражувачи во делот Jorunalist Studio. Интересна и моќна алатка е на пример Pinpoint, која служи за брзо пребарување и анализирање големи бази со документи, но и за креирање текст од аудиофајлови. Потоа може да се обидете и со алатката за пребарување на отворените бази на податоци Google Public Data Explorer.

Journalist’s Toolbox е уште еден одличен ресурс што треба да го проверите. Има одлични упатства, кои тешко дека ќе ги сретнете на друго место, како, на пример, како да известувате од Светското првенство во фудбал, како да пребарувате шопинг трендови или, пак, алатки што ќе ви помогнат да известувате за урагани.

Ова се само мал дел од морето бесплатни ресурси што може да се најдат онлајн. Секако дека има уште многу други што не се спомнати овде, а кои може да се еднакво добри и корисни. Она што е најважно е да го направите првиот и најтежок чекор, а тоа е да кликнете на некој од линковите и да ги посетите курсевите.

Автор: Александар Манасиев

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

Новинарите користејќи го метаверзумот, би можеле да ја „транспортираат“ публиката директно на местото на случувањата, на пример на фронтот во Украина каде што „на своја кожа“ би ја почувствувале опасноста или на местото каде што се лансира нов сателит кон вселената

Помина една деценија откако беше објавен револуционерниот документарен проект „Глад во Лос Анџелес“ на американската новинарка Нони де ла Пења, една од првите што ја искористи виртуелната реалност (ВР) за раскажување новинарска приказна. Користејќи технологија за ВР и сведочења на луѓе, таа ги рекреираше настаните што се случиле пред една од таканаречените „банки за храна“ во Лос Анџелес создавајќи интерактивно искуство од една релевантна тема.

Публиката со помош на ВР-очила беше „транспортирана“ пред банката за храна каде што можеше од прва рака да дознае што значи да се живее без храна, да се биде гладен и да не може да се обезбеди доволно храна за живот. Да, постои глад и во држави како САД, но за тоа не се зборува многу.

Hunger in Los Angeles: https://docubase.mit.edu/project/hunger-in-los-angeles

Токму затоа авторката на филмот Нони де ла Пења сакајќи да ја зголеми видливоста на овие невидливи луѓе за општеството, употребила модерна технологија и нов пристап во раскажувањето приказни.

Користејќи го таканареченото имерзивно новинарство (immers journalism), таа ја стави публиката во чевлите на гладните луѓе, да видат и да почувствуваат со што тие се соочуваат и низ каков пекол поминуваат чекајќи храна за да преживеат. Ако нејзината приказна била само текст на веб или во печатен медиум, па дури и телевизиски прилог, речиси би немала никаква видливост, но на овој начин, нејзината приказна „живее“ и во денешно време, една деценија по објавувањето.

Десет години по овој документарец, развивањето посовремени технологии за виртуелна реалност и развивањето на метаверзумот се многу поблиску да го променат начинот на кој новинарите ќе ги раскажуваат приказните. Но, да почнеме од почеток.

Што е метаверзум?

Терминот метаверзум не e измислен вчера, ниту, пак, негов кум е Марк Закерберг, основач и директор на Фејсбук, компанијата што кон крајот на минатата година се преименуваше и се ребрендираше како „Мета“.

„Од овој момент наш приоритет ќе биде метаверзумот, а не Фејсбук“, рече тогаш директорот на новоименуваната компанија „Мета“ надевајќи се дека еден ден неговата компанија ќе биде асоцијација за метаверзумот, а не, како досега, асоцијација за најпопуларната социјална мрежа.

Терминот метаверзум  постои точно три децении откако за првпат беше употребен во СФ-романот „Лавина“ во 1992 година. Во денешно време полека но сигурно се ближи да стане реалност, пред сè во индустријата на компјутерските игри.

Но, што, всушност, е метаверзум? Станува збор за идеја за виртуелен свет, кој се споделува преку интернет и корисниците комуницираат меѓу себе со помош на дигитални аватари.

Фото: www.freepik.com

Метаверзумот е дигитален простор до кој може да се пристапи преку технологии за виртуелна реалност (VR), зголемена реалност (AR) или проширена реалност (XR).

Во превод, вие физички можете да не ја напуштите удобноста на вашиот дом, а да присуствувате на некој голем настан, концерт, филмска проекција и слично користејќи го вашиот дигитален аватар.

Ако го прочитате само ова, логично е да помислите дека сме на пат кон создавање дистописки свет, во кој метаверзумот дополнително ќе ја елиминира физичката комуникација помеѓу луѓето. Сепак, не е така. Метаверзумот нуди поголема можност за социјализација и многу практични примени од бизнисот, медицината, образованието, па и она што е наш фокус – новинарството.

Дали ќе го промени новинарството?

Дали и како метаверзумот ќе го промени новинарството какво што денес го познаваме? Несомнено дека ќе го промени. Многумина сметаат дека ќе го промени толку радикално како што го промени и појавата на вебот (World Wide Web), но засега сме далеку од тоа.

Илузорно е да веруваме дека овој технолошки напредок нема да биде искористен и во новинарството како што ќе биде искористен во маркетингот и во бизнисот воопшто.

Скептиците истото го сметаа и за појавата на социјалните мрежи сметајќи дека нешто што наликува како да е само за забава, нема да најде практична примена во начинот на кој медиумите ги креираат приказните. Сепак, тоа се случи.

Токму затоа, сосема е логично да се очекува дека виртуелната реалност и метаверзумот воопшто ќе имаат сериозно влијание и врз новинарството, а предвесници за тоа беа проектите како документарецот на Нони де ла Пења. 

https://ajcontrast.com/still-here

Денес голем број редакции експериментираат со имерзивно новинарство, кое иако нема огромна публика, сепак е постојано наградувано и токму на тој начин видливоста на овие приказни станува поголема. Таков е примерот на AJ Contrastкои користат AR и VR искуства за да раскажат важни општествени приказни како, на пример, гентрификацијата во Њујорк.

Дали редакциите се подготвени?

Уште еден доказ за тоа како развојот на технологиите го менува новинарството е и вештачката интелигенција.

Асошиетед прес кон крајот на март годинава објави револуционерен извештај што дава важни сознанија за тоа дали медиумите во САД се подготвени да ја користат вештачката интелигенција (ВИ) за новинарски и за деловни потреби. Анализирани беа 200 редакции во 50 држави, а беа вклучени печатени медиуми, радио, ТВ-станици, дигитални медиуми итн.

Дел од редакциите изјавија дека редовно користат вештачка интелигенција, но сепак повеќето посочиле дека би биле подготвени да користат автоматизација и вештачка интелигенција само доколку тоа помогне да се намали обемот на работа. Овде повеќе се анализира користењето на ВИ за да ја автоматизира новинарската работа отколку во менување на формата на новинарско изразување. Но, сепак е доволна потврда дека секоја технологија го менува новинарството, директно или индиректно.

Во моментов сепак постојат голем број ограничувања за сериозна примена на гореспоменатите технологии во придобивањето поголема публика, а меѓу најзначајните се (не)достапноста на ВР-очилата и брзината на интернетот, но е многу веројатно дека тоа бргу ќе се промени.

Споделено искуство

Ајде сега да одиме чекор во иднината и да претпоставиме дека метаверзумот е веќе тука. Како би изгледале новинарските приказни ако претпоставиме дека метаверзумот постои во формата каква што луѓето како Закерберг ја замислуваат.

Новинарите користејќи го метаверзумот, би можеле да ја „транспортираат“ публиката директно на местото на случувањата, на пример на фронтот во Украина каде што директно самите би ја почувствувале опасноста или на местото каде што се лансира нов сателит кон вселената, далеку пореално отколку на пример обидот на Тајмобидот на Тајм (Time) за 50-годишнината од слетувањето на Аполо 11 или на Њујорк тајмс за истиот настан. 

Публиката ќе искуси многу повеќе отколку што би искусила седејќи пред телевизиските екрани или читајќи текст на веб. Тоа значи дека ќе го искуси она што новинарите го пренесуваат во повеќе димензии наспроти само пренесувањето слика и звук.

Можностите се огромни како што покажува и овој прилог на Њујорк тајмс каде што публиката преку технологија на зголемена реалност може да си ги проба чевлите пред да ги купи.

Групно следење на настаните

Е, сега, уште еден важен момент, а тоа е социјализацијата. Веројатно вашите баби и дедовци или, пак, вашите родители се сеќаваат на времето кога заедно со соседите или со роднините седеле пред радиото или пред телевизорот за да ги проследат најновите вести. Тие ги споделувале своите искуства и размислувања кога на радиото ќе чуеле говор на некој политичар или информација за новите цени на производите.

Тој момент на социјализација при „консумирањето“ вести, исчезна со појавата на новите технологии. Денес вие најчесто сами седите пред компјутер, таблет, мобилен телефон кога ги читате вестите или сами гледате некое видео. 

Метаверзумот ќе овозможи да се врати мал дел од тоа заедничко консумирање вести. Па, така, вие ќе можете со вашите роднини или пријатели или со потполно непознати луѓе претставени со аватари да ги следите најновите случувања во виртуелна реалност иако можете да бидете илјадници километри оддалечени од нив.

Значи, суштината на концептот на метаверзумот е создавање чувство на заедничко присуство, споделување искуство во присуство на други и со тоа да се елиминира осаменоста на веќе постојниот начин на онлајн присуство.

Интерактивни интервјуа од далечина

Дел од редакциите како, на пример, Би-би-си веќе раскажуваат или се обидуваат да раскажуваат новинарски приказни користејќи аватари, но тоа повеќе е инцидент отколку практика.

https://www.youtube.com/watch?v=V6VsxcVpBVY

Таков е случајот, на пример, со ова интервју на Фајненшл тајмс (Financial Times), кое сепак е далеку од форматот и од можностите што метаверзумот ќе ги овозможи.

Сепак, ако ги погледнете двата примери на Би-би-си и на Фајненшл тајмс, ќе видите дека тие се далеку погледливи и поинтересни и делуваат футуристички отколку интервјуа снимени преку Скајп или Зоом, кои ако се спореди квалитетот на сликата, делуваат како да сме во 90-тите.

На крај, факт е дека технологијата се менува, а со неа, сакале да признаеме или не, и новинарството. Нужно е да разбереме дека се менуваат само формите и можностите да се раскаже добра приказна користејќи ги и прифаќајќи ги сите технолошки достигнувања. Значи, се менува пакувањето на приказната. Она што не се менува е дека во пакувањето внатре, сепак ви треба добра и релевантна новинарска приказна.

Автор: Александар Манасиев

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}