Известувањето на медиумите во Северна Македонија за одредено општествено прашање, зависи од самата проблематика што се обработува. Често електронските медиуми го преземаат „бајракот“ за што побрзо известување, но не секогаш со проверени вести. Во нашата земја приватните национални телевизии остануваат толку класични во известувањето што не успеваат да го следат трендот на технолошкиот развој на новите медиуми.

Комфорот што си го создадоа со поседување лиценци од Агенцијата за аудиовизуелни услуги, ги направи да имаат ограничени телевизиски продукции освен информативните изданија, при што се движат на тенка законска линија. Во „прајм-тајм“ времето е најчесто исполнето со увезени готови продукции, а ретко со содржини што се едукативно-забавни и потребни.

Она во што медиумите најмногу инвестираат е информацијата. Всушност, гледаноста и рејтингот на еден медиум се мерат преку доверливи, точни и навремени вести. Во борбата за освојување на „медиумската власт“ и приматот во јавноста, силата на информацијата често ги надминува и новинарските етички граници преминувајќи во сензационализам. Оваа последна тенденција се јавува дури и кај класичните медиуми, во обид да го следат трендот први да ја пласираат веста. Но, новите електронски медиуми, какви што се видеопорталите, ослободени од правна одговорност, сензационализмот го претвораат во секојдневна специјалност.

Извештаите во нашата земја во последно време, на пример за полициската акција за уништување на наркокартелот и криминалната банда „Барон-Беланоца“, како и за гонењето на некои поранешни функционери за висока корупција кои избегаа неколку часови пред затворањето на границите, беа класични примери кога самата држава и политиката ги диктираат темите во медиумите. Од тој ден па наваму, сите медиуми известуваа за бегството на поранешниот премиер Артан Груби, додека тоа што водачите на наркокартелот сè уште се во бегство и понатаму е во медиумска сенка.

Иако некои членови на криминалната група беа во затвор за други кривични дела, последните обвиненија против нив се поврзани со откривање 8 (осум) платени убиства за расчистување пресметки меѓу банди, кои беа озлогласени и за лихварство и рекет. Но, речиси никој не се занимаваше со деталите на оваа втора акција, која речиси две децении го држеше општеството во страв, ги тероризираше бизнисите и предизвикуваше ужас во земјата.

На денот кога полициската акција сè уште не беше завршена, министерот за внатрешни работи Панче Тошковски го истакна спектакуларното бегство на поранешниот заменик-премиер Груби, а поголемиот дел од прашањата на новинарите на прес-конференцијата беа насочени кон таа тема. Во меѓувреме, на терен беа распоредени елитни единици за брза интервенција, детективски служби за деминирање на армијата и булдожери за пронаоѓање бункери со оружје и валкани пари. Од тој ден, медиумите во земјата продолжуваат да „копаат“ и да известуваат каде Груби го испил последното кафе. Ништо подлабоко од тоа! Како самиот државен апарат го пушти да избега? Случај што слично се повтори со бегството на поранешниот премиер Никола Груевски.

Имено, една народна поговорка во нашата земја вели „секое чудо за три дена“! Намерно или несвесно, и медиумите почнуваат да ги следат најсензационалните вести, кои ја задоволуваат жедта на онлајн публиката за генерирање кликови, кои на крајот од денот се монетизираат. Ова е само еден од последните примери кога, додека на хоризонтот се појавува непријатен настан, одредени политички или бизнис групи наметнуваат друга случка за да го дефокусираат вниманието на граѓаните. Но, каде е тука интересот на јавноста? Колку се внимателни гледачите и читателите за да ја откријат вистината одделувајќи го „житото од плевелот“?

Ги прашавме и медиумските експерти и комуниколозите за начинот на известување на медиумите во нашата земја, дали тие доволно навлегуваат во суштината за да осветлат некој проблем, да фрлат светлина врз информацискиот мрак што одредени служби се обидуваат да го скријат за реалната состојба на некоја ситуација, настан, убиство, криумчарење, финансиски криминал или дури и висока јавна корупција.

Комуникологот Бојан Кордалов изјави дека институциите често го вперуваат прстот кон медиумите, но самите се виновни за сокривање информации, а новинарите се принудени да се повикуваат на неофицијални извори бидејќи љубопитноста на јавноста е бурна во оваа ера на нови електронски медиуми.

Бојан Кордалов, комуниколог: „Не би сакал да генерализирам дека има некои медиуми и поединци што не ги почитуваат правилата, но главно висока е довербата кон медиумите токму од причината што граѓаните најмногу очекуваат да ги добијат релевантните информации од традиционалните медиуми. Главниот акцент дали нешто ќе се извести во рамките на законите, дали ќе биде во рамките на стандардите, или, пак, ќе ги надмине, би го оставиле кај институциите што ги спроведуваат нив. Доколку тие институции самите поттикнуваат сензационализам, поттикнуваат таков начин на известување, тоа ќе биде евидентно и ќе се прошири во медиумите. Од другата страна, такви институции што не се транспарентни и не постапуваат набрзина на доставување на информациите или ‘ќе ве известиме утре за подетални информации’, логично е дека медиумите сакаат да добијат повеќе информации, бидејќи граѓаните ги чекаат тие вести. Во секоја земја зависи од степенот на демократијата и од степенот на слободата на медиумите како ќе ги пренесуваат информациите и колку ќе се сосредоточат врз публиката, односно нема да бидат под влијание на властите и на политичките партии или на сопствениците. Инаку, главно на Балканот, во земјите кандидати за членство во ЕУ, за жал сè уште се поставуваат и медиумските и демократските стандарди, и мислам дека тоа е процес што треба побрзо да се заокружи за да имаме навистина стандарди кога известуваме.“

Регионалните медиуми имаат поинаков пристап кон најсензационалните настани во моментот. За да направиме споредба со земјите од регионот како се известува таму за сензационални случувања, ја земавме Албанија како пример. Во соседната држава известувањата за настани поврзани со висок криминал ги исполнуваат таблоидите и главните наслови на вестите. Како се известува за слични настани, на пример во Албанија, за акциите на Специјалното обвинителство СПАК против организираниот криминал и корупцијата, за оваа тема зборуваше медиумскиот експерт од Тирана, универзитетскиот професор Адри Нурелари.

Адри Нурелари, медиумски експерт

„Медиумите, како актери што ја следат работата на државните институции, не треба да бидат зависни, но во Албанија известувањето е селективно, во зависност од медиумската сопственост и фактот што медиумите се финансираат од владата. Тие се користат како инструмент на моќ од сопствениците за да обезбедат привилегии и да се вклучат во коруптивни афери, тендери и други форми на злоупотреба, што направи истражувачкото новинарство речиси да не постои. Во тие ретки случаи кога постои истражувачко новинарство, тоа се занимава со периферни актери и често се користи како инструмент за уцена за остварување приходи. Во случаите на СПАК нема ниту еден случај што излегол во јавност како резултат на скандали објавени од медиумите. Сите случаи се обвиненија што опозициските партии ги упатуваат против клучни државни фигури, односно тоа не се информации објавени од медиумите. Пријавите за коруптивни афери обично треба да доаѓаат од медиумите и од граѓанското општество. Разликата ја прават одредени медиуми, кои се финансирани од меѓународни донаторски проекти. Со социјалните мрежи многу се разви „граѓанското новинарство“ во Албанија, каде што секој пријавува случаи на разни прекршувања и станува известувач од местото на настанот. Свесноста на граѓаните да реагираат на секоја неправда би го зголемила притисокот оддолу-нагоре врз институциите за да направат промени во позитивна насока. Јавноста треба да биде будна за да ја разликува пропагандата од информацијата и да ги бојкотира сите конвенционални, но и нови медиуми што поттикнуваат сензација.“

Развојот на медиумите во регионот се одвива со брзи чекори. Како во Албанија и во Косово, така и во Бугарија, Грција и во Србија. Но, според статистичките податоци, состојбата на медиумите во Западен Балкан се влошува како резултат на повторените напади врз слободата на медиумите и систематското поткопување на професијата. Во Светскиот индекс за слобода на печатот (медиумите) и на „Репортери без граници“, земјите од Западен Балкан сега се рангирани меѓу најниските од сите европски земји. Од 180-те земји на овој список, Босна и Херцеговина е на 58. место, по неа следуваат Косово на 70. место, Албанија на 84. место, Северна Македонија на 92. место, Србија на 93. место, како и Црна Гора на 105. место.

Автор: Аднан Ќаили

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Мислењата и ставовите изнесени во текстовите се на авторите и не секогаш ги рефлектираат позициите и ставовите на МИМ.

Instituti Maqedonas për Media (IMM) shpall thirrje për themelimin e klubeve (seksioneve) mediatike në shkollat fillore dhe të mesme në vend. Ky aktivitet realizohet në kuadër të aktiviteteve të Projektit të USAID-it për edukimin mediatik “Të rinjtë mendojnë”.

Përshkrimi i aktiviteteve

Klubet mediatike duhet të përfshijnë aktivitete edukative dhe praktike që do të zhvillohen në kuadër të aktiviteteve jashtëmësimore. Kështu, nxënësit do të mësojnë se si të krijojnë përmbajtje mediatike të besueshme, objektive dhe të verifikuara duke përdorur formate të ndryshme, përfshirë tekstin, videon, podkastet, blogjet dhe foto-gazetarinë. Nxënësit, në koordinim me mësimdhënësin, do të kenë mundësi të propozojnë dhe përpunojnë tema që kanë të bëjnë me procesin arsimor dhe aktivitetet shkollore, por edhe me tema kulturore, argëtuese, sportive apo tema të tjera që janë me interes për të rinjtë. Klubet mediatike duhet të takohen një herë në javë duke filluar nga muaji tetor 2024 deri në fund të muajit  maj 2025. Me to do të udhëheqë një mësimdhënës nga kolektivi i shkollës, i cili do të organizojë punën e klubit. Mësimdhënësit do të pajisen me Doracak për punën e klubeve mediatike shkollore, me udhëzime dhe ushtrime praktike të cilat do të mund t’i realizojnë në kuadër të klubeve mediatike.

Programi do të përfshijë temat e mëposhtme:

• Gazetaria si profesion – çfarë do të thotë të jesh gazetar (roli i gazetarisë, standardet gazetareske, politika editoriale)
• Zhanret gazetareske (lajme, raportime, intervista)
• Edukimi mediatik (koncepti, elementet, aftësitë)
• Dezinformimi dhe verifikimi i informacioneve
• Mediat e reja
• Krijimi i përmbajtjes mediatike për platforma të ndryshme mediatike.

Në fund të vitit shkollor, do të shpallet konkurs për produktin më të mirë mediatik të përgatitur nga klubet mediatike nga shkollat fillore dhe të mesme.

Kushtet për aplikim

Në thirrjen mund të aplikojnë shkolla të mesme dhe fillore që nuk kanë marrë mbështetje përmes projektit “Të Rinjtë Mendojnë” gjatë vitit të kaluar shkollor. Aplikimi duhet të dorëzohet nga mësimdhënësi që do të drejtojë klubin mediatik, së bashku me miratimin nga shkolla (nënshkrim dhe vulë nga drejtuesi i shkollës). Aplikacioni duhet të përmbajë:

• Informacion për shkollën dhe mësimdhënësin;
• Një letër motivimi që shpjegon pse doni të themeloni  klub mediatik në shkollën tuaj;
• Informacion mbi përvojën përkatëse të mësimdhënësit në lidhje me fushat e medias, gazetarisë, edukimit mediatik ose fusha të tjera të ngjashme.

Afati i fundit për aplikim është deri më 20.09.2024 (e premte) deri më 23:59.

Të gjitha shkollat e interesuara mund të aplikojnë në adresën e postës elektronike: konkursi@mim.org.mk me emërtimin: Aplikim për themelimin e klubit mediatik – Emri i shkollës.

Në thirrje do të përzgjedhen pesëmbëdhjetë shkolla të mesme dhe pesëmbëdhjetë shkolla fillore që do të marrin mbështetje për themelimin e klubeve mediatike. Shkollat e përzgjedhura në thirrje do të njoftohen më së voni deri më 30 shtator (e hënë) 2024. Për funksionimin e suksesshëm të klubeve mediatike, IMM do të organizojë trajnime për mësimdhënësit-koordinatorë që do të udhëheqin me klubet mediatike.

Për çdo informacion shtesë dhe pyetje, mund të kontaktoni Deniz Memedi, Udhëheqës i Programit në IMM, në adresën e mëposhtme të postës elektronike: dmemedi@mim.org.mk.

Интернетот ветуваше непречена комуникација, но цената што ја плативме е преплавеност со информации. За жал, човечкиот мозок не е способен да плива во вакво море од информации, без разлика дали тие се точни или неточни. Лично, повеќе би сакал да добијам една неточна информација отколку сто точни, затоа што првото Никола Стикове лесно да се провери, а второто може да ме преплави и да ме парализира. Што ако сто и првата информација е онаа клучната? Треба ли да соберам уште сто нови информации пред да го применам тоа што сум го научил? – вели проф. д-р Никола Стиков, професор по биомедицински инженеринг на Политехничката школа при Универзитетот во Монтреал, Канада. Со него и со професорот по географија од битолската гимназија „Јосип Броз Тито“ поразговаравме за тоа како да им помогнеме на младите кога учат нешто да ги избегнат дезинформациите.

Поважно е да научиме да се справиме со приливот на информации, па дури потоа да се концентрираме на нивната точност. Затоа е важно да се има искусен ментор што ќе ги дозира информациите, додава Стиков.

– Менторите се како мускули (од оние на дување) што ве држат на површина и не ви дозволуваат да се изгубите во длабокото. Дури откако ќе научите да пливате, можете да почнете да се нурнувате под површината и да ловите информации во матно – објаснува нашиот ценет професор во Канада.

Поголем проблем се делумните информации

Со него поразговаравме за тоа каков предизвик е кога младите учат, да научат да ги разликуваат неточните информации, лажните во однос на вистинските информации.

Неточната информација лесно се побива, особено ако станува збор за нешто што е доволно старо за да се најде во учебник. За формули и за дефиниции е доволно да проверите на „Википедија“ и ќе знаете дали станува збор за грешка. Поголем проблем се делумните информации, оние што технички не се неточни, но кажуваат само една страна од „лекцијата“. Овие делумни информации се вистинскиот предизвик за професорите. Како да ги научиш учениците да размислуваат критички и да знаат да изградат сопствено мислење засновано врз неколку делумни, често контрадикторни информации? Најдобрите професори го прават ова користејќи го сопственото искуство и повикувајќи се на сопствените ментори. Ако сте имале добар ментор, тогаш големи се шансите дека и вие ќе им бидете добар ментор на идните генерации – вели Стиков.

Задолжително да се пребарува од официјални веб-страници

Според Мите Ристов, професор по географија од гимназијата „Јосип Броз Тито“ во Битола, наставниците треба да ги насочат и да ги посочат официјалните веб-страници од каде ученици да почнат со своите истражувања, а потоа кога ќе ги осознаат тие информации, да продолжат со истражување и преку други извори ќе можат да ги надградат стекнатите знаења.

Во новото дигитално време имаме широкодостапни информации, кои, за жал, голем дел од учениците и од студентите не знаат соодветно да ги искористат. Всушност, секој ученик при учењето одредена материја, задолжително треба да започне со пребарување од официјални веб-страници. Така, на пример, доколку сакате да истражувате за одредени параметри на светското население, задолжително се започнува од официјалната страница на Организацијата на Обединетите нации https://population.un.org/ или во Македонија од Државниот завод за статистика www.stat.gov.mk – посочува Ристов.

Стиков: Ако некоја информација многу ви се допадне, тогаш бидете уште посомничави

Стиков признава дека секојдневно се среќава со предизвикот дали нешто е веродостојно или не и вели дека „науката е полна со дезинформации и полувистини“.

Оваа неизвесност е и нејзината најголема убавина: изразувате сомневање (хипотеза) и потоа барате докази што ќе ја потврдат или ќе ја одбијат хипотезата. Кога читам некој научен труд, првиот инстинкт ми е да не му верувам на напишаното. Понекогаш авторот на трудот успева да ме убеди дека е во право, и кога тоа ќе се случи, тогаш се чувствувам како да сум имал просветление. Впрочем, секое револуционерно научно откритие некогаш било окарактеризирано како лажна вест, затоа што без сомнеж нема добра наука – вели тој.

Никој не е имун на дезинформации, а јазичните модели како ChatGPT успеваат да ме излажат речиси секојдневно, споделува Стиков.

Еве еден рецепт за справување со овој проблем: ако некоја информација многу ве изнервира, оладете ја главата и побарајте ја истата информација од друг независен извор. Ако некоја информација многу ви се допадне, тогаш бидете уште посомничави. Проверете ја барем од уште два извора пред да ѝ се израдувате. Сите информации се делумни и секогаш постои аспект што не сте го земале предвид. Наместо да собирате информации како компјутер, собирајте искуства како човечко суштество, бидејќи само искусниот човек е добро информиран човек.

Мите РистовУчебникарството во Македонија во последните 20 години доста уназадуваше. Наместо современи учебници што ќе бидат илустрирани со соодветни карти, графикони, слики и прашања што ќе го подигнат логичкото и критичкото размислување на учениците, во нашите учебници сè уште преовладува фактографија и готово знаење, кое учениците треба само да го репродуцираат. Кога на оваа состојба ќе ги додадете многубројните грешки и нелогичности во учебниците, тогаш можеме да сфатиме зошто нашите ученици постигнуваат слаби резултати на меѓународните тестирања – категоричен е Ристов.

Повторно професорите се клучната алка во дополнување на материјалот, негово дообјаснување и исправање на неточните информации. Професорите се тие што без двоумење мора да ги исправат работите, бидејќи е жално учениците да ги учиме на неточни информации. Од друга страна, потценувањето на улогата на наставникот од страна на општеството и институциите, особено ставањето во ист кош на наставниците што вистински се трудат да го подобрат образовниот процес со оние што не придонесуваат со ништо за тоа, влијае демотивирачки врз наставниците, што придонесува за сè почеста појава на игнорирање на грешките во учебниците и уназадување на наставниот процес. Соодветното коригирање на недостатоците од учебниците бара доста истражување, споредување релевантни информации, што од друга страна значи потрошено време и интелектуален труд, за кој наставникот не е платен – вели професорот.

Новиот концепт е целосно погрешен

Не само наставниците, туку и учениците, кога усвојуваат нови знаења, треба да размислуваат за тоа што го учат, да извлекуваат логичка поврзаност на знаењата, и доколку кај некои содржини е видлив некој недостаток, да ја искористат достапноста на информации и нелогичностите да ги истражат и да ги споредат. Само користењето повеќе извори, може да ги пополни празнините и да нè увери дека она што го учиме е точно, објаснува Ристов.

Генерално добро подготвениот наставник, во однос на предметот што го предава, не би требало да дојде во ситуација да размислува за веродостојноста на информациите. Но, секако, од денешна перспектива и грешките низ учебниците, наставниците често се ставаат во ситуација на „прашалници“ по одредени содржини, па затоа тие мораат да вложат значителен напор за пронаоѓање на точните информации. Со новата Концепција за основно образование оваа ситуација ќе биде уште повеќе изразена, бидејќи според нормативот, предметот Природни науки во VI одделение ќе го предаваат наставници по географија, биологија, хемија, физика и др., а наставните содржини се целосно измешани. Така, наставник по географија ќе треба да предава и за органи на човечкото тело, за супстанции и за електрицитет. Замислете во каква ситуација ќе се најдат таквите наставници, кога ќе треба да излезат пред учениците и да предаваат за нешто што никогаш не го учеле на факултет, и замислете како тие наставници ќе можат да се справат со неверодостојните информации по предметот! Концептот е целосно грешен и наместо поврзување на знаењата од различни науки, ќе придонесе до уназадување на образовниот процес и до уште послаби знаења на учениците.

Како еден професор се снаоѓа со вистините и со невистините на мрежата? Според Ристов, искуството е тоа што нè учи дека не треба слепо да веруваме во сè што ќе прочитаме и видиме.

Секоја информација што ни изгледа сомнителна, мораме да ја провериме од повеќе страни. Сум дошол во ситуација да се подразмислам за тоа што го читам, бидејќи информацијата била многу интересна или битна за мене, но секогаш практикувам нејзино потврдување од повеќе извори. Токму тоа искуство во селекцијата на информации го немаат младите и сметам дека тие се најподложни на паѓање на дезинформации. Повторно наставниците, но и родителите, треба да бидат столбот против дезинформациите, со тоа што ќе разговараат со нив, ќе им посочат практични примери и ќе ги посоветуваат како да постапат во различни ситуации. Улогата на наставникот не е само во образовната, туку и во воспитната компонента. Работиме со деца што треба да се оспособат да можат да се изборат со предизвиците на новото време, но, за жал, сите овие напори паѓаат во вода, кога гледате како општеството гледа потценувачки на оваа улога на наставникот. Затоа државата, час поскоро, мора да вложи големи напори и средства во образованието и во враќање на достоинството на наставниците! – категоричен е Ристов.

Автор: Сребра Ѓорѓијевска

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

Pastel Retro Computer Reminder Instagram Post by Slavco Milenkovski

Претседател на УО:
Верица Јорданова, основач и главна и одговорна уредничка на „Inovativnost.mk“

Членови:
Љупчо Поповски, главен и одговорен уредник на „Nezavisen.mk“
Ведат Мемедалиу, главен и одговорен уредник на весникот „Коха“
Сеад Џигал, комуниколог
Весна Никодиноска, програмски раководител во МИМ

Познато е дека за вестите е најважно да се точни и вистинити, но денес станува еднакво важно публиката да види како тие се прават, од каде доаѓаат информациите и како функционираат.

„Транспарентноста не е исто што и објективноста, еднакво како што објективноста не е исто што и професионалноста“, вели Катaрина Синадиновска од Советот за етика во медиумите на Македонија. Според неа, клучно е информацијата да биде професионално обработена и така и пласирана, а правото на став на медиумот е неприкосновено.

Што значи тоа? Тоа значи информацијата да биде силно истражена пред да биде прогласена за факт, а доколку станува збор за мислење или став, во согласност со уредувачката политика на медиумот, тоа треба да биде јасно назначено. Ова е многу важно за транспарентноста за да не се мешаат мислењата со фактите и за да знае јасно читателот или гледачот за каков новинарски жанр станува збор, дали е вест или коментар – вели таа.

Во однос на транспарентноста, Синадиновска вели дека за самиот процес на подготовка на вести таа е еднакво важна и дека секогаш помага кога медиумите се отвораат за граѓаните и наоѓаат начини да ги пуштат да „ѕирнат“ во редакциите. 

На тој начин одблиску ќе видат како изгледа еден процес на подготовка на вести или пишување текст, низ какви професионални филтри поминува информацијата во рамките на една редакција и ќе сфатат дека кога станува збор за професионално новинарство, тоа никако не значи дека некој може да седне и да си напише што ќе му падне на памет, туку дека тоа е сериозен процес што бара неопходни професионални квалификации – вели Синадиновска.

Од Здружението на новинарите на Македонија велат дека транспарентноста не само што ја претставува објективноста, туку и ја потенцира етичноста и професионалноста во новинарството.

Сметам дека мора да се најде ефективен начин за подобра комуникација и транспарентност во односот и работењето внатре во редакциите помеѓу колегите новинари како и помеѓу новинарите и медиумските работници од една страна и институциите од друга страна. Секоја половична информација што нема доза објективност во себе остава простор јавноста да се сомнева во веродостојноста на информациите, а со тоа да се доведе во прашање и професионалниот пристап при работата на новинарите – вели Милан Спировски од ЗНМ.

Според него, важно за читателите, слушателите и за гледачите, е да видат како се прават вестите и од каде доаѓаат информациите, но, дополнува тој, „уште поважен е квалитетот и вистинитоста на вестите и информациите, секако и дали во процесот на продуцирање на вестите се почитуваат минимум новинарските етички стандарди“.

Транспарентноста е приказ на одреден процес

Она во кое порано верувавме затоа што сметаме дека авторот е објективен, сега веруваме затоа што преку пишувањето можеме да ги видиме изворите и вредностите што го довеле до тој став. Јасноста, односно примерите во контекстот и откривањето на податоците, односно листата на извори, можат да им овозможат на читателите независно да ги проверат податоците што се наведуваат во приказната.

Транспарентноста во новинарството, според Синадиновска, се содржи во тоа новинарите да бидат јасни и прецизни во изнесувањето на своите ставови и одговорно да известуваат, да бидат колку може повеќе интерактивни, односно да ги вклучат публиката и читателите во својата работа, да им дадат простор за коментари и фидбек, да најдат начин за остварување комуникација со нив, и, се разбира, „јасно и отворено да ги имаат наведено своите финансиери и своето сопствеништво“. 

Спировски вели дека транспарентноста во новинарството е тесно поврзана со објективноста и кредибилитетот на новинарот или медиумот каде што тој работи.

Од исклучителна важност за публиката, но и за лицата што работат во одреден медиум е да се изгради тој авторитет и кредибилитет преку транспарентност во процесот и во работата. Транспарентноста претставува приказ на одреден процес и начин како го правите тоа и да се објави што навистина ве поттикнало како човек, како професионалец и како организација (медиум) токму така да направите одредена работа. Тука спаѓаат неколку компоненти, најнапред за да се постигне кредибилитетот на еден одреден медиум, како и авторитетот на медиумот кон публиката како и луѓето што работат во тој медиум, не само што се објективни и транспарентни, публиката има увид како и колку се доследни во тоа и колку се залагаат за креирање добри приказни што јавноста треба да ги види – образложува тој.

Од СЕММ велат дека имаме секакви примери за (не)транспарентни медиуми.

Од максимално нетранспарентно до целосно посветени на зачувување на овие професионални начела и негување еден отворен и отчетен однос со публиката и со јавноста – вели Синадиновска.

Спировски, пак, посочи на неколку активности што ги спроведува ЗНМ заедно со СЕММ, а кои, според него, се во насока за зголемување на професионалноста преку транспарентен начин да се регулира онлајн просторот во земјава.

ЗНМ во соработка со Советот за етика во медиумите на Македонија (СЕММ) креира Регистар на професионални онлајн медиуми во земјава каде што за да се стане член, потребно е да се исполнат неколку услови транспарентно сопствеништво, објавен импресум, почитување на стандардите на Кодексот на новинарите, Повелбата за етичко известување за избори и Статутот на СЕММ, објавените текстови да се потпишани од автор, а доколку се преземени од други медиуми тоа да биде наведено, во согласност со Законот за заштита на авторски права – појаснува тој.

Откривањето на начинот на кој се собираат информациите и се известува за нив, предуслов за транспарентност

Според експертите, организација што обезбедува ресурси за проверка на факти и линкови до истражувањето што го поткрепуваат известувањето се смета за транспарентна организација.

Синадиновска вели дека СЕММ постојано работи со членките во изнаоѓање најдобри решенија и практики за зголемена медиумска транспарентност и, како што вели, самите тие како организација организираат отворени седници на Комисијата за жалби каде што секој граѓанин, колега, заинтересиран поединец може да ја следи седницата и да има увид како СЕММ, всушност, работи.

Во врска со прашањето кои стандарди во медиумска индустрија би придонеле кон откривањето на начинот на кој се собираат информациите и се известува за нив, таа вели дека тоа е оставено на самите компании и е нивно индивидуално право.

Тоа во најголем дел зависи од нивната креативност и начинот на кој ја доживуваат сопствената новинарска мисија освен кога станува збор за делот за транспарентно финансирање што го опфаќа и легислативата и самиот СЕММ преку критериумите за членство – вели Синадиновска.

Според Спировски, ЗНМ секогаш се залага и апелира да се почитува етичкиот кодекс на новинарите односно да се запазат професионалните стандарди.

Во точката 11 од Препораката CM/Rec(2018)1[1] од Комитетот на министри до земјите членки за плурализам во медиумите и транспарентност на медиумската сопственост (усвоена од Комитетот на министри на 7 март 2018 година, на 1309-тата средба на замениците министри) се вели дека усвојувањето регулатива за медиумска сопственост и нејзино ефективно спроведување може да играат важна улога во поглед на медиумскиот плурализам. Таквото законодавство може да ја зголеми транспарентноста на медиумската сопственост; може да ги реши прашањата какви што се меѓумедиумска сопственост, директна и индиректна медиумска сопственост и ефективна контрола и влијание врз медиумите. Може да придонесе и за обезбедување ефективна и јасна поделба помеѓу спроведувањето политичка власт или влијание и контролата над медиумите или одлучувањето во однос на медиумските содржини. Транспарентноста на медиумската сопственост, организацијата и финансирањето, помагаат да се зголеми одговорноста на медиумите – образложува тој.

Неопходно е медиумите да развијат доброволни стандарди во индустријата за да го откријат начинот на кој ги прибираат информациите и известуваат за нив. Ова ќе придонесе кон градење на кредибилитетот и авторитетот на медиумот и на луѓето што работат во него, бидејќи не само што се објективни и транспарентни, туку публиката има увид во тоа како и колку се објективни и транспарентни и колку се залагаат за креирање добри приказни што јавноста треба да ги види.

Автор: Ангела Рајчевска

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

Дезинформациите се без граници, а темата на „Џанк Фолдер“ (Junk Folder) – ширење дезинформации на Западен Балкан – го покажува токму тоа, но исто така покажува колку недоволната медиумска писменост е причина за ширењето дезинформации и неможноста да се препознаат фабрикувани содржини.

Документарниот филм е продуциран во рамките на регионалната програма „ОТПОР: Акција на граѓанското општество за реафирмирање на слободата на медиумите и спречување на дезинформации и пропаганда за ширење на омраза во земјите од Западен Балкан и во Турција“, имплементирана со финансиска поддршка од Европската Унија, од страна на партнерските организации СЕЕНПМ, Албанскиот медиумски институт, Медиацентар Сараево, Косово 2.0, Институтот за медиуми на Црна Гора, Македонскиот институт за медиуми, Новосадската новинарска школа, Мировниот институт и Бианет.

Одговор: Обуката е наменета само за наставници и наставници ментори кои имаат најмалку петгодишно работно искуство и се вработени на неопределено време на таа позиција, односно кои во моментот предаваат. Наставниците, освен што ќе бидат ангажирани да ги обучуваат своите колеги, тие ќе треба да го пренесат своето знаење и на учениците, со оглед на тоа што во тек е процесот на вклучување на медиумската писменост во новите наставни програми за основно образование. За наставниците од основно образование ќе бидат обезбедени и различни материјали што треба да им помогнат во планирање, подготовка и спроведување на часовите преку вклучување пристапи и методи во наставата поврзани со медиумската писменост и со поттикнување критичко размислување кај учениците.

2. Дали може да аплицира кој било наставник во средно училиште и дали Јавниот повик, важи и за државните средни училишта?

Одговор: Овој јавен повик се однесува само на наставници од основните училишта. Во следната фаза на проектот, ќе бидат организирани и обуки за наставници од средните училишта, за кои дополнително, ќе биде објавен јавен повик.

3. Дали информациите за учество на обуки, конференции и слично во Пријавата, треба само да се наведат или треба да се внесат и скенирани докази за истите ( решенија, сертификати, потврди)?

Одговор: Потребно е да доставите само информација (да ги наведете во Пријавата) обуките, научно-стручните конференции, конгреси, симпозиуми, информациите за авторство, за учество во активности за подобрување на наставата, како и добиените награди и признанија. Нема потреба да се прикачуваат скенирани докази. Доколку процени, Комисијата која ќе ги разгледува апликациите може да ви побара дополнителни информации или докази.

4. Дали треба да праќаме посебни документи, како доказ за вработување и дека работам во училиштето?

Одговор: Не треба да се испраќаат документи како доказ дека сте вработен/а. Доколку процени, Комисијата која ќе ги разгледува апликациите може да ви побара дополнителни информации или докази.

5. Што поконкретно се мисли на активности за подобрување на наставата и што претставува доказ за нив?

Одговор: Како активности за подобрување на наставата се подразбира информација за ваше евентуално учество во процесот на изготвување на наставна програма за различни предмети и одделенија во основно образование, во процесот на изготвување на концепциски документи, изготвување или учество во истражувачки активности од областа на образованието, авторство на учебници, прирачници, дидактички материјали за учениците/работни тетратки, онлајн алатки кои се користат во наставата, дека употребувате иновативни методи во наставниот процес итн.

6. Дали во награди и признанија спаѓаат и наградите од натпревари со ученици?

Одговор: Може да доставите информација и за награди од натпревари со ученици. 

7. Дали за наведените 4 (четири) услови треба да се приложат писмени потврди потпишани од директор, односно потврди во писмена форма, скенирани за наведените услови:

• најмалку пет години работно искуство како наставник; 
• вработен на неопределено работно време; 
• исполнување на професионалните стандарди за наставник или наставник-ментор и 
• претходно искуство со држење обуки на наставници. 

Или пак е доволно само да се аплицира со пријавата која е дадена во јавниот повик?

Одговор: Доволно е да ја пополните пријавата и да доставите доволно информации коишто се однесуваат на овие 4 услови. Доколку процени, Комисијата која ќе ги разгледува апликациите може да ви побара дополнителни информации или докази.

8. Дали наставниците кои ќе бидат одбрани и сертифицирани ќе добиваат хонорар или друг надомест за обуките кои понатаму ќе ги извршуваат?

Одговор: Наставниците кои ќе бидат ангажирани преку Проектот, ќе добиваат надомест за вложениот труд и направените трошоци само за конкретната обука/и.

9. Дали ќе бидам наставник обучувач само во моето училиште каде што работам или доколку има потреба ќе бидам ангажирана и во други училишта? 

Одговор: Наставниците обучувачи ќе спроведуваат обуки за нивните колеги-наставници и од други училишта вклучени во проектот согласно планот за спроведување на обуките што ќе биде изготвен од страна на Бирото за развој на образованието, но секако дека ќе  бидете ангажирани и за обуки на наставници од Вашето училиште во време кога динамиката на реализација на обуките ќе го предвиди тоа.

10. Која е временската рамка за обучување на избраните кандидати?

Доколку апликантот е избран, каде ќе се врши обука од страна на наставникот-обучувач само во неговото училиште или и пошироко и се разбира кога би било тоа?

• Одговор: За наставниците-обучувачи ќе се организираат две дводневни обуки, начелно планирани за мај и јуни 2022 година, а дополнително ќе биде решено дали тие ќе се спроведуваат онлајн или со физичко присуство, во зависност од епидемиолошката состојба.

Обучените наставници понатаму ќе спроведуваат обуки за други наставници, нивни колеги, во зависност од динамиката што ќе се определи во соработка со Бирото за развој на образованието.

11. Дали да препратам друг документ – пријава со сите освоени места/дипломи и останати благодарници?

Одговор: Треба да ја пополните Пријавата за повикот каде може да наведете кратка информација за дипломи и други признанија. Документот што треба да се пополни се наоѓа на линкот наведен во Јавниот повик. Не е задолжително да се прикачуваат скенирани дипломи, благодарници и награди.

12. Дали има значење предметот кој го предаваме во настава, барем приближно кој е бројот на планирани обучувачи на ниво на општина/училиште и дали обуките кои понатаму би ги реализирале како наставници- обучувачи би барале отсуство од местото на живеење на повеќе од еден ден?

Одговор: Сите наставници, без оглед на предметот што го предаваат, може да аплицираат на Повикот. Вкупно ќе бидат избрани 60-80 наставници од целата држава. При обучувањето на вашите колеги-наставници ќе направиме напори да бидете ангажирани во вашето место на живеење или најблиски општини и места.

13. Дали додека ќе се одржуваат обуките (ако е за време на наставен ден) ќе добиеме покритие од Вашите институции односно со Ваш допис ќе бидеме оправдани кај нашите работодавачи додека вршиме обука.

Одговор: Обуките ќе бидат организирани, следени и сертифицирани од страна на проектот на УСАИД за медиумска писменост и од Бирото за развој на образованието. За секој ваш ангажман проектот ќе се координира со БРО и до вашиот претпоставен (директорот на училиштето) ќе биде доставено известување за вашето ангажирање во спроведување на активности за унапредување на образованието. 

На настанот ќе биде претставенa анализата „Регулаторна и саморегулаторна рамка за справување со говорот на омраза и дезинформациите во РСМ“ подготвена од Македонскиот институт за медиуми (МИМ).

На панел-дискусијата ќе говорат:

• Емилија Петреска – Камењарова, Агенција за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги
• Марина Тунева, Совет за етика во медиумите на Македонија
• Весна Бендевска, Комисија за спречување и заштита од дискриминација
• Драган Секуловски, Здружение на новинарите на Македонија

Агендата за настанот е прикачена во прилог.

За да учествувате на настанот потребно е да се регистрирате на следниот линк: https://us06web.zoom.us/meeting/register/tZYldemorT8uG9FHtQ65Q7PYcZLUy32BY_1v