Sot ju sjellim një reportazh të veçantë me Dugagjin Jasharin që flet përmes violines – një instrument që kërkon pasion, durim dhe shpirt. Zbuloni si lindi dashuria e tij për muzikën, dhe planet e tij për të ardhmen.Shikoni intervistën dhe ndani me ne mendimet tuaja!

Një kapitull i ri për gjimnazin “Sami Frashëri” në Kumanovë!

Nga objekti aktual ku vazhdon mësimi, drejt një ndërtese të re që pritet të ofrojë kushte më moderne për nxënësit dhe arsimtarët. Në këtë videoreportazh sjellim pamje nga ndërtimi i objektit të ri dhe dëgjojmë mendimet e nxënësve për rëndësinë e këtij projekti dhe pritshmëritë e tyre për të ardhmen.

Ndiqni reportazhin dhe zbuloni se si e shohin nxënësit shkollën e tyre të re.

TALENTËT E RINJ

TË SHKOLLËS SË MESME „SAMI FRASHËRI“ NË KUMANOVË

Shkolla e Mesme „Sami Frashëri“ në Kumanovë vazhdon të shkëlqejë si një vatër e dijes dhe e talentit të ri. Kjo institucion arsimor ka sjellë gjenerata të tëra nxënësish që jo vetëm që shquhen me rezultatet e tyre akademike, por edhe me pasionin, kureshtjen dhe vullnetin e tyre të palodhur për të arritur gjithnjë e më lart.

Me qëllimin e promovimit të talentit, përkushtimit dhe arritjeve të nxënësve, realizuam një reportazh të veçantë me tre nga nxënësit më të dalluar të shkollës. Përmes kësaj interviste, sjellim më afër interesat e tyre të thella, përvojat e çmuara në gara, sfidat me të cilat janë përballur gjatë përgatitjes dhe, mbi të gjitha, planet e tyre ambicioze për të ardhmen.

Takimi me Donat Osmanin, Andi Latifin dhe Leart Bajramin na dha mundësinë të shohim se si pasioni i vërtetë për dijen mund të kthehet në forcë motivuese që hap horizonte të reja. Historitë e tyre janë dëshmi e gjallë se suksesi nuk vjen rastësisht, por është fryt i punës së përditshme, i durimit dhe i dashurisë së thellë për fushën që kanë zgjedhur.

💻 1. DONAT OSMANI – INFORMATIKË

Donat Osmani është një i apasionuar pas informatikës dhe programimit në gjuhën C++. Përveç pjesëmarrjes së suksesshme në gara, ai po punon edhe në zhvillimin e projekteve të ndryshme, ndër të cilat veçohet një lojë shahu që po e ndërton me kujdes dhe kreativitet. Për të, kodi nuk është thjesht një mjet, por një gjuhë me të cilën shpreh idetë e tij dhe zgjidh probleme komplekse.

Kur e pyetëm se çfarë e shtyu të merret me programim dhe çfarë i pëlqen më shumë në këtë fushë, Donati na tregoi me entuziazëm:

„Gjithmonë më ka interesuar të kuptoj se si funksionojnë programet dhe lojërat. Programimi më pëlqen sepse më mundëson të mendoj në mënyrë logjike dhe të krijoj diçka nga idetë e mia. Është një botë ku imagjinata takohet me saktësinë matematike dhe ku çdo rresht kodi të jep ndjenjën se po ndërton diçka të re.“

Përgatitja për garat e informatikës nuk është e lehtë. Donati na shpjegoi se ajo kërkon shumë ushtrime, përqendrim të lartë dhe, mbi të gjitha, durim. Ai tregon se mundohet vazhdimisht të zgjidhë probleme të ndryshme dhe të analizojë gabimet e tij, sepse çdo gabim i mëson diçka të re dhe e ndihmon të përmirësohet.

„Përgatitja kërkon shumë ushtrime, përqendrim dhe durim. Mundohem të zgjidh probleme të ndryshme dhe të analizoj gabimet e mia, sepse çdo gabim më ndihmon të përmirësohem. Ndonjëherë duhet të kthehem disa herë te i njëjti problem derisa ta kuptoj plotësisht. Kjo më ka mësuar që suksesi vjen me këmbëngulje.“

Sa i përket së ardhmes, Donati ka plane të qarta dhe ambicioze:

„Synoj të vazhdoj studimet në fushën e shkencave kompjuterike, të zhvilloj projekte më të avancuara dhe të përmirësohem vazhdimisht si programues. Dua të kontribuoj me ide të reja dhe të jem pjesë e inovacioneve që po ndryshojnë botën.“

📐 2. ANDI LATIFI – MATEMATIKË

Andi Latifi është një nxënës i dalluar në matematikë, i cili vitet e fundit është angazhuar me sukses në gara të kësaj fushe në nivel të lartë në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Për të, matematika nuk është thjesht një lëndë shkollore, por një sfidë intelektuale që e bën të mendojë më thellë dhe të kërkojë zgjidhje të reja.

Kur e pyetëm se çfarë e tërheq më shumë te matematika, Andi u përgjigj me sinqeritet:

„Më pëlqen mënyra se si matematika të sfidon të mendosh dhe të kërkosh zgjidhje. Ndjenja kur arrin të zgjidhësh një problem të vështirë është një nga gjërat që më motivon të vazhdoj. Është një ndjenjë e veçantë kënaqësie që vjen pasi ke luftuar me një ide komplekse dhe më në fund e ke zotëruar.“

Përvoja e pjesëmarrjes në gara në nivel të lartë ka qenë e vlefshme dhe formuese për të. Andi thekson se nuk mjafton vetëm njohja e formulave; duhet të mendosh në mënyrë të pavarur dhe të menaxhosh mirë kohën nën presion.

„Është një përvojë që kërkon përgatitje dhe përqendrim. Në gara, nuk mjafton vetëm t’i njohësh formulat, por duhet të mendosh në mënyrë të pavarur dhe të menaxhosh mirë kohën. Mëson të qetësohesh edhe kur problemi duket i pazgjidhshëm në fillim dhe të kërkosh rrugë alternative.“

Për të ardhmen, Andi ka synime të qarta:

„Dua të vazhdoj të përmirësohem në matematikë, të marr pjesë në gara më të rëndësishme dhe të vazhdoj studimet në një fushë që lidhet me interesat dhe aftësitë e mia. Matematika më ka mësuar të mendoj me rigorozitet dhe këtë aftësi dua ta çoj edhe më tej në studimet e larta.“

🌍 3. LEART BAJRAMI – GJUHË ANGLEZE

Leart Bajrami është një nxënës i dalluar në gjuhën angleze, me rezultate të shkëlqyera gjatë viteve të fundit. Për të, mësimi i kësaj gjuhe përfaqëson shumë më tepër se thjesht një lëndë shkollore – është një mundësi për komunikim, për të kuptuar botën më gjerë dhe për zhvillim personal të vazhdueshëm.

Kur e pyetëm pse i pëlqen kaq shumë gjuha angleze, Learti na dha një përgjigje të sinqertë dhe të plotë:

„Më pëlqen sepse më mundëson të komunikoj me njerëz nga vende të ndryshme dhe të kuptoj më shumë për botën. Gjithashtu, është shumë e dobishme për filma, lojëra dhe përmbajtje në internet, kështu që nuk mungojnë mënyrat për ta praktikuar! Sa herë që dëgjoj një këngë, shoh një film ose lexoj diçka në anglisht, ndihem sikur po zbuloj një dritare të re drejt botës.“

Përgatitja për garat e gjuhës angleze kërkon disiplinë dhe vëmendje. Learti tregon se mundohet të lexojë shumë, të zgjerojë fjalorin dhe ta përdorë gjuhën sa më shpesh. Ai pranon se ndonjëherë energjia e shtyn të nxitohet, por përpiqet të mbetet i kujdesshëm.

„Mundohem të lexoj, të zgjeroj fjalorin dhe ta përdor gjuhën sa më shpesh. Garat kërkojnë përqendrim, sepse ndonjëherë edhe një gabim i vogël mund të ndikojë në rezultat. Prandaj, përpiqem të jem i kujdesshëm, edhe pse nganjëherë energjia më shtyn të nxitohem! Kam kuptuar se praktika e përditshme dhe vëmendja ndaj detajeve bëjnë diferencën.“

Për të ardhmen, Learti e sheh anglishten si një avantazh të rëndësishëm:

„Dua të vazhdoj ta përmirësoj anglishten dhe ta përdor si një përparësi në studimet dhe karrierën time të ardhshme. Mendoj se njohja e gjuhëve të huaja hap shumë mundësi – si për studime jashtë vendit, ashtu edhe për komunikim profesional në një botë gjithnjë e më të lidhur.“

Një mesazh shprese

Përmes këtij reportazhi, u njohëm më nga afër me interesat, përkushtimin dhe synimet e tre nxënësve të Shkollës së Mesme „Sami Frashëri“ në Kumanovë. Historitë e tyre dëshmojnë rëndësinë e dijes, të përgatitjes së vazhdueshme dhe të vullnetit të palodhur për të arritur rezultate sa më të mira. Ata na kujtojnë se talenti është i rëndësishëm, por puna e përditshme dhe pasioni janë ato që e shndërrojnë talentin në sukses të qëndrueshëm.

Urojmë me gjithë zemër që Donati, Andi dhe Learti të vazhdojnë me sukses edhe më të madh dhe të realizojnë synimet e tyre në të ardhmen. Rruga e tyre është ende në fillim, por hapat që kanë hedhur tashmë janë të forta dhe premtuese.

Sami Frashëri – talenti dhe dija drejt së ardhmes.

#SamiFrashëri  #Kumanovë  #TalentetERinj  #Arsimi  #ReportazhMediatik

Përgatitën: Yll Alili, Ridvan Sefedini

Овие медиумски продукти се подготвени од ученици од СОУ „Сами Фрашери“ од Куманово, со поддршка од Австралиската амбасада во Србија, С.Македонија и Црна Гора. Содржината на медиумските продукти е единствена одговорност на авторите и не ги изразуваат ставовите на Австралиската амбасада.

Работилницата им овозможи на младите подобро да ги разберат можностите што ги нуди вештачката интелигенција, но и предизвиците што доаѓаат со нејзината сè поголема употреба. Преку практични примери и интерактивни активности, тие препознаваа содржини создадени со ВИ, дискутираа за нивната веродостојност и за влијанието што ваквите технологии го имаат врз начинот на кој информираме и се информираме.

Учениците се запознаа со можностите за користење ВИ во учењето, истражувањето и секојдневните обврски, но и со ризиците што произлегуваат од некритичка употреба на ВИ алатки. Посебен акцент беше ставен на препознавањето дезинформации, проверката на факти и важноста на критичкото размислување во дигиталната средина.

Во отворена дискусија, учениците споделија и сопствени искуства со користење алатки за вештачка интелигенција, разговарајќи за тоа кога тие можат да бидат корисни, а кога е неопходна дополнителна проверка на информациите што ги нудат.

Работилницата беше организирана од Македонскиот институт за медиуми (МИМ) во рамки на Деновите на медиумската писменост, што ги организираат Мрежата за медиумска писменост и Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АВМУ). Под мотото „Сите имаме своја улога“, овогодинешното издание на Деновите на медиумската писменост ја истакнува важноста на активното и одговорно учество на секој поединец во создавањето безбедна и информирана медиумска средина. Токму затоа, преку вакви активности, младите се охрабруваат критички да ги анализираат информациите што ги добиваат и одговорно да ги користат дигиталните технологии и алатките за вештачка интелигенција.

Школата за новинарство од Лил (École Supérieure de Journalisme de Lille – ESJ Lille) и Македонскиот институт за медиуми, во соработка со Амбасадата на Франција во Северна Македонија и продукциската куќа „Premières Lignes“, објавуваат повик за новинари за учество на обука за истражувачко новинарство. Обуката е наменета за новинари кои сакаат да ги унапредат своите истражувачки вештини, почнувајќи од развивање идеи и работа со извори и документи, па сè до проверка на информации и подготовка на истражувачка приказна.

Што ќе научите?

Во текот на обуката, учесниците ќе имаат можност да работат со искусни француски новинари и да се запознаат со практиките на врвното истражувачко новинарство во Франција.

Програмата ќе ги опфати следните теми:

• како да препознаете и развиете потенцијална истражувачка приказна;
• како да го дефинирате вистинскиот истражувачки агол и да го структурирате истражувањето;
• како да пронаоѓате и проверувате извори, документи и податоци;
• како да работите со чувствителни извори и да ја заштитите нивната безбедност и доверливост;
• како да се подготвите за интервју со специфични соговорници на комплексни теми;
• како да ги препознаете и процените правните и безбедносните ризици во текот на истражувањето;
• како истражувачката приказна да ја претворите во јасна, привлечна и визуелно впечатлива новинарска содржина.

Посебен дел од програмата ќе биде посветен на визуелното раскажување истражувачки приказни, од избор на визуелен пристап и начин на снимање, до развивање сцени, реализирање интервјуа и подготовка на сценарио за снимање.

Обуката ќе биде практично ориентирана, а учесниците ќе работат на сопствена истражувачка идеја со поддршка од обучувачите.

Целата програма овозможува создавање контакти и вмрежување со етаблирани француски медиуми и новинари.

Кои се обучувачите?

Никола Весковачи (Nicolas Vescovacci) е независен новинар, режисер и главен уредник во „France TV“. Во изминатите 15 години работел на истражувачки филмови за „France TV“ и „Arte“, а бил дел од продукциските тимови на познатите француски истражувачки емисии „Cash Investigation“ и „Complément d’Enquête“. Исто така, соработувал со „BBC Panorama“ и „Mediapart“. Покрај истражувачкото новинарство, располага со долгогодишно искуство како теренски репортер и известувач од кризни подрачја.

Ромен Потоцки (Romain Potocki) е новинар, документарист, фотограф и писател со 24-годишно искуство при известување од различни делови на светот. Неговата работа се фокусира на истражувачкото новинарство, документарниот филм и визуелното раскажување. Од 2012 година работи како обучувач за камера, режија и истражувачки техники.

За кого е наменета обуката?

Повикот е наменет за професионални новинари од сите редакции во Северна Македонија кои сакаат да ги унапредат своите практични знаења и вештини во истражувачкото новинарство.

Кога и каде ќе се спроведува?

Обуката ќе се реализира во два дела: првиот дел ќе се одржи на 13 и 14 ноември 2026 (петок и сабота), а практичниот дел на 16, 17 и 18 ноември 2026, во просториите на Македонскиот институт за медиуми. Работен јазик на обуката е англискиот, со можност за превод.

Како да се пријавите?

Може да аплицирате со пополнување на онлајн пријавата прикачена во прилог, во која ќе наведете кратка биографија, вашиот мотив за пријавување и контакт-информации. Бројот на учесници е ограничен.

Сите учесници што успешно ќе ја комплетираат обуката ќе добијат сертификат за учество од Амбасадата на Франција во Република Северна Македонија, Македонскиот институт за медиуми (МИМ), Школата за новинарство од Лил (ESJ Lille) и продукциската куќа „Premières Lignes“.

Рок за пријавување: 5 ноември 2026 година

Како продолжение на работилницата, учениците работеа на развој на сопствени медиумски продукти на теми што ги засегаат младите и нивните заедници. Со поддршка од ментори, тие создадоа три медиумски продукти во различни формати, преку кои ги истражуваа и претставуваа своите ставови, идеи и пораки за општествени прашања кои ги сметаат за важни.

Активностите беа реализирани во рамки на проектот „Media Education for Youth Advocacy / Медиумска едукација за младинско застапување“, спроведуван од Македонскиот институт за медиуми (МИМ), а финансиран од Австралиската амбасада.

Во продолжение ги објавуваме медиумските продукти на учениците од СОУ „Јосиф Јосифовски“ од Гевгелија, кои се резултат на нивната креативност, ангажман и желба преку медиумите да го споделат својот глас и своите гледишта со пошироката јавност.

Видео: Од училница до светот – нашето Песталоци искуство

Видео: Што му недостига на мојот град?

ВО СРЦЕТО Е ВИСТИНСКАТА ПОБЕДА: Интервју со ТИЈАНА ГОЦКОВА, ученичка во IV година во СОУ „Јосиф Јосифовски“

Интервјуто го подготви: Матеј Аврамов

Кога првпат го облече кимоното и кои беа мотивите да започнеш со карате?

Започнав да тренирам карате на 13 години. Можеби најдобро е да се започне со спорт уште од најмала возраст, но мислам дека и 13 години сепак е добра возраст за сериозно да се посветиш на спортот. Го одбрав каратето бидејќи за мене тоа беше нешто ново и сакав да пробам нешто поразлично. Во мојата средина многумина мислат дека можеби ова не е спорт за девојки, но јас го мислам сосема спротивното. Во секој спорт потребана е одговорност и дисциплина, а каратето дава можност и за почит, самоконтрола, истрајност, но и ја јакне самодовербата.

Кој момент од твојата карате-кариера го паметиш како пресвртница и зошто?

Тоа беше моментот кога почнав да вежбам во ката-тим со девојките од карате клубот, кои воедно се и мои другарки Јована и Симона. Кога вежбаш тимски е многу важно да внимаваш и да се согласуваш со другите. Каратето те учи дека напредокот не се постигнува само со личен труд, туку и преку поддршка, доверба и почит кон партнерот. Во тимското вежбање имате чувство на припадност што од друга страна значи зацврстување на карактерот, но и поука и насока дека во животот постојано ќе бидете „играч’ кој знае како и колку вреди заедничкото работење.

Со Јована и Симона заедно настапивме за првпат на државно првенство и успеавме да се пласираме на Балканско првенство.

Имаш настапувано и на натпревари во земјава и надвор од неа. Кој успех ти значи најмногу – иако можеби не е најголемиот медал?

Најмногу ќе го паметам настапот на Европското првенство во Полска како тим. Иако можеби не зедовме медал, успеавме да се избориме за седмото место, покрај огромната конкуренција. Никој најпрво не веруваше дека ќе стигнеме до таму, бидејќи немавме доволно искуство. Најмногу овој натпревар ќе го паметам по сите луѓе што ги запознав и новите другарства. Исто така тоа е еден многу посериозен натпревар, овде ја претставуваш државата.

Колку каратето помага во психофизичкиот развој на личноста?

Веќе кажав дека каратето е еден прекрасен спорт за сила, кондиција, координација, исто така и за концентрација, самодоверба и самоконтрола. Мене најмногу ми помогна да стекнам самодоверба и да се изградам како личност, ме направи подисциплинирана и поистрајна.

Во каратето ќе сфатите дека успехот не доаѓа веднаш, туку преку трпение, повторување и постепено надминување на сопствените граници. Тренингот не го обликува само телото, туку и начинот на кој човекот се соочува со предизвиците во животот.

Колку од твоите успеси се резултат на талент, а колку на дисциплина, тренинг и одрекување?

Талентот е важен, но сам по себе не е доволен. Успесите доаѓаат од редовни тренинзи, дисциплина и желба. Многу повторувања, грешки и враќање на тренинг и кога не ти се тренира.

Како изгледаше еден твој обичен ден во периодот кога активно тренираше карате, паралелно со училишните обврски?

Станував рано за на училиште и се враќав дома подоцна, затоа што сум ученик од населено место кое е триесеттина километри оддалечено од Гевгелија. Веднаш после училиште одев на тренинг. Тренингот траеше два час, а често и повеќе, особено кога се спремав за поважни натпревари. Кога се враќав дома имав време да се средам и да учам. Кога имав повеќе за учење останував будна и до подоцна, но некако секогаш успевав да балансирам сè.

Од што сè мораше да се откажеш како тинејџерка за да можеш сериозно да се занимаваш со спорт?

На многу излегувања и дружби со другарите и поминато време со семејството. Но, не би кажала дека се било жртва, многу од најубавите спомени и дружби ми се токму од каратето.

Во април годинава стави крај на активното занимавање со карате. Што беше најтешко во одлуката да престанеш?

Најтешко беше да се збогувам со нешто што беше дел од моето секојдневие долго време. Не само со тренинзите, туку со цел тим, натпреварите и целата рутина. 

Дали човек престанува да биде каратист кога ќе престане да се натпреварува?

Не мора. Каратист не е само човек кој оди на натпревари. Тоа останува како дел од карактерот, навиките и начинот на размислување. Натпреварувањето е само еден дел од каратето, додека суштината останува во дисциплината, самоконтролата, но и начинот на кој човекот ги применува како вредности во животот.

Пред сè, каратето помага како да се бориме со предизвиците на животот. Каратист не се станува само со медали туку со карактер.

Кога денес ќе ги погледнеш медалите и признанијата, дали прво гледаш на успехот или на сите часови тренинг што стојат зад нив?

Медалот е само резултат. Зад него стојат безброј тренинзи, натпревари, радост и разочарувања. Тие за мене значат повеќе отколку само освоено место. И веќе реков, преку каратето научив многу животни лекции, но и тој ми даде насоки како да бидам истрајна и да не се откажувам кога доаѓаат тешки мигови или проблеми кои навидум прво ти изгледаат нерешливи. Но, како и во каратето кога мислите дека противникот не може да се совлада, наоѓате мисла, вложувате труд и упорност за да ја постигнете целта.

Како твоите родители и најблиските ја доживуваа твојата спортска приказна?

Тие секогаш ми беа најголемата подршка и инспирација. И семејството и другарите, секогаш беа до мене за разговор и мотивација.

Дали имаш чувство дека по завршувањето на средното училиште започнува едно ново „натпреварување“ – овојпат животно?

Да, дефинитивно. Овој натпревар ќе биде многу поважен за мојата иднина. Мислам дека животот станува многу посериозен кога ќе го напуштиме училиштето.

Која е најважната лекција што ја носиш со себе од сите овие години?

Најважна лекција е упорноста. Научив дека вложениот труд секогаш се исплаќа и дека не треба да се откажувам пред првата препрека и да се разочарувам.

Дали планираш некогаш повторно да му се вратиш на каратето – можеби не како натпреварувачка, туку како тренерка или на друг начин?

Засега не планирам повторно да продолжам со карате, ниту како натпреварувач, ниту како тренер. Мислам дека тоа беше еден важен период од мојот живот во кој научив многу и стекнав многу искуства. Тој период е завршен и сакам да се посветам на нешто ново и поинакво, надвор од спортот.

Ова интервју е подготвено од Медиумскиот клуб „Јоска“ со поддршка од Австралиската амбасада во Србија, С.Македонија и Црна Гора. Содржината на видеото е единствена одговорност на Македонскиот институт за медиуми (МИМ) и не ги изразува ставовите на Австралиската амбасада.

Како продолжение на работилницата, учениците работеа на развој на сопствени медиумски продукти посветени на теми што се особено актуелни и значајни за младите. Со поддршка од ментори, тие создадоа две видеа и еден постер преку кои обработуваат прашања поврзани со човековите права, вештачката интелигенција и екологијата. Преку овие продукти, учениците ги истражуваат предизвиците и можностите што ги носат современите општествени и технолошки промени, истовремено поттикнувајќи поголема свесност, одговорност и активно учество во заедницата.

Активностите беа реализирани во рамки на проектот „Media Education for Youth Advocacy / Медиумска едукација за младинско застапување“, спроведуван од Македонскиот институт за медиуми (МИМ), а финансиран од Австралиската амбасада.

Во продолжение ги објавуваме медиумските продукти на учениците од СОУ „Гостивар“ од Гостивар, кои се резултат на нивната креативност, ангажираност и подготвеност преку медиумите да поттикнат размислување и дијалог за човековите права и нивното значење во секојдневниот живот.

Овие медиумски продукти се подготвени од ученици од СОУ „Гостивар“ од Гостивар, со поддршка од Австралиската амбасада во Србија, С.Македонија и Црна Гора. Содржината на медиумските продукти е единствена одговорност на авторите и не ги изразуваат ставовите на Австралиската амбасада.

Анализата е подготвена како стручна основа за Програмскиот совет на МРТ во процесот на преиспитување и унапредување на Етичкиот кодекс. Таа нуди конкретни насоки за развој на современа и применлива етичка рамка, со појасни правила, механизми за одговорност и практична поддршка за новинарите и уредниците во секојдневното донесување професионални одлуки.

Клучните наоди и препораки  ги претстави авторката, вонр. проф. д-р. Марина Тунева, а потоа следуваше дискусија околу  натамошните чекори во процесот, чија цел е зајакнување на професионалните стандарди, транспарентноста и одговорноста кон публикатa на јавниот сервис.

Анализата е подготвена во рамки на проектот „Јакнење на етичките стандарди за поголема доверба во медиумите“, што го спроведуваат Здружението на новинарите на Македонија и Македонскиот институт за медиуми, со финансиска поддршка од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.

Во текот на дводневната програма, делегацијата оствари средби со претставници на Шведската агенција за психолошка одбрана, организацијата International IDEA, Шведскиот институт, Министерството за надворешни работи на Шведска и шведскиот Парламент (Риксдаг). Средбите понудија значаен увид во институционалниот и општествениот пристап на Шведска кон заштитата на демократските процеси и справувањето со дезинформациите.

Учесниците се запознаа со шведскиот систем на цивилна одбрана и механизмите за препознавање и одговор на злонамерни информативни влијанија, вклучително и активностите за зајакнување на соработката меѓу државните институции, граѓанскиот сектор, истражувачите и медиумите. Дискусиите беа насочени и кон заштитата на изборниот интегритет, справувањето со странски манипулации со информации, како и кон јакнењето на отпорноста на јавноста кон погрешни информации и дезинформации.

Учесниците се запознаа со успешни шведски практики во областа на стратешките комуникации, јавната дипломатија, медиумската и информациска  писменост, како и со иновативни образовни пристапи. Средбите со претставниците на Министерството за надворешни работи и на шведскиот Парламент ја истакнаа важноста од силни демократски институции, транспарентност и меѓународна соработка во справувањето со информативните закани и заштитата на демократските вредности. Дополнително, дискусиите со организацијата International IDEA ја нагласија сè поголемата важност од заштита на изборните процеси од манипулации и надворешни влијанија.

Студиската посета претставуваше и важна платформа за вмрежување и воспоставување партнерства меѓу медиумски професионалци, проверувачи на факти, истражувачи и претставници на институции. Учесниците оценија дека размената на знаења и искуства со шведските експерти обезбеди практични поуки и инспирација што може да придонесат за понатамошно зајакнување на напорите за справување со дезинформациите во Северна Македонија.

Сознанијата стекнати за време на посетата ќе придонесат кон тековните активности за унапредување на професионалното новинарство, поттикнување јавен дискурс заснован на факти и јакнење на отпорноста кон дезинформациите.

Студиската посета уште еднаш ја потврди важноста на меѓународната соработка и размената на знаења во справувањето со заедничките предизвици и во градењето поинформирано, подемократско и поотпорно општество.

Kodi i ri është rezultat i një procesi gjithëpërfshirës dhe shumëfazësh, i realizuar në kuadër të projektit “Forcimi i standardeve etike për besim më të madh në media”, i mbështetur nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas. Në këtë proces morën pjesë gazetarë, redaktorë, punonjës të mediave, organizata mediatike dhe mekanizma të vetërregullimit, me qëllim që Kodi t’u përgjigjet sfidave reale me të cilat përballet sot gazetaria.

Kryetari i SHGM-së, Mladen Çadikovski, theksoi se Kodi i ri përfaqëson një marrëveshje të re mes gazetarëve dhe publikut.

“Sot promovojmë një marrëveshje të re mes gazetarëve dhe publikut. Vlerat themelore të gazetarisë nuk ndryshojnë. E vërteta, verifikimi i fakteve, pavarësia, interesi publik dhe përgjegjësia ndaj qytetarëve mbeten themeli i këtij profesioni. Por duhet të modernizojmë mënyrën se si i zbatojmë këto parime”, tha Çadikovski.

Ai shtoi se Kodi nuk është hartuar vetëm për të ndjekur ndryshimet teknologjike, por edhe për të mos lejuar që ato të mbizotërojnë mbi parimet etike të gazetarisë. “Teknologjia mund të jetë një mjet, por kurrë nuk duhet të zëvendësojë gjykimin profesional, vendimin etik dhe përgjegjësinë gazetareske”, theksoi ai.

Drejtoresha e IMM-së, Biljana Petkovska, falënderoi anëtarët e grupit të punës, iniciativën e mëparshme që nisi procesin në bashkëpunim me IREX dhe USAID, si dhe të gjithë kolegët që kontribuan në përmirësimin e tekstit përmes procesit konsultativ.

“Tani vjen pjesa më e vështirë, zbatimi i standardeve etike nga vetë gazetarët. Për këtë nevojitet angazhim i përbashkët, si nga gazetarët, ashtu edhe nga qytetarët, përmes njohjes dhe përdorimit të mekanizmave të vetërregullimit mediatik”, tha Petkovska.

Drejtori i MCMS-së, Aleksandar Kërzhalovski, e vlerësoi procesin si një shembull të rëndësishëm të vetërregullimit dhe pjekurisë së sektorit civil dhe atij mediatik. Ai theksoi se Civica Mobilitas, e cila prej 12 vitesh zbatohet nga MCMS me mbështetjen e Ambasadës së Zvicrës, ka mbështetur mbi 500 iniciativa, ndërsa aktiviteti i SHGM-së dhe IMM-së është ndër më të rëndësishmit, sepse dëshmon se sektori mund të ndërtojë vetë standarde, të forcojë besimin dhe të rrisë përgjegjësinë ndaj publikut.

Kryetarja e Bordit Drejtues të KEMM-it, Leunora Kaliqi, tha se Këshilli për Etikë në Media ishte i kënaqur që ishte pjesë e këtij procesi. Ajo theksoi rëndësinë e gjithëpërfshirjes, kontributin e të gjithë atyre që morën pjesë vullnetarisht dhe nevojën për standarde të forta etike në kohën e sfidave digjitale, dezinformatave dhe inteligjencës artificiale. Sipas saj, Kodi mbron interesin publik dhe besueshmërinë e komunitetit gazetaresk.

Gazetarja Mira Kostiq, anëtare e grupit të punës, kujtoi se që në vitin 2001 ishte identifikuar nevoja për një Kod që nuk do të shërbente vetëm për mbrojtjen e gazetarëve nga sjelljet joetike, por mbi të gjitha për mbrojtjen e qytetarëve përmes praktikimit të gazetarisë cilësore dhe të përgjegjshme. Ajo theksoi se, 25 vjet më vonë, Kodi i ri duhet t’u shërbejë si gazetarëve të sotëm, ashtu edhe brezave të ardhshëm.

Gazetari Vasko Magleshov, gjithashtu pjesë e ekipit që punoi për Kodin gjatë dy viteve të fundit, prezantoi risitë kryesore të dokumentit. Ai theksoi se Kodi ruan identitetin e versionit të mëparshëm, por saktëson standardet në disa fusha të rëndësishme. Ndër to janë përdorimi i inteligjencës artificiale, verifikimi i informacionit nga burime të pavarura, dallimi i qartë mes interesit publik dhe interesit të publikut, transparenca në korrigjimet dhe ndryshimet e përmbajtjeve digjitale, konflikti i interesit, titujt që duhet të përputhen me përmbajtjen, mbrojtja e kategorive të cenueshme, raportimi i kujdesshëm për vetëvrasjet dhe tentativat për vetëvrasje, si dhe rregullat për përdorimin e informacionit të siguruar përmes incizimeve të fshehta kur ekziston interes publik.

Me Kodin e ri, komuniteti gazetaresk fiton një kornizë moderne etike që i përgjigjet epokës digjitale, duke ruajtur njëkohësisht parimet themelore të profesionit: saktësinë, verifikimin e fakteve, pavarësinë, përgjegjësinë, mbrojtjen e dinjitetit njerëzor dhe punën në interes të publikut.

Kodi është i disponueshëm në 8 versione gjuhësore në këtë link.

Новиот Кодекс е резултат на инклузивен и повеќефазен процес, спроведен во рамките на проектот „Јакнење на етичките стандарди за поголема доверба во медиумите“, поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас. Во процесот беа вклучени новинари, уредници, медиумски работници, медиумски организации и саморегулаторни тела, со цел Кодексот да одговори на реалните предизвици со кои денес се соочува новинарството.

Претседателот на ЗНМ, Младен Чадиковски, истакна дека новиот Кодекс претставува нов договор меѓу новинарите и јавноста.

„Денес промовираме нов договор меѓу новинарите и јавноста. Основните вредности на новинарството не се менуваат. Вистината, проверката на фактите, независноста, јавниот интерес и одговорноста кон граѓаните остануваат темелот на оваа професија. Но, мора да се модернизира начинот на кој тие принципи ги применуваме“, порача Чадиковски.

Тој додаде дека Кодексот не е напишан само за да ги следи технолошките промени, туку за да не се дозволи тие да ги надвладеат етичките принципи на новинарството. „Технологијата може да биде алатка, но никогаш не смее да стане замена за професионалната проценка, етичката одлука и новинарската одговорност“, нагласи Чадиковски.

Директорката на МИМ, Билјана Петковска, се заблагодари на членовите на работната група, на претходната иницијатива со која започна процесот во соработка со ИРЕКС и УСАИД и на сите колеги кои преку консултативниот процес придонеле за подобрување на текстот.

„Сега следува најтешкиот дел, а тоа е примената на етичките стандарди од страна на новинарите. За тоа е потребна заедничка посветеност, како од новинарите, така и од граѓаните, преку препознавање и користење на медиумските саморегулативни механизми“, истакна Петковска.

Директорот на МЦМС, Александар Кржаловски, го поздрави процесот како важен пример за саморегулација и зрелост на граѓанскиот и медиумскиот сектор. Тој посочи дека Цивика мобилитас, која 12 години ја спроведува МЦМС со поддршка од Швајцарската амбасада, досега поддржала повеќе од 500 иницијативи, а активноста на ЗНМ и МИМ е меѓу позначајните затоа што покажува дека секторот може самостојно да гради стандарди, да ја подобрува довербата и да ја унапредува одговорноста кон јавноста.

Претседателката на Управниот одбор на СЕММ, Леунора Калиќи, истакна дека Советот за етика во медиумите со задоволство бил дел од процесот. Таа ја нагласи важноста на инклузивноста, придонесот на сите кои волонтерски се вклучиле и потребата од силни етички стандарди во време на дигитални предизвици, дезинформации и вештачка интелигенција. Според неа, Кодексот го штити јавниот интерес и кредибилитетот на новинарската заедница.

Новинарката Мира Костиќ, член на работната група, потсети дека уште во 2001 година била препознаена потребата од Кодекс кој нема да служи само за заштита на новинарите од неетичност, туку пред сè за заштита на граѓаните преку практикување квалитетно и одговорно новинарство. Таа посочи дека, 25 години подоцна, новиот Кодекс треба да им служи и на сегашните, но и на идните генерации новинари.

Новинарот Васко Маглешов, исто така дел од тимот кој работеше на кодексот во изминатите две години, ги претстави клучните новини во Кодексот, нагласувајќи дека документот го задржува идентитетот на постојниот Кодекс, но ги допрецизира стандардите во повеќе важни области. Меѓу нив се употребата на вештачка интелигенција, проверката на информации од независни извори, јасното разграничување меѓу јавен интерес и интерес на јавноста, транспарентноста при исправки и измени на дигитални содржини, конфликтот на интереси, насловите што мора да одговараат на содржината, заштитата на ранливите категории, претпазливото известување за самоубиства и обиди за самоубиства, како и правилата за користење информации добиени со тајно снимање кога постои јавен интерес.

Со новиот Кодекс, новинарската заедница добива современа етичка рамка која одговара на дигиталната ера, но истовремено ги задржува основните принципи на професијата: точност, проверка, независност, одговорност, заштита на човековото достоинство и работа во јавен интерес. Овој кодекс претходеше и на претходно објавени две (линк 1) и (линк 2) стручни анализи кои исто така ги покриваат и регионалните како и компаративните искуства на кодексите за етика во медиумскиот сектор.

Кодексот на новинарите на Македонија е достапен на веб-страниците на ЗНМ и МИМ во осум јазични верзии.

Фото: Иван Поповиќ

Содржината на оваа објава е единствена одговорност на Здружението на новинарите на Македонија и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.

Слободата на медиумите е неприкосновено право. Мисијата на новинарството се темели врз правото на секој човек да има пристап до информации и идеи, во согласност со Универзалната декларација за човекови права и Уставот на Република Северна Македонија.

Задача и обврска на новинарите е да ги почитуваат вистината и правото на јавноста да биде навремено и точно информирана. Одговорноста на новинарот кон јавноста има предност пред обврските кон работодавачите или која било власт.

Новинарот го штити јавниот интерес. Јавен интерес е објавување на сите информации што ќе им помогнат на граѓаните да формираат мислење и да донесат став за настани и појави во општеството, а особено кога тие се однесуваат на безбедноста, здравјето, јавната отчетност, вршењето јавни функции и заштита на правата. Новинарот треба да прави разлика помеѓу јавниот интерес и интересот на јавноста.

Новинарите се обврзуваат да ги почитуваат човековите права, етичките и професионалните стандарди, вклучувајќи:

• независно прибирање и споделување информации;
• вистинито и точно пренесување информации;
• правичност и избалансираност;
• право на коментар како новинарски жанр.

Новинарите вршат јавна дејност. Ја разбираат потребата за одговорно однесување и ќе ги негуваат културата на говор и етиката.

Новинарите ќе ги бранат човековите права, достоинството и слободата на граѓаните, ќе го почитуваат плурализмот на идеи и ќе придонесуваат за унапредување на демократијата, правната држава и јавната отчетност.

Новинарите ќе покажуваат меѓусебна солидарност кон колегите што се придржуваат до одредбите од овој Кодекс, како и до други документи во кои се вградени професионалните и етичките стандарди. Новинарите нема да го користат медиумот за пресметка со колегите.

Овој Кодекс се однесува на сите форми на новинарско изразување, без оглед на медиумот или технолошката платформа.

ЗАВРШНИ ОДРЕДБИ

Новинарите што работат во согласност со овој Кодекс, ја уживаат поддршката на својата медиумска куќа и на својата професионална организација.

За почитувањето на одредбите од Кодексот се грижат новинарските и медиумските саморегулаторни тела.

Проектот „Јакнење на етичките стандарди за поголема доверба во медиумите“ е поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.

Тоа беше трезвен став. Младите не расправаа дали технологијата е спас или закана. Зборуваа за нејзината разумна употреба и за границата по која човекот не смее да се откаже од сопственото расудување. 

Во новинарството, токму таа граница станува суштинска.  

ВИ може да транскрибира долг разговор, да пребара стотици страници документи, да спореди табели, да помогне со превод или да открие повторувачки обрасци во голем збир податоци. Во редакција во која еден новинар во ист ден истражува, пишува, снима, монтира и објавува на повеќе платформи, тоа е реална помош.  

Но, има нешта што не се учат од податоци. Довербата се гради долго време, низ присуство и одговорност. Тишината што настапува по тешко прашање понекогаш кажува повеќе од самиот одговор. А проценката дали нечија болка треба да стане јавна приказна не е техничка одлука. Таа бара човечка мерка и подготвеност да се одговара за последиците. 

Затоа, вистинското прашање не е дали човекот или машината ќе „победат“. Поважно е дали технологијата ќе се користи за подобро новинарство или само за побрзо и поевтино производство на содржини што личат на новинарство.

Новинарството веќе се менува однатре  

Додека јавната дебата сè уште се врти околу прашањето дали ВИ еден ден ќе ги замени новинарите, во редакциите таа веќе работи, најчесто тивко, во заднина. 

Истражување на Институтот Ројтерс, засновано врз широко репрезентативен примерок од 1.004 новинари во Обединетото Кралство, покажува дека 56 проценти користат некаква форма на ВИ во својата работа најмалку еднаш неделно. Истражувањето ја разбира ВИ пошироко од генеративните алатки и опфаќа и други форми на автоматизација. Најчесто се користи за транскрипција, титлување, превод и јазично уредување, задачи што се повторуваат и одземаат многу време. 

Но границата веќе се поместува. Дваесет и два проценти од испитаниците ја користат ВИ најмалку еднаш месечно при истражување приказни, 16 проценти за развивање идеи, исто толку за создавање делови од текстот, а 12 проценти при проверка на факти, извори или информации. 

Тука повеќе не станува збор само за побрзо претворање на аудиоснимката во текст. Кога алатката предлага соговорник, агол или објаснување, таа може да влијае и врз насоката во која новинарот ќе ја бара приказната. Во истата задача лесно се појавуваат помошта што подразбира заштеда на време и ризикот да се прифати однапред понудена рамка. 

Во анализата Вештачката интелигенција во медиумите на Северна Македонија се појавува препознатлива слика. И во домашниот аудиовизуелен сектор ВИ најчесто се користи како помош при технички и оперативни задачи, за транскрипции, резимеа, обработка на материјали, табели, графички елементи или предлози за наслови. 

Разликата е во начинот на кој редакциите ја организираат употребата. Во британското истражување, 60 проценти од новинарите навеле дека нивниот главен медиум има барем некаков протокол или правило за ВИ, а 32 проценти дека редакцијата обезбедува обука. Според нашата анализа, употребата сè уште најчесто е индивидуална и фрагментирана, со малку формализирани политики и организирани обуки. 

Иако методолошки не се директно споредливи, двете истражувања упатуваат на ист проблем, а тоа е дека ВИ може да влезе во редакцијата многу побрзо отколку што таа ќе успее да воспостави правила за нејзината употреба. 

Интересно е што ставовите се разликуваат и според зачестеноста на употребата. Во британскиот примерок, 62 проценти ја гледале ВИ како голема закана, а 15 проценти како голема можност. Кај оние што ја користеле секојдневно, проценките биле речиси изедначени: 48 проценти гледале закана, а 45 проценти можност. 

Ова не докажува дека самата употреба ги намалува стравовите. Покажува дека новинарите што секојдневно работат со ВИ почесто ги препознаваат и нејзините можности и нејзините ограничувања. 

Главното прашање, затоа, повеќе не е дали ВИ ќе се користи, туку како. Разликата ќе ја направат редакциите што ќе обезбедат јасни правила, обука и одговорност, наместо секој новинар сам да ги одредува границите. 

ВИ му „враќа“ време на новинарството  

Најдобрата примена на ВИ во редакцијата е онаа што му ослободува време на новинарот за работа што бара проценка, контекст и одговорност. 

Во пилот-проект на BBC, тимот на BBC R&D, во соработка со BBC Sport и BBC Local Radio, развил алатка што ги поврзувала аудиокоментарите во живо со систем за транскрипција. Потоа, со помош на GPT-4, од транскриптот се подготвувале резимеа на клучните моменти и се издвојувале дословни цитати. Материјалот не се објавувал автоматски. Заедно со целосниот транскрипт, прво стигнувал до тимовите задолжени за страниците со известување во живо, кои го проверувале и го уредувале пред објавувањето. Публиката била информирана дека BBC ја тестира технологијата. 

Четирите пилот-страници оствариле повеќе од 900.000 прегледи и овозможиле во ваков формат да бидат опфатени и натпревари за кои BBC инаку не би понудил известување во живо. Системот сепак правел грешки, особено кај имињата на фудбалерите, што јасно покажува зошто човечката проверка не смее да биде само формалност. Технологијата ја забрзала обработката на материјалот и го проширила обемот на известувањето, додека изборот, проверката и конечната одлука останале кај уредниците. 

Таквата примена може да биде особено значајна за помалите редакции и за медиумите што работат на повеќе јазици. Транскрипцијата, преводот, титлувањето и претворањето текст во аудиосодржина можат да помогнат информацијата да стигне до повеќе луѓе. 

Но вистинскиот напредок не се мери според бројот на дополнително произведени содржини. Поважно е дали информацијата станала подостапна, поразбирлива и покорисна и дали заштеденото време било вложено во проверка, разговор со извори и работа на терен. 

Уверливиот одговор сè уште не е доказ 

Најопасната грешка не е секогаш онаа што звучи нелогично. Понекогаш доаѓа во јасна, течна и самоуверена реченица, без ништо во нејзиниот тон да нè предупреди дека изворот е погрешен или дека недостига важен контекст. 

Во истражувањето на Европската радиодифузна унија и Би-би-си, новинари од 22 јавни медиумски сервиси во 18 земји оцениле повеќе од 3.000 одговори на четири ВИ-асистенти, на 14 јазици. Во 45 проценти од одговорите бил утврден барем еден значителен проблем, 31 процент имале сериозни проблеми со изворите, а 20 проценти големи проблеми со точноста. Овие наоди се однесуваат на конкретните тестирани системи и период, но јасно покажуваат дека убедливиот тон не е гаранција за веродостојност. 

Слично предупредување доаѓа од студија претставена на CHI 2025, една од водечките меѓународни научни конференции посветени на односот меѓу луѓето и компјутерските технологии. Во истражувањето, 319 професионалци опишале 936 конкретни случаи во кои користеле генеративна ВИ на работа. Поголемата доверба дека алатката успешно ќе ја изврши задачата била поврзана со помало самопријавено критичко ангажирање, додека довербата во сопственото знаење била поврзана со повеќе проверка и преиспитување.  Студијата не докажува дека ВИ го намалува критичкото размислување. Таа покажува дека, кога премногу ѝ веруваме на алатката, можеме да вложиме помалку напор во проверката на нејзиниот одговор. 

За новинарството, пораката е јасна. Човечкиот надзор не значи само некој да го прочита текстот пред објавување. За да се забележи убедливо составена грешка, потребни се познавање на темата, пристап до примарните извори и време за проверка. 

Токму затоа една од најважните задачи на новинарството е да ја зачува паузата меѓу убедливиот одговор и верувањето во него и повторно да праша: од каде доаѓа информацијата, што недостига и што сè уште не може да се тврди со сигурност. 

Одговорноста мора да има адреса 

Новиот Кодекс на новинарите на Македонија, промовиран во јули 2026 година, првпат експлицитно ја внесува ВИ во етичката рамка на професијата. Членот 16 бара создавањето новинарска содржина со ВИ да биде јасно означено, а новинарот останува целосно одговорен за точноста на информациите и за интегритетот на медиумскиот производ. Неприфатливо е ВИ да се користи за создавање или ширење лажни, манипулативни или суштински изменети содржини што можат да ја доведат јавноста во заблуда, а новинарскиот производ не смее да биде целосно генериран од ВИ. 

Тоа е важен почеток, а не конечен прирачник за секоја алатка и секоја ситуација. Како што редакциите ќе стекнуваат повеќе искуство, ќе треба попрецизно да одговорат на практичните прашања околу тоа кога и како се означува употребата на ВИ, кои податоци не смеат да се внесуваат во системите, како се проверува машински создадениот материјал и кој постапува кога ќе се појави грешка. 

Сличен пристап се предлага и со Насоките на Советот на Европа за генеративната ВИ и слободата на изразување. Документот ги признава можностите на технологијата за создавање содржини и полесен пристап до информации, но предупредува и на ризиците за разновидниот и плуралистички информациски простор. Затоа предлага постојано следење на влијанието, процена на ризиците и зајакнување на корисниците и општеството. 

Алатките ќе се менуваат, а со нив постепено ќе се развиваат и редакциските правила. Едно, сепак, мора да остане јасно. Кога системот ќе згреши, јавноста не може да побара објаснување од моделот. Потребни се автор, редакција, постапка за исправка и некој што ќе одговори за донесената одлука. 

ВИ може да учествува во новинарскиот процес. Одговорноста, сепак, мора да остане на човечка адреса.

Автор: Марина Тунева

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Активностите се насочени кон градење на интегритет и отпорност кај медиумските професионалци, преку зајакнување на етичките стандарди и саморегулацијата. Клучна активност е подготвката на нов, современ Кодекс на новинарите. Подготовката на Кодексот подразбира инклузивен и сеопфате процесе со учество на сите релеватни чинители во медиумската сфера, со цел тој да биде широко прифатен и применлив во секојдневната новинарска пракса.