Kodi i ri është rezultat i një procesi gjithëpërfshirës dhe shumëfazësh, i realizuar në kuadër të projektit “Forcimi i standardeve etike për besim më të madh në media”, i mbështetur nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas. Në këtë proces morën pjesë gazetarë, redaktorë, punonjës të mediave, organizata mediatike dhe mekanizma të vetërregullimit, me qëllim që Kodi t’u përgjigjet sfidave reale me të cilat përballet sot gazetaria.

Kryetari i SHGM-së, Mladen Çadikovski, theksoi se Kodi i ri përfaqëson një marrëveshje të re mes gazetarëve dhe publikut.

“Sot promovojmë një marrëveshje të re mes gazetarëve dhe publikut. Vlerat themelore të gazetarisë nuk ndryshojnë. E vërteta, verifikimi i fakteve, pavarësia, interesi publik dhe përgjegjësia ndaj qytetarëve mbeten themeli i këtij profesioni. Por duhet të modernizojmë mënyrën se si i zbatojmë këto parime”, tha Çadikovski.

Ai shtoi se Kodi nuk është hartuar vetëm për të ndjekur ndryshimet teknologjike, por edhe për të mos lejuar që ato të mbizotërojnë mbi parimet etike të gazetarisë. “Teknologjia mund të jetë një mjet, por kurrë nuk duhet të zëvendësojë gjykimin profesional, vendimin etik dhe përgjegjësinë gazetareske”, theksoi ai.

Drejtoresha e IMM-së, Biljana Petkovska, falënderoi anëtarët e grupit të punës, iniciativën e mëparshme që nisi procesin në bashkëpunim me IREX dhe USAID, si dhe të gjithë kolegët që kontribuan në përmirësimin e tekstit përmes procesit konsultativ.

“Tani vjen pjesa më e vështirë, zbatimi i standardeve etike nga vetë gazetarët. Për këtë nevojitet angazhim i përbashkët, si nga gazetarët, ashtu edhe nga qytetarët, përmes njohjes dhe përdorimit të mekanizmave të vetërregullimit mediatik”, tha Petkovska.

Drejtori i MCMS-së, Aleksandar Kërzhalovski, e vlerësoi procesin si një shembull të rëndësishëm të vetërregullimit dhe pjekurisë së sektorit civil dhe atij mediatik. Ai theksoi se Civica Mobilitas, e cila prej 12 vitesh zbatohet nga MCMS me mbështetjen e Ambasadës së Zvicrës, ka mbështetur mbi 500 iniciativa, ndërsa aktiviteti i SHGM-së dhe IMM-së është ndër më të rëndësishmit, sepse dëshmon se sektori mund të ndërtojë vetë standarde, të forcojë besimin dhe të rrisë përgjegjësinë ndaj publikut.

Kryetarja e Bordit Drejtues të KEMM-it, Leunora Kaliqi, tha se Këshilli për Etikë në Media ishte i kënaqur që ishte pjesë e këtij procesi. Ajo theksoi rëndësinë e gjithëpërfshirjes, kontributin e të gjithë atyre që morën pjesë vullnetarisht dhe nevojën për standarde të forta etike në kohën e sfidave digjitale, dezinformatave dhe inteligjencës artificiale. Sipas saj, Kodi mbron interesin publik dhe besueshmërinë e komunitetit gazetaresk.

Gazetarja Mira Kostiq, anëtare e grupit të punës, kujtoi se që në vitin 2001 ishte identifikuar nevoja për një Kod që nuk do të shërbente vetëm për mbrojtjen e gazetarëve nga sjelljet joetike, por mbi të gjitha për mbrojtjen e qytetarëve përmes praktikimit të gazetarisë cilësore dhe të përgjegjshme. Ajo theksoi se, 25 vjet më vonë, Kodi i ri duhet t’u shërbejë si gazetarëve të sotëm, ashtu edhe brezave të ardhshëm.

Gazetari Vasko Magleshov, gjithashtu pjesë e ekipit që punoi për Kodin gjatë dy viteve të fundit, prezantoi risitë kryesore të dokumentit. Ai theksoi se Kodi ruan identitetin e versionit të mëparshëm, por saktëson standardet në disa fusha të rëndësishme. Ndër to janë përdorimi i inteligjencës artificiale, verifikimi i informacionit nga burime të pavarura, dallimi i qartë mes interesit publik dhe interesit të publikut, transparenca në korrigjimet dhe ndryshimet e përmbajtjeve digjitale, konflikti i interesit, titujt që duhet të përputhen me përmbajtjen, mbrojtja e kategorive të cenueshme, raportimi i kujdesshëm për vetëvrasjet dhe tentativat për vetëvrasje, si dhe rregullat për përdorimin e informacionit të siguruar përmes incizimeve të fshehta kur ekziston interes publik.

Me Kodin e ri, komuniteti gazetaresk fiton një kornizë moderne etike që i përgjigjet epokës digjitale, duke ruajtur njëkohësisht parimet themelore të profesionit: saktësinë, verifikimin e fakteve, pavarësinë, përgjegjësinë, mbrojtjen e dinjitetit njerëzor dhe punën në interes të publikut.

Kodi është i disponueshëm në 8 versione gjuhësore në këtë link.

Новиот Кодекс е резултат на инклузивен и повеќефазен процес, спроведен во рамките на проектот „Јакнење на етичките стандарди за поголема доверба во медиумите“, поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас. Во процесот беа вклучени новинари, уредници, медиумски работници, медиумски организации и саморегулаторни тела, со цел Кодексот да одговори на реалните предизвици со кои денес се соочува новинарството.

Претседателот на ЗНМ, Младен Чадиковски, истакна дека новиот Кодекс претставува нов договор меѓу новинарите и јавноста.

„Денес промовираме нов договор меѓу новинарите и јавноста. Основните вредности на новинарството не се менуваат. Вистината, проверката на фактите, независноста, јавниот интерес и одговорноста кон граѓаните остануваат темелот на оваа професија. Но, мора да се модернизира начинот на кој тие принципи ги применуваме“, порача Чадиковски.

Тој додаде дека Кодексот не е напишан само за да ги следи технолошките промени, туку за да не се дозволи тие да ги надвладеат етичките принципи на новинарството. „Технологијата може да биде алатка, но никогаш не смее да стане замена за професионалната проценка, етичката одлука и новинарската одговорност“, нагласи Чадиковски.

Директорката на МИМ, Билјана Петковска, се заблагодари на членовите на работната група, на претходната иницијатива со која започна процесот во соработка со ИРЕКС и УСАИД и на сите колеги кои преку консултативниот процес придонеле за подобрување на текстот.

„Сега следува најтешкиот дел, а тоа е примената на етичките стандарди од страна на новинарите. За тоа е потребна заедничка посветеност, како од новинарите, така и од граѓаните, преку препознавање и користење на медиумските саморегулативни механизми“, истакна Петковска.

Директорот на МЦМС, Александар Кржаловски, го поздрави процесот како важен пример за саморегулација и зрелост на граѓанскиот и медиумскиот сектор. Тој посочи дека Цивика мобилитас, која 12 години ја спроведува МЦМС со поддршка од Швајцарската амбасада, досега поддржала повеќе од 500 иницијативи, а активноста на ЗНМ и МИМ е меѓу позначајните затоа што покажува дека секторот може самостојно да гради стандарди, да ја подобрува довербата и да ја унапредува одговорноста кон јавноста.

Претседателката на Управниот одбор на СЕММ, Леунора Калиќи, истакна дека Советот за етика во медиумите со задоволство бил дел од процесот. Таа ја нагласи важноста на инклузивноста, придонесот на сите кои волонтерски се вклучиле и потребата од силни етички стандарди во време на дигитални предизвици, дезинформации и вештачка интелигенција. Според неа, Кодексот го штити јавниот интерес и кредибилитетот на новинарската заедница.

Новинарката Мира Костиќ, член на работната група, потсети дека уште во 2001 година била препознаена потребата од Кодекс кој нема да служи само за заштита на новинарите од неетичност, туку пред сè за заштита на граѓаните преку практикување квалитетно и одговорно новинарство. Таа посочи дека, 25 години подоцна, новиот Кодекс треба да им служи и на сегашните, но и на идните генерации новинари.

Новинарот Васко Маглешов, исто така дел од тимот кој работеше на кодексот во изминатите две години, ги претстави клучните новини во Кодексот, нагласувајќи дека документот го задржува идентитетот на постојниот Кодекс, но ги допрецизира стандардите во повеќе важни области. Меѓу нив се употребата на вештачка интелигенција, проверката на информации од независни извори, јасното разграничување меѓу јавен интерес и интерес на јавноста, транспарентноста при исправки и измени на дигитални содржини, конфликтот на интереси, насловите што мора да одговараат на содржината, заштитата на ранливите категории, претпазливото известување за самоубиства и обиди за самоубиства, како и правилата за користење информации добиени со тајно снимање кога постои јавен интерес.

Со новиот Кодекс, новинарската заедница добива современа етичка рамка која одговара на дигиталната ера, но истовремено ги задржува основните принципи на професијата: точност, проверка, независност, одговорност, заштита на човековото достоинство и работа во јавен интерес. Овој кодекс претходеше и на претходно објавени две (линк 1) и (линк 2) стручни анализи кои исто така ги покриваат и регионалните како и компаративните искуства на кодексите за етика во медиумскиот сектор.

Кодексот на новинарите на Македонија е достапен на веб-страниците на ЗНМ и МИМ во осум јазични верзии.

Фото: Иван Поповиќ

Содржината на оваа објава е единствена одговорност на Здружението на новинарите на Македонија и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.

Слободата на медиумите е неприкосновено право. Мисијата на новинарството се темели врз правото на секој човек да има пристап до информации и идеи, во согласност со Универзалната декларација за човекови права и Уставот на Република Северна Македонија.

Задача и обврска на новинарите е да ги почитуваат вистината и правото на јавноста да биде навремено и точно информирана. Одговорноста на новинарот кон јавноста има предност пред обврските кон работодавачите или која било власт.

Новинарот го штити јавниот интерес. Јавен интерес е објавување на сите информации што ќе им помогнат на граѓаните да формираат мислење и да донесат став за настани и појави во општеството, а особено кога тие се однесуваат на безбедноста, здравјето, јавната отчетност, вршењето јавни функции и заштита на правата. Новинарот треба да прави разлика помеѓу јавниот интерес и интересот на јавноста.

Новинарите се обврзуваат да ги почитуваат човековите права, етичките и професионалните стандарди, вклучувајќи:

• независно прибирање и споделување информации;
• вистинито и точно пренесување информации;
• правичност и избалансираност;
• право на коментар како новинарски жанр.

Новинарите вршат јавна дејност. Ја разбираат потребата за одговорно однесување и ќе ги негуваат културата на говор и етиката.

Новинарите ќе ги бранат човековите права, достоинството и слободата на граѓаните, ќе го почитуваат плурализмот на идеи и ќе придонесуваат за унапредување на демократијата, правната држава и јавната отчетност.

Новинарите ќе покажуваат меѓусебна солидарност кон колегите што се придржуваат до одредбите од овој Кодекс, како и до други документи во кои се вградени професионалните и етичките стандарди. Новинарите нема да го користат медиумот за пресметка со колегите.

Овој Кодекс се однесува на сите форми на новинарско изразување, без оглед на медиумот или технолошката платформа.

ЗАВРШНИ ОДРЕДБИ

Новинарите што работат во согласност со овој Кодекс, ја уживаат поддршката на својата медиумска куќа и на својата професионална организација.

За почитувањето на одредбите од Кодексот се грижат новинарските и медиумските саморегулаторни тела.

Проектот „Јакнење на етичките стандарди за поголема доверба во медиумите“ е поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.

Тоа беше трезвен став. Младите не расправаа дали технологијата е спас или закана. Зборуваа за нејзината разумна употреба и за границата по која човекот не смее да се откаже од сопственото расудување. 

Во новинарството, токму таа граница станува суштинска.  

ВИ може да транскрибира долг разговор, да пребара стотици страници документи, да спореди табели, да помогне со превод или да открие повторувачки обрасци во голем збир податоци. Во редакција во која еден новинар во ист ден истражува, пишува, снима, монтира и објавува на повеќе платформи, тоа е реална помош.  

Но, има нешта што не се учат од податоци. Довербата се гради долго време, низ присуство и одговорност. Тишината што настапува по тешко прашање понекогаш кажува повеќе од самиот одговор. А проценката дали нечија болка треба да стане јавна приказна не е техничка одлука. Таа бара човечка мерка и подготвеност да се одговара за последиците. 

Затоа, вистинското прашање не е дали човекот или машината ќе „победат“. Поважно е дали технологијата ќе се користи за подобро новинарство или само за побрзо и поевтино производство на содржини што личат на новинарство.

Новинарството веќе се менува однатре  

Додека јавната дебата сè уште се врти околу прашањето дали ВИ еден ден ќе ги замени новинарите, во редакциите таа веќе работи, најчесто тивко, во заднина. 

Истражување на Институтот Ројтерс, засновано врз широко репрезентативен примерок од 1.004 новинари во Обединетото Кралство, покажува дека 56 проценти користат некаква форма на ВИ во својата работа најмалку еднаш неделно. Истражувањето ја разбира ВИ пошироко од генеративните алатки и опфаќа и други форми на автоматизација. Најчесто се користи за транскрипција, титлување, превод и јазично уредување, задачи што се повторуваат и одземаат многу време. 

Но границата веќе се поместува. Дваесет и два проценти од испитаниците ја користат ВИ најмалку еднаш месечно при истражување приказни, 16 проценти за развивање идеи, исто толку за создавање делови од текстот, а 12 проценти при проверка на факти, извори или информации. 

Тука повеќе не станува збор само за побрзо претворање на аудиоснимката во текст. Кога алатката предлага соговорник, агол или објаснување, таа може да влијае и врз насоката во која новинарот ќе ја бара приказната. Во истата задача лесно се појавуваат помошта што подразбира заштеда на време и ризикот да се прифати однапред понудена рамка. 

Во анализата Вештачката интелигенција во медиумите на Северна Македонија се појавува препознатлива слика. И во домашниот аудиовизуелен сектор ВИ најчесто се користи како помош при технички и оперативни задачи, за транскрипции, резимеа, обработка на материјали, табели, графички елементи или предлози за наслови. 

Разликата е во начинот на кој редакциите ја организираат употребата. Во британското истражување, 60 проценти од новинарите навеле дека нивниот главен медиум има барем некаков протокол или правило за ВИ, а 32 проценти дека редакцијата обезбедува обука. Според нашата анализа, употребата сè уште најчесто е индивидуална и фрагментирана, со малку формализирани политики и организирани обуки. 

Иако методолошки не се директно споредливи, двете истражувања упатуваат на ист проблем, а тоа е дека ВИ може да влезе во редакцијата многу побрзо отколку што таа ќе успее да воспостави правила за нејзината употреба. 

Интересно е што ставовите се разликуваат и според зачестеноста на употребата. Во британскиот примерок, 62 проценти ја гледале ВИ како голема закана, а 15 проценти како голема можност. Кај оние што ја користеле секојдневно, проценките биле речиси изедначени: 48 проценти гледале закана, а 45 проценти можност. 

Ова не докажува дека самата употреба ги намалува стравовите. Покажува дека новинарите што секојдневно работат со ВИ почесто ги препознаваат и нејзините можности и нејзините ограничувања. 

Главното прашање, затоа, повеќе не е дали ВИ ќе се користи, туку како. Разликата ќе ја направат редакциите што ќе обезбедат јасни правила, обука и одговорност, наместо секој новинар сам да ги одредува границите. 

ВИ му „враќа“ време на новинарството  

Најдобрата примена на ВИ во редакцијата е онаа што му ослободува време на новинарот за работа што бара проценка, контекст и одговорност. 

Во пилот-проект на BBC, тимот на BBC R&D, во соработка со BBC Sport и BBC Local Radio, развил алатка што ги поврзувала аудиокоментарите во живо со систем за транскрипција. Потоа, со помош на GPT-4, од транскриптот се подготвувале резимеа на клучните моменти и се издвојувале дословни цитати. Материјалот не се објавувал автоматски. Заедно со целосниот транскрипт, прво стигнувал до тимовите задолжени за страниците со известување во живо, кои го проверувале и го уредувале пред објавувањето. Публиката била информирана дека BBC ја тестира технологијата. 

Четирите пилот-страници оствариле повеќе од 900.000 прегледи и овозможиле во ваков формат да бидат опфатени и натпревари за кои BBC инаку не би понудил известување во живо. Системот сепак правел грешки, особено кај имињата на фудбалерите, што јасно покажува зошто човечката проверка не смее да биде само формалност. Технологијата ја забрзала обработката на материјалот и го проширила обемот на известувањето, додека изборот, проверката и конечната одлука останале кај уредниците. 

Таквата примена може да биде особено значајна за помалите редакции и за медиумите што работат на повеќе јазици. Транскрипцијата, преводот, титлувањето и претворањето текст во аудиосодржина можат да помогнат информацијата да стигне до повеќе луѓе. 

Но вистинскиот напредок не се мери според бројот на дополнително произведени содржини. Поважно е дали информацијата станала подостапна, поразбирлива и покорисна и дали заштеденото време било вложено во проверка, разговор со извори и работа на терен. 

Уверливиот одговор сè уште не е доказ 

Најопасната грешка не е секогаш онаа што звучи нелогично. Понекогаш доаѓа во јасна, течна и самоуверена реченица, без ништо во нејзиниот тон да нè предупреди дека изворот е погрешен или дека недостига важен контекст. 

Во истражувањето на Европската радиодифузна унија и Би-би-си, новинари од 22 јавни медиумски сервиси во 18 земји оцениле повеќе од 3.000 одговори на четири ВИ-асистенти, на 14 јазици. Во 45 проценти од одговорите бил утврден барем еден значителен проблем, 31 процент имале сериозни проблеми со изворите, а 20 проценти големи проблеми со точноста. Овие наоди се однесуваат на конкретните тестирани системи и период, но јасно покажуваат дека убедливиот тон не е гаранција за веродостојност. 

Слично предупредување доаѓа од студија претставена на CHI 2025, една од водечките меѓународни научни конференции посветени на односот меѓу луѓето и компјутерските технологии. Во истражувањето, 319 професионалци опишале 936 конкретни случаи во кои користеле генеративна ВИ на работа. Поголемата доверба дека алатката успешно ќе ја изврши задачата била поврзана со помало самопријавено критичко ангажирање, додека довербата во сопственото знаење била поврзана со повеќе проверка и преиспитување.  Студијата не докажува дека ВИ го намалува критичкото размислување. Таа покажува дека, кога премногу ѝ веруваме на алатката, можеме да вложиме помалку напор во проверката на нејзиниот одговор. 

За новинарството, пораката е јасна. Човечкиот надзор не значи само некој да го прочита текстот пред објавување. За да се забележи убедливо составена грешка, потребни се познавање на темата, пристап до примарните извори и време за проверка. 

Токму затоа една од најважните задачи на новинарството е да ја зачува паузата меѓу убедливиот одговор и верувањето во него и повторно да праша: од каде доаѓа информацијата, што недостига и што сè уште не може да се тврди со сигурност. 

Одговорноста мора да има адреса 

Новиот Кодекс на новинарите на Македонија, промовиран во јули 2026 година, првпат експлицитно ја внесува ВИ во етичката рамка на професијата. Членот 16 бара создавањето новинарска содржина со ВИ да биде јасно означено, а новинарот останува целосно одговорен за точноста на информациите и за интегритетот на медиумскиот производ. Неприфатливо е ВИ да се користи за создавање или ширење лажни, манипулативни или суштински изменети содржини што можат да ја доведат јавноста во заблуда, а новинарскиот производ не смее да биде целосно генериран од ВИ. 

Тоа е важен почеток, а не конечен прирачник за секоја алатка и секоја ситуација. Како што редакциите ќе стекнуваат повеќе искуство, ќе треба попрецизно да одговорат на практичните прашања околу тоа кога и како се означува употребата на ВИ, кои податоци не смеат да се внесуваат во системите, како се проверува машински создадениот материјал и кој постапува кога ќе се појави грешка. 

Сличен пристап се предлага и со Насоките на Советот на Европа за генеративната ВИ и слободата на изразување. Документот ги признава можностите на технологијата за создавање содржини и полесен пристап до информации, но предупредува и на ризиците за разновидниот и плуралистички информациски простор. Затоа предлага постојано следење на влијанието, процена на ризиците и зајакнување на корисниците и општеството. 

Алатките ќе се менуваат, а со нив постепено ќе се развиваат и редакциските правила. Едно, сепак, мора да остане јасно. Кога системот ќе згреши, јавноста не може да побара објаснување од моделот. Потребни се автор, редакција, постапка за исправка и некој што ќе одговори за донесената одлука. 

ВИ може да учествува во новинарскиот процес. Одговорноста, сепак, мора да остане на човечка адреса.

Активностите се насочени кон градење на интегритет и отпорност кај медиумските професионалци, преку зајакнување на етичките стандарди и саморегулацијата. Клучна активност е подготвката на нов, современ Кодекс на новинарите. Подготовката на Кодексот подразбира инклузивен и сеопфате процесе со учество на сите релеватни чинители во медиумската сфера, со цел тој да биде широко прифатен и применлив во секојдневната новинарска пракса.

Во неа не важат класичните новинарски барања за објективност и „втора страна“, ниту, пак, потребата текстот да биде врзан за конкретен дневен или актуелен настан. Со колумни се реагира, но и се отвораат теми што инаку лесно би останале на маргините на јавната дебата. Нејзиниот јазик некогаш е ироничен, саркастичен или провокативен, а неретко се „наслонува“ и на литературата.

Впрочем, освен новинарите, како колумнисти се јавуваат и писатели, публицисти, професори, политичари или јавни личности што преку медиумите учествуваат во јавната дебата и влијаат врз јавното мислење.

Оттаму, се наметнува прашањето дали, и како, колумната може да биде оценувана според етичките стандарди на новинарството, особено ако нејзините автори често воопшто и не се новинари?

Авторска слобода и одговорност

За разлика од вестите, кои се обврзани на објективност и точност, колумната не почива на истите начела. Таа по својата природа е вредносен жанр во кој авторот изразува личен став или рефлексија за одредена тема. Во неа се дозволени емоција, личен тон, па и претерување како стилска алатка.

Јавната дебата не може да постои без простор за критика, провокација и авторски ризик. Оваа слобода, сепак, не ја исклучува одговорноста на авторот, но и на медиумот што ја пренесува, за искажаниот збор и почитување на основните начела на јавната комуникација.

Иако колумната не мора да биде чисто информативна, таа сепак треба да се заснова или да биде инспирирана од факти. Во колумните често се собираат различни информации што потоа се обработуваат и се изразуваат на нов и неочекуван начин, често преку иронија, пародија или сарказам.

Но, тоа не значи дека смеат да се изопачуваат проверени информации и свесно и намерно да се дезинформира. Ниту медиумот ниту колумнистот не може да биде ослободен од одговорност за јавно искажаниот збор.

Колумната е моќна алатка за критика и за отворање важни општествени прашања. Tаа има право да биде остра, провокативна, па и непријатна. Иронијата, сарказмот и потсмевот се легитимен дел од колумнистичкиот стил, но проблемот почнува тогаш кога тие стануваат маска за навреда, дискредитација, дехуманизација или свесна манипулација со фактите. Колумнистот не е должен да биде „неутрален“, но е должен да биде свесен за тежината и за последиците на јавно изговорениот збор.

Авторот има право на став, претерување, иронија и остра критика, но нема право свесно да дезинформира, да манипулира со факти или да поттикнува омраза и дискриминација.

Токму затоа формалната жанровска ознака сама по себе не може да даде етички имунитет. Тоа што еден текст е објавен како колумна, став или коментар, воопшто не значи дека тој автоматски е ослободен од професионална и јавна одговорност.

Колумнистичката форма не смее да се користи како засолниште за манипулација, дезинформирање или поттикнување омраза под изговор на „авторска слобода“.

Истото важи и за медиумот што ја објавува колумната.

Медиумот не е само технички простор за туѓо мислење, туку активен учесник во јавната комуникација. Со самото објавување, тој прави уреднички избор и презема дел од одговорноста за содржината што ја пласира во јавноста.

Оттаму, слободата и одговорноста при пишувањето колумни не се однесуваат само на авторот, туку и на редакцијата. Оградувањето од ставовите на колумнистот може да се однесува само на уредувачката политика, односно на фактот дека личниот став на авторот не мора да биде и став на редакцијата. Но, тоа не го ослободува медиумот од одговорност за евентуално ширење дезинформации, клевети или говор што поттикнува омраза и поделби. Таквиот „дисклејмер“ сам по себе не е доволен.

Етичката одговорност не се исцрпува само со прашањето на намерата, туку и со последиците што јавно објавената содржина може да ги произведе во јавниот простор.[1] Токму затоа одговорноста не може целосно да се „делегира“ ниту да се префрли исклучиво врз авторот.

Колумната како етички предизвик

Колумната, со својата флексибилност и субјективност, се издвојува од другите новинарски форми, но тоа не значи дека е ослободена од етичка рамка. Нејзината сила е во слободата да биде лична и неконвенционална, без притоа да ја изгуби врската со фактите и јавниот интерес.

Токму преку таа слобода, колумната често отвора нови начини на изразување, нови перспективи и поинаков пристап кон темите за кои медиумите известуваат[2]. Но колку повеќе ги поместува границите на јавниот говор, толку е поголема и одговорноста и на авторот и на медиумот што ја објавува.

Автор: Тамара Чаусидис

[1] Louis Alvin Day, Ethics in Media Communications: Cases and Controversies, 4th ed., Wadsworth Publishing, 2006.

[2] Колумната во современата медиумска теорија често се разгледува како жанр што ги поместува и ги преиспитува традиционалните жанровски конвенции. Види: Dobrivoje Stanojević и Lidija Mirkov, „Genološka medijska alternativa – kolumna kao protivžanr“, Communication and Media, XVII(2), 2022.

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Коментарите можете да ги испратите на е-пошта: contact@znm.org.mk до 18 мај, со назнака „КОМЕНТАРИ И МИСЛЕЊА ЗА КОДЕКС“

Процесот на изработка сè уште е во тек, со планирани дополнителни консултации со цел финално усогласување на текстот на Кодексот.

Истовремено известуваме дека на оваа тема ќе следи јавен настан на 11 мај во 11:00ч во Europe House.

Процесот на измена и дополнување на Кодексот на новинарите се спроведува како инклузивна и повеќефазна иницијатива, чија цел е унапредување на етичките стандарди во новинарството и нивно усогласување со современите медиумски предизвици. Измената опфаќа два дела: ревизија на постојните одредби и воведување нови правила кои одговараат на дигиталната ера и новите форми на известување.

Во рамки на досегашната работа се направени значајни измени во повеќе делови од Кодексот. Изменета е Преамбулата, а корекции се направени во членовите 1, 4, 6, 8, 10, 12, 14 и 17, со цел појаснување и зајакнување на професионалните и етичките стандарди. Дополнително, направени се измени и во завршните одредби. Како значаен чекор во модернизацијата, воведени се и три нови членови кои се однесуваат на користењето на алатките за вештачка интелигенција во новинарството, на прашањата поврзани со тајно прибирање на податоци и на известување за случаи на самоубиства и обиди за самоубиства. Во моменталната работна верзија етичкиот кодекс брои осумнаесет членови.

Процесот не се ограничува само на текстуални измени, туку се базира и на поширока консултација со новинарската заедница. Во таа насока се одржани повеќе работилници и консултативни средби со новинари, уредници и медиумски работници од различни делови на државата, при што се собрани практични предлози и искуства од терен.

Како дел од аналитичката поддршка за реформата, изработени се и два значајни документа кои ги адресираат актуелните етички предизвици и нудат насоки за модернизација на новинарските стандарди. Тие се фокусираат на справување со дезинформации, говор на омраза, заштита на ранливи групи, проверка на факти и влијанието на новите технологии врз новинарската професија.

Очекувањата од овој процес се создавање на појасен, поразбирлив и применлив Кодекс кој ќе им помогне на новинарите во секојдневната работа. Се очекува зајакнување на професионалноста и етичноста во известувањето, подобро справување со дигиталните предизвици и новите технологии, како и зголемување на довербата на јавноста во медиумите преку поквалитетно и проверено информирање. Во таа насока, поддршката од Цивика Мобилитас е клучна за успешно завршување на процесот и за создавање на современ и функционален Кодекс кој ќе претставува основна алатка во новинарската практика.

Работната група составена од претставници на Здружението на новинари на Македонија, Македонскиот институт за медиуми и Советот за етика во медиумите за време на процесот одржуваше средби на кои се земаа и примери од други етички кодекси од регионот и од Европа. Изработката започна во јули 2024 година, а новиот кодекс се очекува да биде промовиран во втората половина на 2026 година.

Активноста е дел од проектот „Јакнење на етичките стандарди за поголема доверба во медиумите“ поддржан од Владата на Швајацарија преку проектот Цивика Мобилитас.

Содржината на оваа објава е единствена одговорност на ЗНМ и МИМ и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.

Пишуваат: Тоше Огњанов и Сања Ѓорѓевиќ

Сeкoj имa прaвo нa живoтeн стaндaрд штo нeму и нa нeгoвoтo сeмejствo ќe им oбeзбeди здрaвje и дoбрoбит, вклучувajќи xрaнa, oблeкa, живeaлиштe… Така барем вели членот 21 од Декларацијата за човекови права на Обединетите нации.

Но, кога станува збор за Балканот, односно за Македонија и за Србија, делот за правото на дом на граѓанинот е оставен на волјата на пазарните состојби и галопирачките цени на наемнините и на недвижностите.

Во состојби кога за кирии е потребно да се издвојат средства повисоки од просечните плати, а купувањето сопствен дом станува невозможна мисија пред цени што одат и над 3.000 евра за квадратен метар во Скопје или над 4.000 евра во Белград, неопходни се итни владини мерки и стратегии за заштита на граѓанинот. Такви државни стратегиски одредби и иницијативи сè уште нема доволно.

„Домувањето е многу повеќе од економско прашање, тоа е човеково право и директно влијае врз демографијата, социјалната стабилност и квалитетот на живот. Кога цените на становите и на кириите растат побрзо од приходите, особено младите луѓе се соочуваат со сериозни ограничувања во планирањето на сопствениот живот“, вели Маја Сталеска, претседателка на Организација за домување и станари – ОДС, од Скопје.

Рекорд: Пет просечни плати за квадратен метар во скопски Аеродром

Рекордни 232.722 денари или околу 3.780 евра биле платени за квадратен метар во скопски Аеродром, објави Агенцијата за катастар на недвижности на почетокот од годинава. Податокот стои во извештајот од Регистарот на цени и закупнини за пазарот на недвижности, што оваа агенција го изготви за втората половина на 2025 година.

Со оглед дека просечната нето-плата во Македонија, според Државниот завод за статистика, во декември лани била 46.889 денари, на лицето што има такви примања ќе му бидат потребни 4,9 месеци да работи само за еден квадратен метар. Притоа, не смее да потроши ниту денар за храна, облека, сметки итн.

Според истиот извештај од Катастарот, во скопски Карпош, на пример, била постигната максимална цена од 2.872 евра за квадратен метар. Повторно, за споредба, тоа се околу 3,7 просечни нето-плати за простор со големина од околу еден човечки чекор, кон лево и кон десно. Најскапите недвижности на територијата на цела Македонија сè уште се во општината Центар во Скопје. Според Катастарот, таму била постигната максимална купопродажна цена од 3.098 евра за квадратен метар, или четири просечни нето-плати.

„Решивме да ја собереме целата заштеда, да подигнеме кредит и да купиме стан од 35 квадрати. Тоа е максимумот што можеме да си го дозволиме и покрај тоа што имаме солидни примања. Сепак, имаме две деца што веќе растат и се плашиме дека со ова растење на цените, воопшто не ќе можеме да обезбедиме некаков дом за нив во иднина. Скапо е, но колку повеќе чекаме, ќе биде уште поскапо“, вели ИТ-инженер од Скопје, кој не сакаше во целост да го открие својот идентитет, но ни откри дека купува стан во блокот нови згради зад магацините на некогашна „Славија“.

Во Охрид надминати 3.000 евра за квадратен метар

Но покрај главниот град, интересна е состојбата и во Охрид, кој по цените за недвижнини сериозно му се доближува на Центар. Стан во македонскиот најпопуларен туристички центар достигнал цена од 3.040 евра за квадратен метар. Гледано во просечни нето-плати, за да се купи стан по таа цена во Охрид од педесетина квадратни метри, на еден вработен ќе му бидат потребни 16 години и осум месеци работа, без да помисли да купи храна за себе или за семејството, доколку го има.

Сепак, тоа што зачудува во извештајот од Катастар се и регистрираните минимални цени за становите, кои се далеку пониски од реалните пазарни состојби. Така, во скопски Аеродром е забележана цена од 395 евра за квадратен метар, како и 451 евро во Центар. Овие „аномалии“ ја спуштаат просечната цена на вредности околу 1.300-1.400 евра, кои беа автентични пред повеќе од пет-шест години на македонскиот пазар.

Но, од Катастар има објаснување и за тие бројки. Тоа се, всушност, трансакции меѓу роднини или договорени странки што одат со минимални цени, како и купопродажби на т.н. државни или социјални станови, кои се откупуваат по пониски цени од пазарните.

Месечна кирија над 4.000 евра, но и од само шест евра

Традиционално, македонскиот граѓанин претпочита да има сопствен дом. Но, покачувањето на цените на недвижностите го менуваат тоа, па сè повеќе се размислува за изнајмување стан. Тоа го покажуваат и податоците од Катастарот.

Така, на територијата на целата држава во второто шестмесечје на 2025 година се регистрирани вкупно 5.237 закупи, што претставува раст од 14 % (или 650 закупи повеќе) во споредба со истиот период од 2024 година. Најголем дел од овој пазар го држат становите, кои учествуваат со 41 % (или 2.156 закупи) од вкупниот број изнајмени недвижности.

Заедно со растот на закупите, расте и цената. Цените во огласите се движат од 350 до 600 евра месечно за станови од околу 50-60 квадрати, во зависност од локацијата, опременоста или состојбата во која се наоѓаат. Гледано во просечна нето-плата, тоа значи дека најмалку половина од месечните примања би оделе за кирија.

Податоците од Катастарот покажуваат и исклучително необични состојби. Има примери од екстремен луксуз, до фиктивни договори со ултра ниски цени. Како, на пример, во скопски Центар била евидентирана наемнина од 4.700 евра месечно, но и пример со шест евра кирија. Тоа доведува до просек од околу 370 евра месечно, што е далеку под реалните пазарни состојби во тој дел од Скопје.

Сепак, според објаснувањето од Катастарот, случаите на енормно ниски цени за наемнини, кои се движат во просек и по 10 евра месечно, не се реални. Тие се резултат од договори меѓу роднини или лица што само формално склучуваат договор за изнајмување.

Во Берлин нема кирии од ракав, во Шведска заштита преку Унија на станари

Пазарната логика вели секој е слободен да го продава или да го изнајмува сопствениот стан колку сака, кому сака и на кое било времетраење. Сепак, практиката во дел од европските земји не вели така. Постојат различни модели низ Европската Унија, кои се насочени кон заштита на правото на домување, било при купување стан или при изнајмување.

Во Берлин, на пример, каде што побарувачката за најмување станови на подолг период е голема, постојат законски одредби што го заштитуваат правото на потстанарот. Едно од главните правила е дека самите општини ја одредуваат максималната цена за изнајмување, во зависност од опременоста на станот.

„Сите општини прават годишно приспособување на цените на станарината и даваат една максимална цена. Тоа се одредува според параметри од типот дали станот има кујна или нема, дали има нови или стари прозорци, дали бањата е со када или со туш, дали е вклучено парно или струја за греење и слично. Се одредува максималната цена за киријата и таа не смее да се менува додека не се донесе нова годишна одлука. Наемнината може да се покачи ако се вгради, на пример, нова бања, но тогаш треба и потстанарот да даде одобрение “, објаснува Мартин Стојковски, кој издава стан под наем во Берлин.

Стојковски додава дека постои Заедница на потстанари, која ги штити правата на лицата што живеат под наем.

„Не може сопственикот на станот да го избрка потстанарот кога сака. Доколку тој си ги плаќа договорените суми редовно, ги покрива режиските трошоци и се грижи за просторот, нема никаква основа да се бара од него да го напушти станот. Потстанарот останува и ако се продаде станот, со што обврските ги презема новиот сопственик. Ослободување на просторот е можно ако сопственикот докаже дека самиот тој со семејството нема каде да живее, па мора да се всели во истиот објект. Но, и тогаш постојат т.н. отказни рокови од по неколку месеци за да има време потстанарот да си најде нов дом“, објаснува Стојковски.

Унија на станари во Шведска

Во, Шведска, пак, повеќе од сто години постои Унија на станари, која во името на граѓаните преговара за цените на становите, овозможува правна заштита, а предлага и законски измени за олеснување на домувањето.

„Имаме систем според кој една кирија не може да биде премногу различна од друга. Кога сопственикот сака да ја покачи киријата, тогаш тоа мора да биде во рамките на цената што Унијата ја преговарала за сите станари во таа област или во тој град. Ние функционираме како синдикат и преговараме со сопствениците во изнаоѓање разумна наемнина“, ни изјави Јохан Пелинг, правник во Унијата на станари во Шведска.

Интересно е што во Шведска половина од зградите што се градат се со своевидна општествена сопственост, односно сопственост на станбени заедници или задруги.

„При купувањето стан во Шведска, главната разлика е што ти не стануваш класичен сопственик на недвижноста. Всушност, купуваш удел во Станбената задруга и добиваш право да живееш во станот. Целата зграда е во сопственост на задругата. Со тоа се ограничува можноста за шпекулирање со цените и препродавање“, објаснува Емилија Маневска, која три години живее во Стокхолм.

Притоа, доколку некој успеал да добие таков стан и сака да го изнајми, не може да го прави тоа неограничено и мора да даде силно оправдување.

„Вие не го поседувате навистина вашиот стан, вие поседувате еден дел од организација што ја поседува целата зграда. Тоа е еден прилично шведски изум. И тоа значи дека не можете да го изнајмувате вашиот стан слободно. Мора да имате дозвола од организацијата што ги поседува становите. Бидејќи го имаме овој систем, обично секој има само еден стан“, дообјаснува Пелинг.

ЕУ почнува стратегија за достапно домување за своите жители

По примерот од Шведска, речиси еден век постои и Меѓународната унија на станари, која се бори за подобри регулативи како на европско, така и на светско ниво.

„Во Шведска се боревме 100 години и имаме прилично добра ситуација за станарите. Во други делови од светот станарите не можат да одлучуваат за ништо и можат да бидат исфрлени на улица преку ноќ. Станува сè потешко за обичните луѓе да изнајмат стан или да добијат стан“, ни изјави Ханс Еклунд, член на одборот на Меѓународната унија на станари и додава дека проблемот со домувањето станува сè потежок во јужните делови на Европа.

Како резултат од дејствувањето на оваа меѓународна организација, Европската комисија во декември лани ја донесе и новата стратегија наречена „Европски план за достапно домување“. Едно од клучните начела на таа стратегија е следново: „Домувањето не е само обичен комерцијален производ, туку е фундаментално право и камен-темелник на човековото достоинство“.

Главните насоки на стратегијата се: реформирање на пазарот за недвижности, изградба на социјални станови, транспарентност на договорите за кирија и борба против бездомништвото, како и да не им се исклучува струјата и греењето на ранливите категории граѓани.

Категоризацијата на становите никако да почне веќе 17 години

За споредба, во Македонија од 2009 година постои Закон за домување, чии последни измени беа донесени исто така во декември лани. Сепак, во тој закон на ниеден начин не се заштитува граѓанинот од високите цени за квадратен метар, ниту, пак, од висината на кириите во комерцијалните станови.

Законот, меѓу другото, прави заштита во случаи кога граѓаните имаат спорови со управителите на зградите или за наемнини во т.н. државни или општествени станови.

Најповиканото државно тело што води сметка да се спроведува тој закон е Регулаторната комисија за домување. Но, оттаму велат дека според законските одредби, немаат пошироки ингеренции во полето на кириите или цените за комерцијалните станови.

„Регулаторната комисија за домување како една од своите надлежности ја има проверката на непрофитна закупнина на станови. Непрофитен стан е станбена единица што ги задоволува стандардите за минимално, односно соодветно домување, во сопственост на државата, општината или градот. Право на непрофитен стан имаат лицата што се во социјален ризик во подрачјето на единиците на локалната самоуправа“, објаснува Јасмина Петреска од Регулаторната комисија за домување (РКД).

Закон за домување, член 97 – со години не се реализира

Уште од 2009 година, во Законот за домување е ставен член 97, со кој се одредува задолжителна категоризација на становите. Тоа, според стручното мислење од РКД, може да биде значаен чекор кон одредување на пазарната вредност на комерцијалните станови. Категоризацијата би се вршела според повеќе критериуми, меѓу кои и тип материјали, изолација, бетон, конструкција итн. Сепак, таква постапка сè уште не е воведена.

„За да може сето тоа некаде да се реализира, потребно е да бидат вклучени повеќе институции, што сега, заклучно до овој период од 2026 година, не е отпочнато. Но, сметам дека имаме период што следува за да го отпочнеме тој процес на категоризација што поскоро. Мислам дека во Македонија има голема потреба од примената на овој член од Законот за домување“, додава Петреска од РКД.

Државата гради, но каска зад побарувачката

Уште една државна единица во Македонија, која има надлежност и воедно значајна можност да создаде стабилен станбен пазар, е Акционерското друштво за изградба и стопанисување со станбен и деловен простор (АДИССДП), кое е во државна сопственост и кое гради комерцијални и социјални станови.

„Факт е дека цените на становите во последните десетина години постојано растат. Причина за тоа е што има поголема побарувачка и помала понуда на пазарот. Тоа е сериозно изразено во Скопје. Ние како Акционерско друштво стоиме како коректив на цената на станбениот квадрат, со обезбедување поголем број локации и изградба на што поголем број станови“, изјави во февруари годинава во интервју за МРТ директорот на АДИССДП, Марјан Стефановски.

Во одговорот за нашето истражување, пак, оттаму не ни дадоа конкретни цени по кои ќе ги понудат становите што во моментов ги градат.

„Цената на становите во рамките на нашите проекти се утврдува врз основа на реалните трошоци поврзани со изградбата, при што се земаат предвид сите директни и индиректни вложувања во процесот. Преку ваков пристап се создава реална референтна цена на пазарот, заснована на реалните трошоци на градба, а не на шпекулативни очекувања“, велат од АДИССДП.

Лицитациите од државното Акционерско друштво отворени и за странци

Според податоците што ни ги дадоа од Акционерското друштво за 2026 година, во Скопје веќе градат објект со 112 комерцијални станови. Во Битола, пак, е започната изградба на 65 стана, кои се продале по цена пониска за 30 % од тамошната пазарна понуда. Таму ќе се гради и втор објект со 60 стана, додека во Охрид се планирани два објекта со вкупно 130 стана. Во тек е проектна документација за 269 стана во Скопје, Битола и во Штип, а во игра е и Неготино.

АДИССДП ги дава комерцијалните станови по пат на јавни лицитации, на кои можат да се вклучат и физички и правни лица, но и странци. Станот го добива тој што има најмногу пари, односно што ќе понуди највисока цена. Нема механизам со кој би се спречила препродажба на станот по повисоки пазарни цени откако тој ќе стане приватен.

За тие што се без примања, пак, Друштвото гради и социјални станови. Опфатени се самохрани родители, лица со инвалидитет, деца без родителска грижа, лица со оштетен вид, корисници на социјална помош и ранливи категории од ромската заедница. Годинава, како што ни објаснија, ќе бидат завршени и ќе продолжат да се градат вкупно 473 социјални станови во повеќе градови.

Модели за спас од иселувањето на младите во потрага по дом

Своевиден модел за намалување на високите цени за становите нуди и меѓународната организација „Habitat for Humanity“. Во Македонија организацијата е присутна повеќе од 20 години со програма за обезбедување поевтини домови за лицата со ниски примања.

Хабитат концепт: Идните станари волонтираат во изградбата на становите

Нивниот концепт е таков што постои можност самите лица, кои ги исполнуваат условите за купување таков стан, да се вклучат волонтерски во изградбата на тие објекти. На тој начин со сопствениот труд помагаат да се намали цената на квадратен метар. Во изградбата се вклучуваат и многумина волонтери од странство.

Организацијата од 2008/2009 година во Велес почна со проектирање и изградба на населба Хабитат. Досега се пуштени шест згради, а треба да бидат изградени вкупно единаесет.

„Ние како ‘Хабитат’ правиме нешто, меѓутоа тоа е ограничено. Државата треба да направи своја стратегија. Треба да се најде нов современ модел каде што ќе има социјално домување за најранливите групи граѓани, па ќе има достапно домување со некаква поддршка на државата и на крајот и третиот модел да биде комерцијално домување. Треба една градација на можностите на луѓето за да ги задоволат своите потреби од домување“, укажува Лилјана Алчева од македонската канцеларија на „Habitat for humanity “.

Невладиниот сектор укажува: Младите си заминуваат и поради немањето дом

Во Македонија засега е мал бројот на организациите што се обидуваат да поттикнат создавање државни стратегии за одбрана на правото на домување за граѓаните. Една од нив е Организацијата за домување и станари – ОДС, од Скопје.

„Во Македонија практично недостасува национална стратегија за домување. Последната стратегија беше донесена за периодот 2007-2012 година и оттогаш нема нов сеопфатен стратегиски документ што ќе го насочи развојот на оваа област. Тоа значи дека пазарот на домување во голема мера се развива без јасна долгорочна визија. Дополнително, кај нас сè уште нема развиен модел на јавно домување каков што постои во многу европски земји. Социјалното домување постои, но критериумите се релативно строги и не можат да ги опфатат сите категории граѓани што имаат реална потреба од поддршка“, објаснуваат од ОДС.

Најпогодена категорија од поскапувањето на домовите се младите, кои се на почетокот од својата работна кариера и немаат доволно заштеди да обезбедат дом за себе. Од тие причини, според Студијата за млади 2018/2019 година на фондацијата „Фридрих Еберт“, дури 73 % од младите на возраст од 15 до 29 години сè уште живеат во родителскиот дом. Тоа не е само културолошки избор, туку првенствено е резултат на економска несигурност и неможност за пристап до сопствен стан или плаќање високи кирии.

„Во многу европски земји постојат системи на јавно или достапно домување, како и програми за млади луѓе, каде што становите се во сопственост на државата или на општините и се издаваат под регулирани и поодржливи услови. Такви модели би можеле да им овозможат реална шанса на младите луѓе да започнат самостоен живот, да се вработат, да создадат семејство и да ја градат својата иднина во Македонија. Во спротивно, ризикот е дека сè повеќе млади ќе гледаат решение надвор од државата, што директно влијае врз демографската и економската иднина на земјата“, укажуваат од ОДС.

Трнлив и долг пат на младите во Србија до првата недвижност

Слични се проблемите и во Србија, каде што токму младите генерации се соочуваат со превисоките цени за достапно домување.

Со станбеното прашање најмногу се погодени младите што планираат да се осамостојат и евентуално да основаат семејство. И додека во Европската Унија младите од родителскиот дом во просек си заминуваат на 26 години, на Балканот, при отселувањето, младите одамна не се млади.

И додека Финците во просек ги пакуваат куферите кога ќе наполнат 21 година, Србите тоа го прават дури десет години подоцна. Речиси една третина од граѓаните во Србија, главно мажи на возраст од 30 до 34 години, и понатаму го делат животниот простор со родителите. Според Алтернативниот извештај за положбата и потребите на младите за 2025 година, само 15 % од младите живеат во свој стан со партнер/партнерка, 58 % живеат со своето примарно семејство, додека 22 % изнајмуваат стан сами или со цимер.

Најголема пречка за осамостојување на младите е нивната економска положба, вели Гордана Адамов од Кровната организација на млади на Србија (КОМС). Според наведениот извештај изработен од КОМС, мнозинството млади навеле дека за пристоен живот е потребно да се заработуваат најмалку 1.100 евра месечно, плата што ја заработува еден од десет млади лица. Петтина од младите заработуваат до 680 евра, а дури 55 % не заработуваат воопшто.

Дури 60 % од младите се откажуваат од понатамошно школување затоа што не можат да си го дозволат. Иако студирањето во Србија може да биде бесплатно, студентските домови можат да обезбедат сместување за само 7 % од студентите. Препораката на КОМС е проширување на капацитетите на домовите.

„Така би пораснал бројот на млади што можат да заштедат пари од кирии и да ги вложуваат во образование и во штедење“, наведува Адамов.

Државата е многу свесна за проблемот во кој се наоѓаат младите. Тоа го докажа со субвенционирањето на кредитите за млади за купување недвижност. Кредит до 100.000 евра, со 1 % учество, може да подигне лице од 20 до 35 години, дури и ако е невработено. Државата учествува во плаќањето на дел од каматата.

Избегнување на субвенционираните кредити за нов дом

Меѓутоа, интересно е што програмата за субвенционирани кредити стапи на сила набрзо по почетокот на студентските протести, на почетокот на минатата година. По падот на настрешницата на железничката станица во Нови Сад, на 1 ноември 2024 година, при што загинаа 16 лица, студентите низ цела Србија ги блокираа своите факултети барајќи одговорност. Кредитот спакуван во банкарски замки, беше популистичка мерка што требаше да ги смири студентите.

Истражувањето на КОМС вели дека близу 70 % од младите не размислуваат за подигнување субвенционирани станбени кредити за млади, додека само 0,3 % од нив веќе аплицирале за оваа мерка за поддршка. Гордана Адамов обрнува внимание дека од таков кредит најголема корист имаат банките, во чии сефови на овој начин се испумпуваат пари на граѓаните.

„Да ги насочеше државата тие пари кон студентските домови, можеа да изградат над 100 % од моменталните капацитети, односно да ги удвојат моменталните капацитети“, смета Адамов.

Освен ова, постојат и програми за купување куќа на село, за млади брачни парови, за млади мајки и слично. Меѓутоа, освен заплетките што прават таквите мерки само да звучат добро на телевизија, тие се и краткорочни решенија, кои навистина не го решаваат проблемот со домувањето на младите. Национална станбена стратегија постои, но не е усвоена.

„Поради тоа што младите подоцна се осамостојуваат, губат во квалитетот на животот и основаат семејства подоцна. Не затоа што не сакаат, туку затоа што немаат соодветни услови“, вели Адамов.

Зошто цените на недвижностите во Србија се толку високи?

Цените на недвижностите во Србија нагло пораснаа од почетокот на војната во Украина, но набрзо се стабилизираа и тие сега го следат растот на инфлацијата, наведува експертот за недвижности во агенцијата „Зидарт“, Душан Миркуловски. Тоа значи дека колку што парите ја губат вредноста, толку недвижностите растат.

„Ние веќе немаме драматични скокови, но немаме искрено ниту падови ниту, пак, во овој момент можеме да прогнозираме пад, барем не за некоја блиска иднина“, наведува Миркуловски.

Тој додава дека причината е во тоа што динарот и понатаму е во инфлација и губи вредност. Со цел да ја зачуваат вредноста на парите, луѓето инвестираат во недвижности. Поради тоа побарувачката е голема, па цената на квадратот нема потреба да се намали. Цената на недвижностите растеше повеќе од инвестициското злато. Две третини од недвижностите во Србија се купуваат за домување. Остатокот се користи како инвестициско вложување.

„Ние не сме пазар како Германија каде што луѓето масовно живеат под рента и каде што постојат масовни градби за рента што се стратегиски организирани. Кај нас граѓаните се поединечни сопственици на недвижности, така што луѓето сакаат да имаат своја недвижност и не сакаат толку да бидат под рента“, забележува Душан Миркуловски.

Иако во Србија цвета градежната индустрија, а станбените блокови никнуваат како печурки по дожд, особено во поголемите градови, тоа и понатаму не е доволно за да се задоволи побарувачката и да се соборат цените.

Големи станбени проекти за намалување на цените?

Недвижности едноставно нема доволно. Често се гледа како се урива одредена куќа и се прави некоја зградичка, но тоа се сè помали проекти. Миркуловски смета дека за да се стабилизираат цените на становите во Белград, потребна е изградба на големи проекти.

„Цената на недвижноста не ја одредува некој диктатор, некој новинар, некој суд или што било. Цената ја одредува пазарот. Значи, ако некој ја подигне цената, а нема кој да купи за тие пари, секако дека продавачот ќе ја коригира таа цена за да продаде. Ако сите сакаат да купат за тие пари, тој ја подигнува својата цена. Тоа е наједноставна економија“, објаснува Миркуловски.

Како причина за недоволната градба, која би ја задоволила побарувачката, овој експерт ги наведува административните тешкотии. Тешко се доаѓа до потребните дозволи што ја оневозможува градбата. На ефектот на недоволна понуда на недвижности придонесува и големиот број нелегализирани објекти, кои како такви не можат да се продаваат.

На почетокот на годината државата ја спроведе иницијативата „Свој на своето“, во која граѓаните можеа да ги легализираат своите бесправни објекти. Според податоците на Министерството за градежништво, сообраќај и инфраструктура, повеќе од 2,3 милиони објекти влегоа во овој систем.

Системот во кој пазарот на недвижности во моментов функционира, не е добар ниту за купувачите ниту за инвеститорите, смета Душан Миркуловски. На градежниците главна пречка им е долгиот пат до дозволите. На граѓаните, пак, не им е во интерес да купуваат недвижности додека сè уште се во изградба.

„Не гледам дека некој добил наклоност. Кај нас е само, велам, тешка ситуација затоа што платите се сè уште мали, а цените високи. Бидејќи не се вложува во ништо посебно освен во недвижности, а ги нема доволно“, вели Миркуловски.

Тој додава дека ситуацијата би била подобра доколку би се овозможиле поповолни станбени кредити, кои во однос на остатокот од Европа се скапи. Со учество од 20 % од вредноста на недвижноста и каматна стапка од 4 % до 5,5 % годишно, земањето станбен кредит малку кому му се исплати.

„Кога би ја коригирале таа каматна стапка, и со помала плата би имале поголема можност да купите недвижност“, објаснува Миркуловски.

Тој додава дека граѓаните и инвеститорите не би требало да бидат спротивставени страни, туку заедно да работат на истиот проблем, а тоа е граѓаните да се вселуваат во подобри недвижности. И едните и другите треба да имаат чесни правила, смета тој.

 Станбеното задругарство како едно од решенијата

Здружението „Кој го гради градот“ (Ko gradi grad) своите први чекори ги направи во 2010 година. Нивната цел е вклучување на граѓаните во размислувањето како треба да изгледа градот што се гради околу нив. На почетокот се занимавале со заштита на паркови, велосипедизам во градот и слични теми, за да сфатат подоцна дека со прашањето на домувањето речиси никој не се занимава. Како решение се наметна станбеното задругарство.

„Станбеното задругарство е нешто што постоело кај нас од дамнина, пред Втората светска војна и по Втората светска војна, во времето на социјализмот, но некаде на почетокот на двеилјадитите замре бидејќи државата тогаш донесе некои законски одредби што, всушност, ја укинаа поддршката за станбеното задругарство“, објаснува Ана Џокиќ од здружението „Кој го гради градот“.

Концепт: Сите волонтираат, сите се сопственици

Поради тоа пред десетина години со иницијативи од регионот се здружија во организацијата „Моба хаусинг СЦЕ“ (Moba Housing SCE). Организации од Белград, Загреб, Прага, Будимпешта и Љубљана се собраа за да решаваат заеднички прашања. Како во „моба“ (н.з. заедничко помагање) на село, работата е волонтерска и сите си помагаат едни на други, со мисија за развој на станбеното задругарство. Станбеното задругарство значеше луѓето да се здружат, на пример, за да изградат станбена зграда, и тогаш со текот на времето станот станува нивна сопственост како што го отплаќаат кредитот.

„Ова на што ние работиме е ново во смисла дека луѓето се вклучуваат заедно да започнат нешто што ќе биде нивно станбено решение преку заедничко вложување пари, позајмување од некого (тоа во други земји може да биде банка, инвестициски фонд, држава, град). Со текот на времето живеат таму, одлучуваат за сè од почеток, но никогаш не стануваат поединечни сопственици на станот во кој живеат, туку се во заедничка сопственост за да се спречи токму ова што го гледаме сега – дека домувањето, всушност, е само стока“, објаснува Џокиќ.

На тој начин недвижноста останува во заедничка сопственост. Доколку некој сака да излезе од задругата, тој тоа може да го направи, а почетниот влог го добива назад. Тоа е еден од начините на решавање на станбеното прашање каде што тоа останува постојано достапно за идните генерации што ќе живеат таму.

„Ова ново станбено задругарство е нешто што не е само ново кај нас туку и низ Европа, тоа е постојано животно решение. Важна работа во сето тоа е што тоа ново станбено задругарство, всушност ја дава таа црта на колективен живот, каде што луѓето делат некои заеднички простори со кои го дополнуваат она што го немаат во својот стан, делат и одредена грижа меѓу себе“, наведува Ана Џокиќ.

Мали примери за вакво домување постојат во Унгарија и во Чешка. Во моментов слична приказна е започната и во Хрватска, каде што неодамна беше донесен закон за достапно домување и една национална стратегија што овозможува државата да поддржи ваков вид проекти, преку овозможување кредити со еден процент камата. Градот Пула веќе определи една парцела на која може да се изградат триесетина станови.

Државата и интересите на граѓаните или на бизнисот?

„Министерството за простор“ не е орган на Владата на Србија, но во оваа организација сметаат дека би требало да постои министерство што се занимава со просторната димензија на социјалната правда. Овој колектив постои од 2011 година и, меѓу другото, им помага на локалните групи да ги разберат просторните планови и да влијаат врз нив.

Марко Аксентијевиќ од оваа организација забележува дека сите механизми преку кои граѓаните можат да влијаат врз носителите на одлуки постојат само заради форма, но немаат суштинско значење. Единствениот начин граѓаните да ги одбранат своите права и да влијаат врз тоа што ќе се случува во нивната околина е да покажат дека имаат доволно моќ за да посочат дека спроведувањето на она што било наумено, би било политички и економски или на друг начин скапо.

„Ние сме во една длабока криза на институционалните права што ги имаат жителите на оваа земја. Затоа таа криза треба да се решава преку организирање одоздола“, вели Аксентијевиќ.

Тој наведува пример за изградба на станбена зграда наместо парк за да објасни зошто интересот на граѓаните треба да биде пред приватниот интерес. Вели дека доколку на секоја педа зелена површина се разлее бетон, тоа значително би го намалило квалитетот на животот на луѓето што живеат таму.

„Каде ќе се среќаваме со соседите и со пријателите ако останеме без јавен простор? Ако немаме зелени површини, тропските бранови ќе траат подолго, а секој помал дожд ќе предизвикува големи поплави“, наведува Аксентијевиќ.

Тој забележува дека со децении не се градело толку интензивно, особено станбен простор, додека за оние на кои им е потребен покрив над главата – станува сè понедостапно. Вели дека тука во Србија нема никаква правда, бидејќи никој не се занимава систематски со прашањето за достапно домување. Постојните програми се краткорочни и повеќе ја задоволуваат градежната индустрија отколку потребите на граѓаните.

„Поевтинувањето на кредитите, всушност, дополнително ги пумпа цените на становите наместо директно да се гаѓа во тоа колку чини квадрат станбен простор“, вели Аксентијевиќ, коментирајќи ја државната мерка за кредити за млади.

Становите како инвестиција, наместо дом

Марко Аксентијевиќ смета дека големата побарувачка на станови не е поради тоа што голем број граѓани имаат доволно пари да купат недвижност, туку поради тоа што становите се користат за да се зачува вредноста на парите. На побарувачката придонесуваат и оние што шпекулираат и перат пари, се сомнева Аксентијевиќ. Најчесто се купуваат втора, трета или четврта недвижност, забележува тој.

„Во Србија не постои ниту поинаков пазар на капитал, така што за секој што има вишок од 300.000 евра, нему најрационално му е да ги паркира тие пари во недвижност, бидејќи таа традиционално не само што ја зачувува вредноста, туку и расте“, вели Аксентијевиќ.

Тој додава дека во интерес на државата не е да го регулира пазарот на недвижности и да ги контролира шпекулациите, бидејќи градежништвото е најголемиот придонесувач за растот на бруто-домашниот производ, но и општа машина за перење и испумпување пари.

„Становите не би смееле да бидат набљудувани како финансиски деривати или средства, туку исклучиво како простори за домување“, смета Аксентијевиќ.

Марко Аксентијевиќ истакнува уште еден од проблемите на станарите во Србија, а тоа е нерегулираната област на потстанарството. Станоиздавачите можат да ја креваат цената на кириите и да го избркаат потстанарот во рок од еден месец. Поради тоа на Балканот потстанарството не се набљудува како решено станбено прашање, како што е тоа случај во Германија, каде што многу повеќе семејства не ја поседуваат недвижноста во која живеат.

Статистика

Според податоците на Републичкиот завод за статистика (РЗС), цените на квадрат новоградба во Србија во просек пораснале за 21 % од 2021 до 2024 година. Дури за 33 % поскапеле становите што се наоѓаат во локалните самоуправи од втора категорија. Недвижностите во местата со трет степен на развиеност поскапеле за 24,5 %. Недвижностите во најразвиените градови поскапеле за 16 %, додека цените на новоградбите во девастираните подрачја се зголемиле за 11 % во наведениот период.

За тоа колку се гради зборува и податокот на РЗС, дека во минатата година се издадени 38.577 градежни дозволи за станбени згради. Пред десет години, издадена е само една третина од таа количина дозволи, а тој број расте од година во година.

Просечната цена на квадрат во Србија во првата половина на 2024 година изнесуваше 1.835 евра.

Годишната стапка на раст на цените на становите во моментов е 6 %, според податоците на Републичкиот геодетски завод. Во земјите на ЕУ, меѓугодишната стапка на раст на цените на становите е 5,4 %. Вкупната вредност на прометот на станови во Србија во третиот квартал од минатата година изнесуваше 1,131 милијарди евра, што е за 11 % повеќе во однос на истиот период од 2024 година.

Зголемен е бројот на станови што се купени на кредит. Во третиот квартал од 2025 година, 34,5 % од становите се купени со кредит. Во истиот период од 2024 година, тој број бил за 10 % помал. Статистичарите тврдат дека уделот на купопродажните договори склучени со помош на кредит се зголемил поради станбените кредити за млади.

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Дигиталните медиуми и социјалните мрежи ја забрзуваат циркулацијата на фрагментите од информации, твитови, мемиња, вирални видеа, кои добиваат вредност преку брзина, досег и емоционална резонанца, наместо преку длабочина или вистина. Брзината и досегот на информацијата ја надминуваат вредноста на информацијата за создавање знаење. Ова води кон фрагментирано знаење, ерозија на критичкото размислување и создава општество богато со комуникација, но сиромашно со смисла и разбирање.

Токму затоа во дигиталната ера информацијата повеќе не функционира само како единица на знаење, таа сега се однесува како највредна валута или монета за размена. Секој лајк, споделување, коментар и преглед креира единица вредност што расте преку споделувањето, кликнувањето и циркулацијата низ дигиталната сфера. Објава со еден лајк или два-три прегледи речиси да нема вредност. Но, како што информацијата почнува да се шири, добивајќи стотици, илјадници или милиони интеракции, таа генерира своја вредност. Оваа вредност не е апстрактна, таа може да се претвори во реална економска добивка. Лајковите и прегледите се купуваат и се плаќаат, додека стотици и илјадници онлајн фирми и организации го нудат ова како услуга. Исто така, инфлуенсерите ја претвораат нашата интеракција со нив во договори за рекламирање, а компаниите преку нив ги претвораат кликовите во зголемена продажба и профит. На овој начин, информацијата на дигиталните платформи станува највредна валута во оптек.

Како функционираат информациите како валута?

Подемот на дигиталните медиуми, на социјалните мрежи и инстантната поврзаност создаде нова средина во која самата информација, а не знаењето, има примарна вредност. Информациите повеќе не гарантираат разбирање; наместо тоа, она што најинтензивно циркулира се сигналите, впечатоците и формите на интеракција. Во ваквото вмрежено општество, според терминологијата на Мануел Кастелс (2000), „комуникацијата сè повеќе функционира како ресурс на општествен капитал и статус“, па дури и како замена за самото значење.

Едноставен пример може да се види на платформи како Инстаграм или Тикток. Корисник објавува кратко видео. На почетокот, тоа стигнува до помала публика. Но, ако алгоритамот забележи ангажираност преку лајкови, споделувања, коментари, видеото се прикажува на сè повеќе корисници. Како што тоа циркулира, така неговата вредност расте. На крај, вирална објава може да привлече брендови, спонзорства и медиумско внимание. Она што започнало како обична содржина станува финансиски ресурс. На овој начин, вниманието се претвора во приход. Овој процес ја одразува пошироката логика: циркулацијата создава вредност. Содржината не мора да биде длабока за да биде вредна; доволно е да се шири. Што побргу, тоа подобро. Некое меме, контроверзна изјава на јавна личност, или, пак, дезинформација, можат да добијат огромна вредност само преку ширење.

Во популарната култура има многубројни примери за оваа трансформација. Во епизодата „Nosedive“ од серијата „Black Mirror“ (2016) е илустрирано токму ова. Во епизодата, поединците се оценуваат и се наградуваат за своето секојдневно однесување преку апликација во која си доделуваат оценки. Вредноста на самата комуникација, како некој се насмевнува, се поздравува или објавува нешто онлајн, станува клучен фактор на социјалниот и на економскиот капитал. Оваа драматизација ја доловува основната логика на вмреженото општество, каде што комуникацијата функционира директно како валутен систем за трансакции, честопати исклучена и од каков било однос кон вистината и знаењето.

Друг пример е појавата на инфлуенсерите. Фитнес инфлуенсер со еден милион следбеници може да наплати илјадници евра за една спонзорирана објава. Зошто? Затоа што неговата информација, фотографии, видеа, совети и животен стил акумулираат внимание. Тоа внимание станува ресурс за размена, односно неговата содржина има огромна трансакциска вредност. Слично, Јутјуб-креаторите заработуваат преку реклами, а блогерите преку кликови и партнерски линкови. Во сите овие случаи, информацијата не само што се споделува, таа се разменува и лесно се конвертира во други форми на вредност.

Информацијата какло валута, наспроти криптовалутите?

Идејата за информацијата како валута може да се спореди со денешната појава на криптовалутите, како биткоин (Bitcoin) или етереум (Ethereum). Криптовалутите добиваат вредност преку доверба, ограниченост и учество на мрежата. Нивната вредност зависи од тоа колку луѓе веруваат во нив и ги користат. Информацијата на интернет функционира слично. Една содржина станува вредна кога многу луѓе реагираат на неа или се ангажираат во нејзиното ширење и циркулација. Колку е поголема циркулацијата, толку е поголема перципираната вредност.

Сепак, тука постојат важни разлики. Криптовалутите се дизајнирани системи со јасни правила и ограничена понуда. На пример, биткоин има максимален број монети. Информацијата, од друга страна, е бесконечна. Таа може да се копира и да се поделува неограничено. Ова ја прави многу понестабилна. Денес нешто може да биде вирално, а утре целосно заборавено и да нема никаква вредност. Таа е привремена и постојано се менува. Втора разлика е контролата. Криптовалутите се стремат кон децентрализација, што значи дека нема еден центар на контрола. Наспроти тоа, информацијата што функционира како валута е силно контролирана од платформи како Мета или Гугл. Нивните алгоритми одлучуваат која содржина ќе биде видлива, а која не. Ова значи дека „економијата на информации“ не е целосно слободна, туку е обликувана од технолошки и корпоративни интереси.

Кои се последиците на ваквата природа на информациите?

Трансформацијата на информацијата во валута има длабински ефекти врз општеството. Прво, таа го менува начинот на комуникација. Наместо да се споделуваат идеи за да се подобри знаењето, разбирањето, смислата на комуникацијата, сега сè повеќе создаваме содржини за да добиеме внимание. Ова поттикнува таблоидизација на комуникацијата, изразен сензационализам и емоционална манипулација во информирањето. Нил Постман, впрочем, забележал: „Во систем воден од внимание, забавата често ја истиснува вистината“. Очигледен пример за ова е „кликбејт новинарството“. Насловите не се создаваат за да информираат, туку за да привлечат внимание и кликови. Веста може да биде хиперболизирана или поедноставена само за да ја зголеми интеракцијата. Последиците од таквата интеракција потоа се небитни. Дали реагирате позитивно или крајно негативно, системот ја форсира и ја користи интеракцијата како вредност. Слично, за време на важни политички настани, дезинформациите и емоционалните содржини често се шират побрзо од фактите. Вредноста лежи во вниманието, не во точноста.

Понатаму, информацијата како валута го менува идентитетот и самодовербата. Сѐ се квантифицира. Луѓето почнуваат да ја мерат својата вредност преку бројки, следбеници, лајкови, споделувања. Социјалната валидација станува мерлива. Еден млад човек може да ја процени вредноста на својата објава според бројот на лајкови. Ова создава анксиозност, негативна конкуренција и постојана потреба за одобрување. Како што забележува Шери Туркл (Sherry Turkle): „Сѐ повеќе очекуваме повеќе од технологијата, а помалку еден од друг“.

Трето, овој систем ја трансформира политиката и моќта. Информацијата што се шири брзо може да влијае врз избори, јавно мислење и општествени движења. Вирално видео или објава можат да достигнат милиони луѓе за кусо време. Политичките актери сè повеќе се натпреваруваат за внимание, а не само за гласови. Стратегиите се сосредоточуваат на кратки, емоционални и споделиви пораки. На пример, во изборни кампањи низ светот, кратки видеа и слогани често имаат поголемо влијание и ефект од детални програми за работа. Оној што го контролира вниманието, ја контролира и перцепцијата на реалноста.

Секако, особено важен ефект има ширењето дезинформации. Бидејќи вредноста зависи од циркулацијата, неточните или сензационални информации можат да се шират побрзо од вистинитите. Теорија на заговор може да стане вредна во валутниот систем на информации, иако е целосно неточна. Ова создава сериозни предизвици за демократијата и за довербата во системот.

Конечно, информацијата како валута создава нееднаквост. Како и во традиционалната економија, вредноста не е рамномерно распределена. Мал број креатори добиваат огромно внимание и профит, додека мнозинството останува невидливо и безгласно. Оние што веќе имаат внимание, полесно добиваат уште повеќе. Системот на циркулација на информациите се централизира и постапно се монополизира. 

На крај, информацијата денес навистина функционира како валута: добива вредност преку циркулација, може да се разменува за економски и социјални придобивки и има централна улога во обликувањето на современото општество. Иако има сличности со криптовалутите, таа е понестабилна и повеќе е контролирана. Како што вели Јувал Ноа Харари: „Информацијата денес е најважниот ресурс во светот“. Разбирањето на оваа трансформација, ни помага подобро да ја сфатиме природата на моќта, вистината и идентитетот во дигиталната ера.

Автор: Сеад Џигал

Фотографии: freepik.com

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Намерно ќе го оставам ова „биѓава“ нелекторирано, бидејќи сакам да остане како потсетник дека веќе не сум сигурен дека состојбата во новинарството може лесно да се поправи.

Зошто по 31 година професионална кариера ваква малодушност?

Главниот мотив не е расправијата меѓу новинари и исфрлањето, односно забраната за емитување еден документарен филм на Јутјуб поради нерегулирани авторски права. Ниту, пак, е односот на наш колега кон министерката за образование.

Ниту затворањето на Радио Слободна Европа на македонски јазик, и изумирањето секоја година на локални медиуми што го покажуваат извештаите на ААВМУ, ниту плата под просечната на новинарите.

Овие случаи само ја надополнуваат сликата.

Главниот проблем што го детектирав во изминатиот период е дека новинарството сè повеќе се сведува на гребење по површината на темите, без доволно упорност да се дојде до суштината.

Не на она гребење што прво ви паѓа на ум – за пари, за ситни услуги или за некоја привилегија што би нè издвоила од „плебсот“. Ние сме дел од народот и треба да ги штитиме нивните граѓански права и јавниот интерес.

Гребењето за кое зборувам е гребење како мало маче – со мали или никакви ноктиња, кои не можат да предизвикаат никаква реакција. Не како гребењето на Тоби – мачката во мојата куќа, девет килограми тежок мачор, кој со своите канџи стигна до основата на двоседот и тој веќе плаче за нов.

Ние како новинари не гребеме доволно длабоко во темите. Сè почесто новинарството се сведува на „чудо од три дена“, на сензација и на обид да се побудат ниски страсти кај публиката.

Да се потсетиме како известувавме со почетокот на нападот на САД и на Израел врз Иран. Црни сценарија, најави за нов ценовен шок, паника за цената на нафтата што ќе предизвика нов бран на инфлација.

Доволно беше да се отвори агрегатор на вести за да се видат наслови од типот:

„Следува ли нов ценовен шок?“

„Цената на дизелот расте – што нè чека?“

„Нов удар врз џебот на граѓаните“

„Енергентите повторно ја туркаат инфлацијата нагоре“

„Ценовно цунами – дизелот скокна за 36 %“

Внимавајте, ова беше на самиот почеток на кризата. Во момент кога сè уште немаше јасни сигнали како конфликтот ќе се одрази врз глобалните пазари, ние веќе креиравме атмосфера на неизбежен, голем, разорувачки ценовен шок.

Добар дел од онлајн медиумите придонесуваат за ширење паника, но проблемот не е само во сензационализмот. Проблемот е што и мејнстрим медиумите не ги обработуваат темите доволно длабински и континуирано.

Парцијално ќе се сретнат анализи, но континуирано, секојдневно следење на кризата со домашни економски аналитичари и објаснување на процесите, ретко можеше да се види.

Дел од еминентните економисти многу издржано ги објаснуваа фазите на кризата, во кој стадиум сме и кога која мерка треба да се активира. Но, вакви анализи, на дневна основа, континуирано, недостасуваат во услови кога се создава паника поради кризата. А добар дел на економските движења се засноваат на очекувањата, така што паниката е керозин за дополнително влошување на ситуацијата.   

Затоа, како што се развиваше темата, на површина излезе токму тоа „гребење“ – површно следење на настаните без доволно објаснување на причините.

Во голем дел од прилозите за поскапувањата се потпираме на анкети (vox populi) или на политички реакции од власта и од опозицијата, но многу ретко се проверуваат самите податоци.

Никој не ги побара поединечните цени на храната што Сојузот на синдикатите на Македонија ги користи за пресметка на синдикалната кошница за да се направи споредба меѓу март и февруари.

Податоците покажаа дека во првите недели од март немаше драматични поместувања кај дел од основните производи, но наративот за нов ценовен бран веќе беше поставен.

Кризата сè уште не беше стигната до маркетите, но паниката веќе беше стигната до јавноста.

Очекувањата за раст на цените често самите по себе влијаат врз однесувањето на потрошувачите и на компаниите. Во такви услови, улогата на новинарството не е да ја засили паниката, туку да помогне јавноста да разбере што навистина се случува.

Токму затоа ги нагласувам вестите како формат. Вестите не се само форма, туку дневен филтер преку кој граѓаните ја разбираат економската и политичката реалност.

Во комуниколошките теории оваа улога на новинарите се нарекува „чувари на портата“, или чувар куче (watchdog) и тоа повеќе од 80 години. Но, најновото толкување е дека медиумите ја губат улогата на филтри и стануваат неми набљудувачи што следат туѓи агенди и интереси (gatewatchers).

Според истражувањата на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, телевизијата е тесно зад социјалните мрежи како извор на информации за граѓаните.

Но, довербата што ја имаат граѓаните во телевизиите е далеку пред содржините пласирани во дигиталниот свет. Тоа значи дека одговорноста на информативните редакции е поголема од кога било.

Пред сè бидејќи во дигиталната ера новинарството се соочува со сериозни предизвици. Социјалните мрежи, платформите и дигиталната инфраструктура ја презедоа технолошките гиганти, инфлуенсерите, граѓаните и политичките елити што ги усовршија комуникациските практики оставајќи ги медиумите со споредната улога.

А, вестите сè почесто се сведуваат на пренесување изјави, наместо на објаснување на процесите.

Да не биде дека само ги критикувам другите медиуми – и самиот се фатив во таканареченото мрзливо новинарство.

Во изминативе недели клучна тема беше растот на цената на нафтените деривати. Имаше значителен раст на дизелот, по што следуваше и пораст на бензинот. Речиси сите медиуми, вклучително и јас, објаснувавме дека тоа се должи на растот на цената на суровата нафта на светските берзи.

Тоа беше наједноставното објаснување.

Но, не даваше одговор на клучното прашање – зошто дизелот расте со различна динамика од бензинот и кои фактори од методологијата влијаат врз конечната цена.

Ги пренесувавме соопштенијата на Регулаторната комисија за енергетика, зборувавме за случувањата на светските пазари и за конфликтот на Блискиот Исток, но ретко кој навлезе во самата методологија за пресметка на цените на дериватите.

Ретко кој објасни како референтните цени на европските берзи, курсните разлики, транспортните трошоци и даночната структура влијаат врз разликите меѓу бензинот и дизелот.*

Токму тука најдобро се гледа колку често новинарството останува на површината.

Не станува збор за тоа дека нема знаење или капацитет, туку дека ретко се вложува дополнителен напор за да се разработи темата во серија, континуирано, сè додека јавноста не ја разбере целосно.

Прашањето е како повторно да се наострат „канџите“ на редакциското новинарство.

Решението не е едноставно, особено во услови на намалени редакции, недостиг на новинари и постојан притисок за брзина.

Една од можностите е професионалните новинарски организации да воспостават награда што ќе го вреднува придонесот на новинарските теми токму во информативните содржини – во вестите.

Со јасно дефинирани критериуми – континуитет, серијалност, квалитет на обработка, влијание врз јавните политики – ваква награда би можела постепено да стане престижна и мотивирачка.

Покрај постојните награди за истражувачко новинарство и за животно дело, ваквото признание би го вреднувало токму она новинарство што секојдневно стигнува до најголем број граѓани.

Бидејќи, без континуирано и упорно „гребење“ на темите, новинарството ризикува да се претвори во пренесување туѓи ставови, наместо во објаснување на реалноста.

А без тоа, јавниот интерес останува незаштитен.

*ПОУКА ЗА ПОМЛАДИТЕ НОВИНАРИ!

Иако веќе сум полни 31 година новинар, никогаш немојте да бидете апсолутно сигурни во бројките и во тоа што го пишувате без темелно да го проверите. Во прилогот со методологијата на утврдување на цените на нафтените деривати, ненамерно сум пресметал погрешен неделен просек на дериватите. Прилогот методолошки беше точен, но крајниот резултат поради неточните податоци беше погрешен, со што и изведениот заклучок. Затоа, никогаш ништо не работете набрзина и без подлабока проверка. Можеби немаме секогаш време, но подобро точно и малку подоцна, отколку според временскиот распоред, ама погрешно. 

Автор: Горан Теменугов

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Глобалните трендови на поларизација, војните во Украина и на Блискиот Исток, технолошките промени и доминацијата на големите технолошки платформи дополнително го загрозуваат независното и квалитетно новинарство. Затоа, медиумскиот активизам станува суштински важен за заштита и унапредување на вредностите на јавниот интерес во медиумите и комуникациите.

Целта на овој прирачник е да ги мапира добрите практики на медиумскиот активизам и да послужи како инспирација за активности насочени кон заштита на јавниот интерес во медиумите и комуникациите, вклучително и промовирањето на медиумската и информатичката писменост.

^{Ко-финансирано од Европската Унија}

Регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“ се спроведува од страна на партнерските организации: СЕЕНПМ, Медиацентар од Сараево, Албанскиот медиумски институт, Црногорскиот медиумски институт, Советот за етика во медиумите на Косово, Македонскиот институт за медиуми, Новосадската школа за новинарство, Мировниот институт од Љубљана и Бианет (Турција), со финансиска поддршка од Европската Унија.

Овој текст е подготвен со финансиска поддршка од Европската Унија. Содржината на текстот е единствена одговорност на СЕЕНПМ и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија.

Вештачката интелигенција (ВИ) не е неутрална алатка што ни го олеснува животот и работењето, туку ги видоизменува секојдневните наши активности во услуги и сервиси што е неопходно да се плаќаат континуирано. Преку тоа вештачката интелигенција станува клучна алатка што помага во комерцијализацијата на многу активности што досега не беа тоа.

На пример, треба да напишете некаков текст? Решението е едноставно, претплатете се на сервис за пишување со помош на вештачка интелигенција. Внесете неколку т.н. промптови, основни идеи, некакви насоки и таа ќе ви произведе текст. Кога текстот изгледа премногу вештачки, друга услуга и сервис за претплата има решение за вас, ветувајќи дека ќе го направи да биде „почовечки“. Ако се појават детектори за ВИ, се појавуваат нови алатки за да ги заобиколат нив. Креирањето музика, фотографии или видеа ја следат истата логика. Сега сè може да се поврзе со вештачка интелигенција и сè може да се монетизира преку плаќање со претплата.

Вештачката интелигенција постапно ја проширува и ја зголемува потребата од платени сервиси креирајќи една нова „претплатничка економија“ каде што и за најосновните  активности постои платен сервис. Со тоа корисниците повеќе не купуваат алатки што ги поседуваат, туку изнајмуваат пристап до нив. Вештачката интелигенција не нуди само помош, туку всушност ги води корисниците во системи каде што се зависни, каде што секој чекор бара друга услуга. На овој начин, вештачката интелигенција ги претвора креативноста, образованието и продуктивноста во бизнис-модели што се во експанзија.

Комерцијализацијата на ВИ во иднина е неизбежна поради големите ресурси што таа ги влече и ги користи, но проблемот овде настанува кога другите позитивни придобивки од нејзиниот развој, пред сѐ јавниот интерес, едукацијата, науката и креативноста, стануваат суштински подредени на логиката на брз профит.

Крај на сопственоста?

Во минатото, луѓето купуваа производи и едноставно ги поседуваа. Софтверот го користевме на дискови, музиката се купуваше во форма на албуми, а книгите во физичка форма. Денес, сопственоста врз медиумите на знаењето и информирањето забрзано исчезнува. Наместо неа, луѓето денес плаќаат за пристап. Софтверот работи само додека се активни претплатите, музиката постои на платформите за стриминг, па дури и основните алатки исчезнуваат кога ќе престане плаќањето. Можеме, на пример, да се потсетиме на обидот на произведувачот на автомобили „БМВ“ во 2023 година да промовира услуга со претплата за топли седишта. Секако, ова не успеа да прерасне во редовна услуга. Корисниците едноставно одбија да плаќаат за ова.

Вештачката интелигенција совршено се вклопува во ваквиот нов систем. Алатките за вештачка интелигенција ретко се целосни или финални производи. Тие нудат ограничени услуги за да ја развијат својата корисничка база и да го прошират таквиот начин на користење за да потоа се развијат во сервиси што бараат постојано плаќање. Пристапот зависи од нивото на претплата, ограничувањата за користење или платените надградби. Корисникот никогаш целосно не ја поседува алатката и никогаш не завршува со плаќањето за неа.

Овој економски модел зависи од долгорочна употреба, а целта не е трајно решавање на проблемите, туку корисниците да останат ангажирани и зависни од користењето на услугата. Вештачката интелигенција станува економски вредна не затоа што завршува работа, туку затоа што создава потреба за постојана помош. Ваквиот правец на развој на ВИ има долгорочни негативни последици.

Пишувањето како платена рутина

Образованието дава јасен пример за тоа како вештачката интелигенција ја поддржува новата претплатничка економија. Пишувањето научен текст порано се разбираше како сложен процес на усвојување знаење што вклучува читање, размислување, пишување и ревидирање. Денес ова често се менува во академска задача што мора да се заврши брзо и ефикасно.

Платформите со вештачка интелигенција нудат помош со структурата на пишување, академскиот тон, парафразирањето и референците. На почетокот ова изгледаше многу корисно. Сепак, процесот ретко завршува со една алатка. Откако ќе се појави текст генериран од вештачка интелигенција, се појавуваат нови грижи. Истражувачите се грижат за злоупотреби на ВИ, неетичко користење, објавување плагијати и неоригиналност. Како резултат на сето ова, тие бараат помош од платени сервиси, кои ветуваат дека ќе ја преработат, ќе ја прочистат или ќе ја подобрат нивната работа и труд.

Пишувачот денес е заробен во маѓепсан круг. Една претплата создава нов проблем што бара друга претплата. Учењето полека се префрла на учење како да се користат платформите, но не и како да се стекнува или да се унапредува знаењето. Фокусот се оддалечува од разбирањето на идеите и се префрла на избегнување проблеми во генерирање текстови. Образованието сѐ помалку се грижи за знаењето, а сѐ повеќе се сосредоточува на вештини за користење на достапната технологија испразнета од содржина и знаење.

Креативност претворена во услуга

Истиот модел се појавува и во креативните области. Музиката, уметноста, дизајнот и пишувањето сè повеќе се обликуваат од платформите со вештачка интелигенција. Креативноста повеќе не се претставува како вештина развиена со текот на времето, туку како нешто што може веднаш да се креира со помош на софтвер.

Корисниците се охрабруваат да генерираат музика, фотографии или видеа со неколку кликови. Сепак, пристапот е ограничен. Повисокиот квалитет, комерцијалните права или приспособувањето обично носат сериозни трошоци за плаќање. Креативноста станува процес на избирање опции во рамките на платени системи, наместо изразување лична визија, имагинација и креација.

Ова секако не ја елиминира креативноста, но го менува нејзиното значење. Корисникот станува уредувач на излезни резултати наместо креатор на содржината. Уметничкото дело станува побрзо, но исто така и постандардизирано, сѐ поуниформно. Платформите со вештачка интелигенција имаат корист од ова бидејќи креативноста станува репетитивна и може полесно да се монетизира.

Каде нѐ води претплатничката ВИ?

Вештачката интелигенција често се восприема како моќна. Таа ветува дека ќе заштеди време, ќе го намали напорот и ќе ги направи вештините достапни за сите. Иако ова е делумно точно, тоа крие еден подлабок проблем. Колку повеќе корисниците се потпираат на вештачката интелигенција, толку помалку самодоверба чувствуваат без неа и ја губат способноста за ефикасно творење.

Наместо да учат како подобро да пишуваат, луѓето учат како подобро да пишуваат промптови. Наместо да развиваат креативни вештини, тие учат како да се најдат и да се активираат опции на сервисите што ги плаќаат. Знаењето станува „аутсорсирано“. Корисниците се чувствуваат продуктивни, но и зависни. Вештачката интелигенција го „аутсорсира“ знаењето и креативноста на технологијата и ја трансформира во самообновувачки бизнис-модел.

Ова создава илузија на слобода. Вештачката интелигенција се чини дека ги отстранува бариерите, но истовремено создава и нови. Пристапот го заменува совладувањето. Плаќањето го заменува учењето. Со текот на времето, корисниците може да произведат повеќе, но да разберат помалку.

Надвор од економијата, вештачката интелигенција ги менува и културните вредности. Брзината станува поважна од длабочината. Ефикасноста и бројките владеат, а не знаењето и мотивацијата. Резултатот е поважен од учењето. Ефикасноста ја заменува рефлексијата. Луѓето почнуваат да го гледаат размислувањето, пишувањето и создавањето како задачи што треба да се оптимизираат, а не како искуства што треба да се живеат. Сè станува мерливо, автоматизирано и монетизирано. Вештачката интелигенција го поддржува овој начин на размислување со тоа што го претвора човечкиот напор во податоци и претплати.

Вештачката интелигенција не е само технолошки развој. Таа е економска стратегија. Со влегување во образованието, креативноста и секојдневната работа, вештачката интелигенција ја проширува економијата на претплата во области што некогаш беа лични и значајни. Прашањето „Како да се создаде бизнис од што било?“ го наоѓа својот одговор во способноста на вештачката интелигенција да ги претвори секојдневните човечки активности во платени услуги. Пишувањето, учењето и создавањето сега се обновуваат месечно.

Автор: Сеад Џигал

Фотографии: freepik.com

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).