Пишуваат: Тоше Огњанов и Сања Ѓорѓевиќ

Сeкoj имa прaвo нa живoтeн стaндaрд штo нeму и нa нeгoвoтo сeмejствo ќe им oбeзбeди здрaвje и дoбрoбит, вклучувajќи xрaнa, oблeкa, живeaлиштe… Така барем вели членот 21 од Декларацијата за човекови права на Обединетите нации.

Но, кога станува збор за Балканот, односно за Македонија и за Србија, делот за правото на дом на граѓанинот е оставен на волјата на пазарните состојби и галопирачките цени на наемнините и на недвижностите.

Во состојби кога за кирии е потребно да се издвојат средства повисоки од просечните плати, а купувањето сопствен дом станува невозможна мисија пред цени што одат и над 3.000 евра за квадратен метар во Скопје или над 4.000 евра во Белград, неопходни се итни владини мерки и стратегии за заштита на граѓанинот. Такви државни стратегиски одредби и иницијативи сè уште нема доволно.

„Домувањето е многу повеќе од економско прашање, тоа е човеково право и директно влијае врз демографијата, социјалната стабилност и квалитетот на живот. Кога цените на становите и на кириите растат побрзо од приходите, особено младите луѓе се соочуваат со сериозни ограничувања во планирањето на сопствениот живот“, вели Маја Сталеска, претседателка на Организација за домување и станари – ОДС, од Скопје.

Рекорд: Пет просечни плати за квадратен метар во скопски Аеродром

Рекордни 232.722 денари или околу 3.780 евра биле платени за квадратен метар во скопски Аеродром, објави Агенцијата за катастар на недвижности на почетокот од годинава. Податокот стои во извештајот од Регистарот на цени и закупнини за пазарот на недвижности, што оваа агенција го изготви за втората половина на 2025 година.

Со оглед дека просечната нето-плата во Македонија, според Државниот завод за статистика, во декември лани била 46.889 денари, на лицето што има такви примања ќе му бидат потребни 4,9 месеци да работи само за еден квадратен метар. Притоа, не смее да потроши ниту денар за храна, облека, сметки итн.

Според истиот извештај од Катастарот, во скопски Карпош, на пример, била постигната максимална цена од 2.872 евра за квадратен метар. Повторно, за споредба, тоа се околу 3,7 просечни нето-плати за простор со големина од околу еден човечки чекор, кон лево и кон десно. Најскапите недвижности на територијата на цела Македонија сè уште се во општината Центар во Скопје. Според Катастарот, таму била постигната максимална купопродажна цена од 3.098 евра за квадратен метар, или четири просечни нето-плати.

„Решивме да ја собереме целата заштеда, да подигнеме кредит и да купиме стан од 35 квадрати. Тоа е максимумот што можеме да си го дозволиме и покрај тоа што имаме солидни примања. Сепак, имаме две деца што веќе растат и се плашиме дека со ова растење на цените, воопшто не ќе можеме да обезбедиме некаков дом за нив во иднина. Скапо е, но колку повеќе чекаме, ќе биде уште поскапо“, вели ИТ-инженер од Скопје, кој не сакаше во целост да го открие својот идентитет, но ни откри дека купува стан во блокот нови згради зад магацините на некогашна „Славија“.

Во Охрид надминати 3.000 евра за квадратен метар

Но покрај главниот град, интересна е состојбата и во Охрид, кој по цените за недвижнини сериозно му се доближува на Центар. Стан во македонскиот најпопуларен туристички центар достигнал цена од 3.040 евра за квадратен метар. Гледано во просечни нето-плати, за да се купи стан по таа цена во Охрид од педесетина квадратни метри, на еден вработен ќе му бидат потребни 16 години и осум месеци работа, без да помисли да купи храна за себе или за семејството, доколку го има.

Сепак, тоа што зачудува во извештајот од Катастар се и регистрираните минимални цени за становите, кои се далеку пониски од реалните пазарни состојби. Така, во скопски Аеродром е забележана цена од 395 евра за квадратен метар, како и 451 евро во Центар. Овие „аномалии“ ја спуштаат просечната цена на вредности околу 1.300-1.400 евра, кои беа автентични пред повеќе од пет-шест години на македонскиот пазар.

Но, од Катастар има објаснување и за тие бројки. Тоа се, всушност, трансакции меѓу роднини или договорени странки што одат со минимални цени, како и купопродажби на т.н. државни или социјални станови, кои се откупуваат по пониски цени од пазарните.

Месечна кирија над 4.000 евра, но и од само шест евра

Традиционално, македонскиот граѓанин претпочита да има сопствен дом. Но, покачувањето на цените на недвижностите го менуваат тоа, па сè повеќе се размислува за изнајмување стан. Тоа го покажуваат и податоците од Катастарот.

Така, на територијата на целата држава во второто шестмесечје на 2025 година се регистрирани вкупно 5.237 закупи, што претставува раст од 14 % (или 650 закупи повеќе) во споредба со истиот период од 2024 година. Најголем дел од овој пазар го држат становите, кои учествуваат со 41 % (или 2.156 закупи) од вкупниот број изнајмени недвижности.

Заедно со растот на закупите, расте и цената. Цените во огласите се движат од 350 до 600 евра месечно за станови од околу 50-60 квадрати, во зависност од локацијата, опременоста или состојбата во која се наоѓаат. Гледано во просечна нето-плата, тоа значи дека најмалку половина од месечните примања би оделе за кирија.

Податоците од Катастарот покажуваат и исклучително необични состојби. Има примери од екстремен луксуз, до фиктивни договори со ултра ниски цени. Како, на пример, во скопски Центар била евидентирана наемнина од 4.700 евра месечно, но и пример со шест евра кирија. Тоа доведува до просек од околу 370 евра месечно, што е далеку под реалните пазарни состојби во тој дел од Скопје.

Сепак, според објаснувањето од Катастарот, случаите на енормно ниски цени за наемнини, кои се движат во просек и по 10 евра месечно, не се реални. Тие се резултат од договори меѓу роднини или лица што само формално склучуваат договор за изнајмување.

Во Берлин нема кирии од ракав, во Шведска заштита преку Унија на станари

Пазарната логика вели секој е слободен да го продава или да го изнајмува сопствениот стан колку сака, кому сака и на кое било времетраење. Сепак, практиката во дел од европските земји не вели така. Постојат различни модели низ Европската Унија, кои се насочени кон заштита на правото на домување, било при купување стан или при изнајмување.

Во Берлин, на пример, каде што побарувачката за најмување станови на подолг период е голема, постојат законски одредби што го заштитуваат правото на потстанарот. Едно од главните правила е дека самите општини ја одредуваат максималната цена за изнајмување, во зависност од опременоста на станот.

„Сите општини прават годишно приспособување на цените на станарината и даваат една максимална цена. Тоа се одредува според параметри од типот дали станот има кујна или нема, дали има нови или стари прозорци, дали бањата е со када или со туш, дали е вклучено парно или струја за греење и слично. Се одредува максималната цена за киријата и таа не смее да се менува додека не се донесе нова годишна одлука. Наемнината може да се покачи ако се вгради, на пример, нова бања, но тогаш треба и потстанарот да даде одобрение “, објаснува Мартин Стојковски, кој издава стан под наем во Берлин.

Стојковски додава дека постои Заедница на потстанари, која ги штити правата на лицата што живеат под наем.

„Не може сопственикот на станот да го избрка потстанарот кога сака. Доколку тој си ги плаќа договорените суми редовно, ги покрива режиските трошоци и се грижи за просторот, нема никаква основа да се бара од него да го напушти станот. Потстанарот останува и ако се продаде станот, со што обврските ги презема новиот сопственик. Ослободување на просторот е можно ако сопственикот докаже дека самиот тој со семејството нема каде да живее, па мора да се всели во истиот објект. Но, и тогаш постојат т.н. отказни рокови од по неколку месеци за да има време потстанарот да си најде нов дом“, објаснува Стојковски.

Унија на станари во Шведска

Во, Шведска, пак, повеќе од сто години постои Унија на станари, која во името на граѓаните преговара за цените на становите, овозможува правна заштита, а предлага и законски измени за олеснување на домувањето.

„Имаме систем според кој една кирија не може да биде премногу различна од друга. Кога сопственикот сака да ја покачи киријата, тогаш тоа мора да биде во рамките на цената што Унијата ја преговарала за сите станари во таа област или во тој град. Ние функционираме како синдикат и преговараме со сопствениците во изнаоѓање разумна наемнина“, ни изјави Јохан Пелинг, правник во Унијата на станари во Шведска.

Интересно е што во Шведска половина од зградите што се градат се со своевидна општествена сопственост, односно сопственост на станбени заедници или задруги.

„При купувањето стан во Шведска, главната разлика е што ти не стануваш класичен сопственик на недвижноста. Всушност, купуваш удел во Станбената задруга и добиваш право да живееш во станот. Целата зграда е во сопственост на задругата. Со тоа се ограничува можноста за шпекулирање со цените и препродавање“, објаснува Емилија Маневска, која три години живее во Стокхолм.

Притоа, доколку некој успеал да добие таков стан и сака да го изнајми, не може да го прави тоа неограничено и мора да даде силно оправдување.

„Вие не го поседувате навистина вашиот стан, вие поседувате еден дел од организација што ја поседува целата зграда. Тоа е еден прилично шведски изум. И тоа значи дека не можете да го изнајмувате вашиот стан слободно. Мора да имате дозвола од организацијата што ги поседува становите. Бидејќи го имаме овој систем, обично секој има само еден стан“, дообјаснува Пелинг.

ЕУ почнува стратегија за достапно домување за своите жители

По примерот од Шведска, речиси еден век постои и Меѓународната унија на станари, која се бори за подобри регулативи како на европско, така и на светско ниво.

„Во Шведска се боревме 100 години и имаме прилично добра ситуација за станарите. Во други делови од светот станарите не можат да одлучуваат за ништо и можат да бидат исфрлени на улица преку ноќ. Станува сè потешко за обичните луѓе да изнајмат стан или да добијат стан“, ни изјави Ханс Еклунд, член на одборот на Меѓународната унија на станари и додава дека проблемот со домувањето станува сè потежок во јужните делови на Европа.

Како резултат од дејствувањето на оваа меѓународна организација, Европската комисија во декември лани ја донесе и новата стратегија наречена „Европски план за достапно домување“. Едно од клучните начела на таа стратегија е следново: „Домувањето не е само обичен комерцијален производ, туку е фундаментално право и камен-темелник на човековото достоинство“.

Главните насоки на стратегијата се: реформирање на пазарот за недвижности, изградба на социјални станови, транспарентност на договорите за кирија и борба против бездомништвото, како и да не им се исклучува струјата и греењето на ранливите категории граѓани.

Категоризацијата на становите никако да почне веќе 17 години

За споредба, во Македонија од 2009 година постои Закон за домување, чии последни измени беа донесени исто така во декември лани. Сепак, во тој закон на ниеден начин не се заштитува граѓанинот од високите цени за квадратен метар, ниту, пак, од висината на кириите во комерцијалните станови.

Законот, меѓу другото, прави заштита во случаи кога граѓаните имаат спорови со управителите на зградите или за наемнини во т.н. државни или општествени станови.

Најповиканото државно тело што води сметка да се спроведува тој закон е Регулаторната комисија за домување. Но, оттаму велат дека според законските одредби, немаат пошироки ингеренции во полето на кириите или цените за комерцијалните станови.

„Регулаторната комисија за домување како една од своите надлежности ја има проверката на непрофитна закупнина на станови. Непрофитен стан е станбена единица што ги задоволува стандардите за минимално, односно соодветно домување, во сопственост на државата, општината или градот. Право на непрофитен стан имаат лицата што се во социјален ризик во подрачјето на единиците на локалната самоуправа“, објаснува Јасмина Петреска од Регулаторната комисија за домување (РКД).

Закон за домување, член 97 – со години не се реализира

Уште од 2009 година, во Законот за домување е ставен член 97, со кој се одредува задолжителна категоризација на становите. Тоа, според стручното мислење од РКД, може да биде значаен чекор кон одредување на пазарната вредност на комерцијалните станови. Категоризацијата би се вршела според повеќе критериуми, меѓу кои и тип материјали, изолација, бетон, конструкција итн. Сепак, таква постапка сè уште не е воведена.

„За да може сето тоа некаде да се реализира, потребно е да бидат вклучени повеќе институции, што сега, заклучно до овој период од 2026 година, не е отпочнато. Но, сметам дека имаме период што следува за да го отпочнеме тој процес на категоризација што поскоро. Мислам дека во Македонија има голема потреба од примената на овој член од Законот за домување“, додава Петреска од РКД.

Државата гради, но каска зад побарувачката

Уште една државна единица во Македонија, која има надлежност и воедно значајна можност да создаде стабилен станбен пазар, е Акционерското друштво за изградба и стопанисување со станбен и деловен простор (АДИССДП), кое е во државна сопственост и кое гради комерцијални и социјални станови.

„Факт е дека цените на становите во последните десетина години постојано растат. Причина за тоа е што има поголема побарувачка и помала понуда на пазарот. Тоа е сериозно изразено во Скопје. Ние како Акционерско друштво стоиме како коректив на цената на станбениот квадрат, со обезбедување поголем број локации и изградба на што поголем број станови“, изјави во февруари годинава во интервју за МРТ директорот на АДИССДП, Марјан Стефановски.

Во одговорот за нашето истражување, пак, оттаму не ни дадоа конкретни цени по кои ќе ги понудат становите што во моментов ги градат.

„Цената на становите во рамките на нашите проекти се утврдува врз основа на реалните трошоци поврзани со изградбата, при што се земаат предвид сите директни и индиректни вложувања во процесот. Преку ваков пристап се создава реална референтна цена на пазарот, заснована на реалните трошоци на градба, а не на шпекулативни очекувања“, велат од АДИССДП.

Лицитациите од државното Акционерско друштво отворени и за странци

Според податоците што ни ги дадоа од Акционерското друштво за 2026 година, во Скопје веќе градат објект со 112 комерцијални станови. Во Битола, пак, е започната изградба на 65 стана, кои се продале по цена пониска за 30 % од тамошната пазарна понуда. Таму ќе се гради и втор објект со 60 стана, додека во Охрид се планирани два објекта со вкупно 130 стана. Во тек е проектна документација за 269 стана во Скопје, Битола и во Штип, а во игра е и Неготино.

АДИССДП ги дава комерцијалните станови по пат на јавни лицитации, на кои можат да се вклучат и физички и правни лица, но и странци. Станот го добива тој што има најмногу пари, односно што ќе понуди највисока цена. Нема механизам со кој би се спречила препродажба на станот по повисоки пазарни цени откако тој ќе стане приватен.

За тие што се без примања, пак, Друштвото гради и социјални станови. Опфатени се самохрани родители, лица со инвалидитет, деца без родителска грижа, лица со оштетен вид, корисници на социјална помош и ранливи категории од ромската заедница. Годинава, како што ни објаснија, ќе бидат завршени и ќе продолжат да се градат вкупно 473 социјални станови во повеќе градови.

Модели за спас од иселувањето на младите во потрага по дом

Своевиден модел за намалување на високите цени за становите нуди и меѓународната организација „Habitat for Humanity“. Во Македонија организацијата е присутна повеќе од 20 години со програма за обезбедување поевтини домови за лицата со ниски примања.

Хабитат концепт: Идните станари волонтираат во изградбата на становите

Нивниот концепт е таков што постои можност самите лица, кои ги исполнуваат условите за купување таков стан, да се вклучат волонтерски во изградбата на тие објекти. На тој начин со сопствениот труд помагаат да се намали цената на квадратен метар. Во изградбата се вклучуваат и многумина волонтери од странство.

Организацијата од 2008/2009 година во Велес почна со проектирање и изградба на населба Хабитат. Досега се пуштени шест згради, а треба да бидат изградени вкупно единаесет.

„Ние како ‘Хабитат’ правиме нешто, меѓутоа тоа е ограничено. Државата треба да направи своја стратегија. Треба да се најде нов современ модел каде што ќе има социјално домување за најранливите групи граѓани, па ќе има достапно домување со некаква поддршка на државата и на крајот и третиот модел да биде комерцијално домување. Треба една градација на можностите на луѓето за да ги задоволат своите потреби од домување“, укажува Лилјана Алчева од македонската канцеларија на „Habitat for humanity “.

Невладиниот сектор укажува: Младите си заминуваат и поради немањето дом

Во Македонија засега е мал бројот на организациите што се обидуваат да поттикнат создавање државни стратегии за одбрана на правото на домување за граѓаните. Една од нив е Организацијата за домување и станари – ОДС, од Скопје.

„Во Македонија практично недостасува национална стратегија за домување. Последната стратегија беше донесена за периодот 2007-2012 година и оттогаш нема нов сеопфатен стратегиски документ што ќе го насочи развојот на оваа област. Тоа значи дека пазарот на домување во голема мера се развива без јасна долгорочна визија. Дополнително, кај нас сè уште нема развиен модел на јавно домување каков што постои во многу европски земји. Социјалното домување постои, но критериумите се релативно строги и не можат да ги опфатат сите категории граѓани што имаат реална потреба од поддршка“, објаснуваат од ОДС.

Најпогодена категорија од поскапувањето на домовите се младите, кои се на почетокот од својата работна кариера и немаат доволно заштеди да обезбедат дом за себе. Од тие причини, според Студијата за млади 2018/2019 година на фондацијата „Фридрих Еберт“, дури 73 % од младите на возраст од 15 до 29 години сè уште живеат во родителскиот дом. Тоа не е само културолошки избор, туку првенствено е резултат на економска несигурност и неможност за пристап до сопствен стан или плаќање високи кирии.

„Во многу европски земји постојат системи на јавно или достапно домување, како и програми за млади луѓе, каде што становите се во сопственост на државата или на општините и се издаваат под регулирани и поодржливи услови. Такви модели би можеле да им овозможат реална шанса на младите луѓе да започнат самостоен живот, да се вработат, да создадат семејство и да ја градат својата иднина во Македонија. Во спротивно, ризикот е дека сè повеќе млади ќе гледаат решение надвор од државата, што директно влијае врз демографската и економската иднина на земјата“, укажуваат од ОДС.

Трнлив и долг пат на младите во Србија до првата недвижност

Слични се проблемите и во Србија, каде што токму младите генерации се соочуваат со превисоките цени за достапно домување.

Со станбеното прашање најмногу се погодени младите што планираат да се осамостојат и евентуално да основаат семејство. И додека во Европската Унија младите од родителскиот дом во просек си заминуваат на 26 години, на Балканот, при отселувањето, младите одамна не се млади.

И додека Финците во просек ги пакуваат куферите кога ќе наполнат 21 година, Србите тоа го прават дури десет години подоцна. Речиси една третина од граѓаните во Србија, главно мажи на возраст од 30 до 34 години, и понатаму го делат животниот простор со родителите. Според Алтернативниот извештај за положбата и потребите на младите за 2025 година, само 15 % од младите живеат во свој стан со партнер/партнерка, 58 % живеат со своето примарно семејство, додека 22 % изнајмуваат стан сами или со цимер.

Најголема пречка за осамостојување на младите е нивната економска положба, вели Гордана Адамов од Кровната организација на млади на Србија (КОМС). Според наведениот извештај изработен од КОМС, мнозинството млади навеле дека за пристоен живот е потребно да се заработуваат најмалку 1.100 евра месечно, плата што ја заработува еден од десет млади лица. Петтина од младите заработуваат до 680 евра, а дури 55 % не заработуваат воопшто.

Дури 60 % од младите се откажуваат од понатамошно школување затоа што не можат да си го дозволат. Иако студирањето во Србија може да биде бесплатно, студентските домови можат да обезбедат сместување за само 7 % од студентите. Препораката на КОМС е проширување на капацитетите на домовите.

„Така би пораснал бројот на млади што можат да заштедат пари од кирии и да ги вложуваат во образование и во штедење“, наведува Адамов.

Државата е многу свесна за проблемот во кој се наоѓаат младите. Тоа го докажа со субвенционирањето на кредитите за млади за купување недвижност. Кредит до 100.000 евра, со 1 % учество, може да подигне лице од 20 до 35 години, дури и ако е невработено. Државата учествува во плаќањето на дел од каматата.

Избегнување на субвенционираните кредити за нов дом

Меѓутоа, интересно е што програмата за субвенционирани кредити стапи на сила набрзо по почетокот на студентските протести, на почетокот на минатата година. По падот на настрешницата на железничката станица во Нови Сад, на 1 ноември 2024 година, при што загинаа 16 лица, студентите низ цела Србија ги блокираа своите факултети барајќи одговорност. Кредитот спакуван во банкарски замки, беше популистичка мерка што требаше да ги смири студентите.

Истражувањето на КОМС вели дека близу 70 % од младите не размислуваат за подигнување субвенционирани станбени кредити за млади, додека само 0,3 % од нив веќе аплицирале за оваа мерка за поддршка. Гордана Адамов обрнува внимание дека од таков кредит најголема корист имаат банките, во чии сефови на овој начин се испумпуваат пари на граѓаните.

„Да ги насочеше државата тие пари кон студентските домови, можеа да изградат над 100 % од моменталните капацитети, односно да ги удвојат моменталните капацитети“, смета Адамов.

Освен ова, постојат и програми за купување куќа на село, за млади брачни парови, за млади мајки и слично. Меѓутоа, освен заплетките што прават таквите мерки само да звучат добро на телевизија, тие се и краткорочни решенија, кои навистина не го решаваат проблемот со домувањето на младите. Национална станбена стратегија постои, но не е усвоена.

„Поради тоа што младите подоцна се осамостојуваат, губат во квалитетот на животот и основаат семејства подоцна. Не затоа што не сакаат, туку затоа што немаат соодветни услови“, вели Адамов.

Зошто цените на недвижностите во Србија се толку високи?

Цените на недвижностите во Србија нагло пораснаа од почетокот на војната во Украина, но набрзо се стабилизираа и тие сега го следат растот на инфлацијата, наведува експертот за недвижности во агенцијата „Зидарт“, Душан Миркуловски. Тоа значи дека колку што парите ја губат вредноста, толку недвижностите растат.

„Ние веќе немаме драматични скокови, но немаме искрено ниту падови ниту, пак, во овој момент можеме да прогнозираме пад, барем не за некоја блиска иднина“, наведува Миркуловски.

Тој додава дека причината е во тоа што динарот и понатаму е во инфлација и губи вредност. Со цел да ја зачуваат вредноста на парите, луѓето инвестираат во недвижности. Поради тоа побарувачката е голема, па цената на квадратот нема потреба да се намали. Цената на недвижностите растеше повеќе од инвестициското злато. Две третини од недвижностите во Србија се купуваат за домување. Остатокот се користи како инвестициско вложување.

„Ние не сме пазар како Германија каде што луѓето масовно живеат под рента и каде што постојат масовни градби за рента што се стратегиски организирани. Кај нас граѓаните се поединечни сопственици на недвижности, така што луѓето сакаат да имаат своја недвижност и не сакаат толку да бидат под рента“, забележува Душан Миркуловски.

Иако во Србија цвета градежната индустрија, а станбените блокови никнуваат како печурки по дожд, особено во поголемите градови, тоа и понатаму не е доволно за да се задоволи побарувачката и да се соборат цените.

Големи станбени проекти за намалување на цените?

Недвижности едноставно нема доволно. Често се гледа како се урива одредена куќа и се прави некоја зградичка, но тоа се сè помали проекти. Миркуловски смета дека за да се стабилизираат цените на становите во Белград, потребна е изградба на големи проекти.

„Цената на недвижноста не ја одредува некој диктатор, некој новинар, некој суд или што било. Цената ја одредува пазарот. Значи, ако некој ја подигне цената, а нема кој да купи за тие пари, секако дека продавачот ќе ја коригира таа цена за да продаде. Ако сите сакаат да купат за тие пари, тој ја подигнува својата цена. Тоа е наједноставна економија“, објаснува Миркуловски.

Како причина за недоволната градба, која би ја задоволила побарувачката, овој експерт ги наведува административните тешкотии. Тешко се доаѓа до потребните дозволи што ја оневозможува градбата. На ефектот на недоволна понуда на недвижности придонесува и големиот број нелегализирани објекти, кои како такви не можат да се продаваат.

На почетокот на годината државата ја спроведе иницијативата „Свој на своето“, во која граѓаните можеа да ги легализираат своите бесправни објекти. Според податоците на Министерството за градежништво, сообраќај и инфраструктура, повеќе од 2,3 милиони објекти влегоа во овој систем.

Системот во кој пазарот на недвижности во моментов функционира, не е добар ниту за купувачите ниту за инвеститорите, смета Душан Миркуловски. На градежниците главна пречка им е долгиот пат до дозволите. На граѓаните, пак, не им е во интерес да купуваат недвижности додека сè уште се во изградба.

„Не гледам дека некој добил наклоност. Кај нас е само, велам, тешка ситуација затоа што платите се сè уште мали, а цените високи. Бидејќи не се вложува во ништо посебно освен во недвижности, а ги нема доволно“, вели Миркуловски.

Тој додава дека ситуацијата би била подобра доколку би се овозможиле поповолни станбени кредити, кои во однос на остатокот од Европа се скапи. Со учество од 20 % од вредноста на недвижноста и каматна стапка од 4 % до 5,5 % годишно, земањето станбен кредит малку кому му се исплати.

„Кога би ја коригирале таа каматна стапка, и со помала плата би имале поголема можност да купите недвижност“, објаснува Миркуловски.

Тој додава дека граѓаните и инвеститорите не би требало да бидат спротивставени страни, туку заедно да работат на истиот проблем, а тоа е граѓаните да се вселуваат во подобри недвижности. И едните и другите треба да имаат чесни правила, смета тој.

 Станбеното задругарство како едно од решенијата

Здружението „Кој го гради градот“ (Ko gradi grad) своите први чекори ги направи во 2010 година. Нивната цел е вклучување на граѓаните во размислувањето како треба да изгледа градот што се гради околу нив. На почетокот се занимавале со заштита на паркови, велосипедизам во градот и слични теми, за да сфатат подоцна дека со прашањето на домувањето речиси никој не се занимава. Како решение се наметна станбеното задругарство.

„Станбеното задругарство е нешто што постоело кај нас од дамнина, пред Втората светска војна и по Втората светска војна, во времето на социјализмот, но некаде на почетокот на двеилјадитите замре бидејќи државата тогаш донесе некои законски одредби што, всушност, ја укинаа поддршката за станбеното задругарство“, објаснува Ана Џокиќ од здружението „Кој го гради градот“.

Концепт: Сите волонтираат, сите се сопственици

Поради тоа пред десетина години со иницијативи од регионот се здружија во организацијата „Моба хаусинг СЦЕ“ (Moba Housing SCE). Организации од Белград, Загреб, Прага, Будимпешта и Љубљана се собраа за да решаваат заеднички прашања. Како во „моба“ (н.з. заедничко помагање) на село, работата е волонтерска и сите си помагаат едни на други, со мисија за развој на станбеното задругарство. Станбеното задругарство значеше луѓето да се здружат, на пример, за да изградат станбена зграда, и тогаш со текот на времето станот станува нивна сопственост како што го отплаќаат кредитот.

„Ова на што ние работиме е ново во смисла дека луѓето се вклучуваат заедно да започнат нешто што ќе биде нивно станбено решение преку заедничко вложување пари, позајмување од некого (тоа во други земји може да биде банка, инвестициски фонд, држава, град). Со текот на времето живеат таму, одлучуваат за сè од почеток, но никогаш не стануваат поединечни сопственици на станот во кој живеат, туку се во заедничка сопственост за да се спречи токму ова што го гледаме сега – дека домувањето, всушност, е само стока“, објаснува Џокиќ.

На тој начин недвижноста останува во заедничка сопственост. Доколку некој сака да излезе од задругата, тој тоа може да го направи, а почетниот влог го добива назад. Тоа е еден од начините на решавање на станбеното прашање каде што тоа останува постојано достапно за идните генерации што ќе живеат таму.

„Ова ново станбено задругарство е нешто што не е само ново кај нас туку и низ Европа, тоа е постојано животно решение. Важна работа во сето тоа е што тоа ново станбено задругарство, всушност ја дава таа црта на колективен живот, каде што луѓето делат некои заеднички простори со кои го дополнуваат она што го немаат во својот стан, делат и одредена грижа меѓу себе“, наведува Ана Џокиќ.

Мали примери за вакво домување постојат во Унгарија и во Чешка. Во моментов слична приказна е започната и во Хрватска, каде што неодамна беше донесен закон за достапно домување и една национална стратегија што овозможува државата да поддржи ваков вид проекти, преку овозможување кредити со еден процент камата. Градот Пула веќе определи една парцела на која може да се изградат триесетина станови.

Државата и интересите на граѓаните или на бизнисот?

„Министерството за простор“ не е орган на Владата на Србија, но во оваа организација сметаат дека би требало да постои министерство што се занимава со просторната димензија на социјалната правда. Овој колектив постои од 2011 година и, меѓу другото, им помага на локалните групи да ги разберат просторните планови и да влијаат врз нив.

Марко Аксентијевиќ од оваа организација забележува дека сите механизми преку кои граѓаните можат да влијаат врз носителите на одлуки постојат само заради форма, но немаат суштинско значење. Единствениот начин граѓаните да ги одбранат своите права и да влијаат врз тоа што ќе се случува во нивната околина е да покажат дека имаат доволно моќ за да посочат дека спроведувањето на она што било наумено, би било политички и економски или на друг начин скапо.

„Ние сме во една длабока криза на институционалните права што ги имаат жителите на оваа земја. Затоа таа криза треба да се решава преку организирање одоздола“, вели Аксентијевиќ.

Тој наведува пример за изградба на станбена зграда наместо парк за да објасни зошто интересот на граѓаните треба да биде пред приватниот интерес. Вели дека доколку на секоја педа зелена површина се разлее бетон, тоа значително би го намалило квалитетот на животот на луѓето што живеат таму.

„Каде ќе се среќаваме со соседите и со пријателите ако останеме без јавен простор? Ако немаме зелени површини, тропските бранови ќе траат подолго, а секој помал дожд ќе предизвикува големи поплави“, наведува Аксентијевиќ.

Тој забележува дека со децении не се градело толку интензивно, особено станбен простор, додека за оние на кои им е потребен покрив над главата – станува сè понедостапно. Вели дека тука во Србија нема никаква правда, бидејќи никој не се занимава систематски со прашањето за достапно домување. Постојните програми се краткорочни и повеќе ја задоволуваат градежната индустрија отколку потребите на граѓаните.

„Поевтинувањето на кредитите, всушност, дополнително ги пумпа цените на становите наместо директно да се гаѓа во тоа колку чини квадрат станбен простор“, вели Аксентијевиќ, коментирајќи ја државната мерка за кредити за млади.

Становите како инвестиција, наместо дом

Марко Аксентијевиќ смета дека големата побарувачка на станови не е поради тоа што голем број граѓани имаат доволно пари да купат недвижност, туку поради тоа што становите се користат за да се зачува вредноста на парите. На побарувачката придонесуваат и оние што шпекулираат и перат пари, се сомнева Аксентијевиќ. Најчесто се купуваат втора, трета или четврта недвижност, забележува тој.

„Во Србија не постои ниту поинаков пазар на капитал, така што за секој што има вишок од 300.000 евра, нему најрационално му е да ги паркира тие пари во недвижност, бидејќи таа традиционално не само што ја зачувува вредноста, туку и расте“, вели Аксентијевиќ.

Тој додава дека во интерес на државата не е да го регулира пазарот на недвижности и да ги контролира шпекулациите, бидејќи градежништвото е најголемиот придонесувач за растот на бруто-домашниот производ, но и општа машина за перење и испумпување пари.

„Становите не би смееле да бидат набљудувани како финансиски деривати или средства, туку исклучиво како простори за домување“, смета Аксентијевиќ.

Марко Аксентијевиќ истакнува уште еден од проблемите на станарите во Србија, а тоа е нерегулираната област на потстанарството. Станоиздавачите можат да ја креваат цената на кириите и да го избркаат потстанарот во рок од еден месец. Поради тоа на Балканот потстанарството не се набљудува како решено станбено прашање, како што е тоа случај во Германија, каде што многу повеќе семејства не ја поседуваат недвижноста во која живеат.

Статистика

Според податоците на Републичкиот завод за статистика (РЗС), цените на квадрат новоградба во Србија во просек пораснале за 21 % од 2021 до 2024 година. Дури за 33 % поскапеле становите што се наоѓаат во локалните самоуправи од втора категорија. Недвижностите во местата со трет степен на развиеност поскапеле за 24,5 %. Недвижностите во најразвиените градови поскапеле за 16 %, додека цените на новоградбите во девастираните подрачја се зголемиле за 11 % во наведениот период.

За тоа колку се гради зборува и податокот на РЗС, дека во минатата година се издадени 38.577 градежни дозволи за станбени згради. Пред десет години, издадена е само една третина од таа количина дозволи, а тој број расте од година во година.

Просечната цена на квадрат во Србија во првата половина на 2024 година изнесуваше 1.835 евра.

Годишната стапка на раст на цените на становите во моментов е 6 %, според податоците на Републичкиот геодетски завод. Во земјите на ЕУ, меѓугодишната стапка на раст на цените на становите е 5,4 %. Вкупната вредност на прометот на станови во Србија во третиот квартал од минатата година изнесуваше 1,131 милијарди евра, што е за 11 % повеќе во однос на истиот период од 2024 година.

Зголемен е бројот на станови што се купени на кредит. Во третиот квартал од 2025 година, 34,5 % од становите се купени со кредит. Во истиот период од 2024 година, тој број бил за 10 % помал. Статистичарите тврдат дека уделот на купопродажните договори склучени со помош на кредит се зголемил поради станбените кредити за млади.

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Дигиталните медиуми и социјалните мрежи ја забрзуваат циркулацијата на фрагментите од информации, твитови, мемиња, вирални видеа, кои добиваат вредност преку брзина, досег и емоционална резонанца, наместо преку длабочина или вистина. Брзината и досегот на информацијата ја надминуваат вредноста на информацијата за создавање знаење. Ова води кон фрагментирано знаење, ерозија на критичкото размислување и создава општество богато со комуникација, но сиромашно со смисла и разбирање.

Токму затоа во дигиталната ера информацијата повеќе не функционира само како единица на знаење, таа сега се однесува како највредна валута или монета за размена. Секој лајк, споделување, коментар и преглед креира единица вредност што расте преку споделувањето, кликнувањето и циркулацијата низ дигиталната сфера. Објава со еден лајк или два-три прегледи речиси да нема вредност. Но, како што информацијата почнува да се шири, добивајќи стотици, илјадници или милиони интеракции, таа генерира своја вредност. Оваа вредност не е апстрактна, таа може да се претвори во реална економска добивка. Лајковите и прегледите се купуваат и се плаќаат, додека стотици и илјадници онлајн фирми и организации го нудат ова како услуга. Исто така, инфлуенсерите ја претвораат нашата интеракција со нив во договори за рекламирање, а компаниите преку нив ги претвораат кликовите во зголемена продажба и профит. На овој начин, информацијата на дигиталните платформи станува највредна валута во оптек.

Како функционираат информациите како валута?

Подемот на дигиталните медиуми, на социјалните мрежи и инстантната поврзаност создаде нова средина во која самата информација, а не знаењето, има примарна вредност. Информациите повеќе не гарантираат разбирање; наместо тоа, она што најинтензивно циркулира се сигналите, впечатоците и формите на интеракција. Во ваквото вмрежено општество, според терминологијата на Мануел Кастелс (2000), „комуникацијата сè повеќе функционира како ресурс на општествен капитал и статус“, па дури и како замена за самото значење.

Едноставен пример може да се види на платформи како Инстаграм или Тикток. Корисник објавува кратко видео. На почетокот, тоа стигнува до помала публика. Но, ако алгоритамот забележи ангажираност преку лајкови, споделувања, коментари, видеото се прикажува на сè повеќе корисници. Како што тоа циркулира, така неговата вредност расте. На крај, вирална објава може да привлече брендови, спонзорства и медиумско внимание. Она што започнало како обична содржина станува финансиски ресурс. На овој начин, вниманието се претвора во приход. Овој процес ја одразува пошироката логика: циркулацијата создава вредност. Содржината не мора да биде длабока за да биде вредна; доволно е да се шири. Што побргу, тоа подобро. Некое меме, контроверзна изјава на јавна личност, или, пак, дезинформација, можат да добијат огромна вредност само преку ширење.

Во популарната култура има многубројни примери за оваа трансформација. Во епизодата „Nosedive“ од серијата „Black Mirror“ (2016) е илустрирано токму ова. Во епизодата, поединците се оценуваат и се наградуваат за своето секојдневно однесување преку апликација во која си доделуваат оценки. Вредноста на самата комуникација, како некој се насмевнува, се поздравува или објавува нешто онлајн, станува клучен фактор на социјалниот и на економскиот капитал. Оваа драматизација ја доловува основната логика на вмреженото општество, каде што комуникацијата функционира директно како валутен систем за трансакции, честопати исклучена и од каков било однос кон вистината и знаењето.

Друг пример е појавата на инфлуенсерите. Фитнес инфлуенсер со еден милион следбеници може да наплати илјадници евра за една спонзорирана објава. Зошто? Затоа што неговата информација, фотографии, видеа, совети и животен стил акумулираат внимание. Тоа внимание станува ресурс за размена, односно неговата содржина има огромна трансакциска вредност. Слично, Јутјуб-креаторите заработуваат преку реклами, а блогерите преку кликови и партнерски линкови. Во сите овие случаи, информацијата не само што се споделува, таа се разменува и лесно се конвертира во други форми на вредност.

Информацијата какло валута, наспроти криптовалутите?

Идејата за информацијата како валута може да се спореди со денешната појава на криптовалутите, како биткоин (Bitcoin) или етереум (Ethereum). Криптовалутите добиваат вредност преку доверба, ограниченост и учество на мрежата. Нивната вредност зависи од тоа колку луѓе веруваат во нив и ги користат. Информацијата на интернет функционира слично. Една содржина станува вредна кога многу луѓе реагираат на неа или се ангажираат во нејзиното ширење и циркулација. Колку е поголема циркулацијата, толку е поголема перципираната вредност.

Сепак, тука постојат важни разлики. Криптовалутите се дизајнирани системи со јасни правила и ограничена понуда. На пример, биткоин има максимален број монети. Информацијата, од друга страна, е бесконечна. Таа може да се копира и да се поделува неограничено. Ова ја прави многу понестабилна. Денес нешто може да биде вирално, а утре целосно заборавено и да нема никаква вредност. Таа е привремена и постојано се менува. Втора разлика е контролата. Криптовалутите се стремат кон децентрализација, што значи дека нема еден центар на контрола. Наспроти тоа, информацијата што функционира како валута е силно контролирана од платформи како Мета или Гугл. Нивните алгоритми одлучуваат која содржина ќе биде видлива, а која не. Ова значи дека „економијата на информации“ не е целосно слободна, туку е обликувана од технолошки и корпоративни интереси.

Кои се последиците на ваквата природа на информациите?

Трансформацијата на информацијата во валута има длабински ефекти врз општеството. Прво, таа го менува начинот на комуникација. Наместо да се споделуваат идеи за да се подобри знаењето, разбирањето, смислата на комуникацијата, сега сè повеќе создаваме содржини за да добиеме внимание. Ова поттикнува таблоидизација на комуникацијата, изразен сензационализам и емоционална манипулација во информирањето. Нил Постман, впрочем, забележал: „Во систем воден од внимание, забавата често ја истиснува вистината“. Очигледен пример за ова е „кликбејт новинарството“. Насловите не се создаваат за да информираат, туку за да привлечат внимание и кликови. Веста може да биде хиперболизирана или поедноставена само за да ја зголеми интеракцијата. Последиците од таквата интеракција потоа се небитни. Дали реагирате позитивно или крајно негативно, системот ја форсира и ја користи интеракцијата како вредност. Слично, за време на важни политички настани, дезинформациите и емоционалните содржини често се шират побрзо од фактите. Вредноста лежи во вниманието, не во точноста.

Понатаму, информацијата како валута го менува идентитетот и самодовербата. Сѐ се квантифицира. Луѓето почнуваат да ја мерат својата вредност преку бројки, следбеници, лајкови, споделувања. Социјалната валидација станува мерлива. Еден млад човек може да ја процени вредноста на својата објава според бројот на лајкови. Ова создава анксиозност, негативна конкуренција и постојана потреба за одобрување. Како што забележува Шери Туркл (Sherry Turkle): „Сѐ повеќе очекуваме повеќе од технологијата, а помалку еден од друг“.

Трето, овој систем ја трансформира политиката и моќта. Информацијата што се шири брзо може да влијае врз избори, јавно мислење и општествени движења. Вирално видео или објава можат да достигнат милиони луѓе за кусо време. Политичките актери сè повеќе се натпреваруваат за внимание, а не само за гласови. Стратегиите се сосредоточуваат на кратки, емоционални и споделиви пораки. На пример, во изборни кампањи низ светот, кратки видеа и слогани често имаат поголемо влијание и ефект од детални програми за работа. Оној што го контролира вниманието, ја контролира и перцепцијата на реалноста.

Секако, особено важен ефект има ширењето дезинформации. Бидејќи вредноста зависи од циркулацијата, неточните или сензационални информации можат да се шират побрзо од вистинитите. Теорија на заговор може да стане вредна во валутниот систем на информации, иако е целосно неточна. Ова создава сериозни предизвици за демократијата и за довербата во системот.

Конечно, информацијата како валута создава нееднаквост. Како и во традиционалната економија, вредноста не е рамномерно распределена. Мал број креатори добиваат огромно внимание и профит, додека мнозинството останува невидливо и безгласно. Оние што веќе имаат внимание, полесно добиваат уште повеќе. Системот на циркулација на информациите се централизира и постапно се монополизира. 

На крај, информацијата денес навистина функционира како валута: добива вредност преку циркулација, може да се разменува за економски и социјални придобивки и има централна улога во обликувањето на современото општество. Иако има сличности со криптовалутите, таа е понестабилна и повеќе е контролирана. Како што вели Јувал Ноа Харари: „Информацијата денес е најважниот ресурс во светот“. Разбирањето на оваа трансформација, ни помага подобро да ја сфатиме природата на моќта, вистината и идентитетот во дигиталната ера.

Автор: Сеад Џигал

Фотографии: freepik.com

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Намерно ќе го оставам ова „биѓава“ нелекторирано, бидејќи сакам да остане како потсетник дека веќе не сум сигурен дека состојбата во новинарството може лесно да се поправи.

Зошто по 31 година професионална кариера ваква малодушност?

Главниот мотив не е расправијата меѓу новинари и исфрлањето, односно забраната за емитување еден документарен филм на Јутјуб поради нерегулирани авторски права. Ниту, пак, е односот на наш колега кон министерката за образование.

Ниту затворањето на Радио Слободна Европа на македонски јазик, и изумирањето секоја година на локални медиуми што го покажуваат извештаите на ААВМУ, ниту плата под просечната на новинарите.

Овие случаи само ја надополнуваат сликата.

Главниот проблем што го детектирав во изминатиот период е дека новинарството сè повеќе се сведува на гребење по површината на темите, без доволно упорност да се дојде до суштината.

Не на она гребење што прво ви паѓа на ум – за пари, за ситни услуги или за некоја привилегија што би нè издвоила од „плебсот“. Ние сме дел од народот и треба да ги штитиме нивните граѓански права и јавниот интерес.

Гребењето за кое зборувам е гребење како мало маче – со мали или никакви ноктиња, кои не можат да предизвикаат никаква реакција. Не како гребењето на Тоби – мачката во мојата куќа, девет килограми тежок мачор, кој со своите канџи стигна до основата на двоседот и тој веќе плаче за нов.

Ние како новинари не гребеме доволно длабоко во темите. Сè почесто новинарството се сведува на „чудо од три дена“, на сензација и на обид да се побудат ниски страсти кај публиката.

Да се потсетиме како известувавме со почетокот на нападот на САД и на Израел врз Иран. Црни сценарија, најави за нов ценовен шок, паника за цената на нафтата што ќе предизвика нов бран на инфлација.

Доволно беше да се отвори агрегатор на вести за да се видат наслови од типот:

„Следува ли нов ценовен шок?“

„Цената на дизелот расте – што нè чека?“

„Нов удар врз џебот на граѓаните“

„Енергентите повторно ја туркаат инфлацијата нагоре“

„Ценовно цунами – дизелот скокна за 36 %“

Внимавајте, ова беше на самиот почеток на кризата. Во момент кога сè уште немаше јасни сигнали како конфликтот ќе се одрази врз глобалните пазари, ние веќе креиравме атмосфера на неизбежен, голем, разорувачки ценовен шок.

Добар дел од онлајн медиумите придонесуваат за ширење паника, но проблемот не е само во сензационализмот. Проблемот е што и мејнстрим медиумите не ги обработуваат темите доволно длабински и континуирано.

Парцијално ќе се сретнат анализи, но континуирано, секојдневно следење на кризата со домашни економски аналитичари и објаснување на процесите, ретко можеше да се види.

Дел од еминентните економисти многу издржано ги објаснуваа фазите на кризата, во кој стадиум сме и кога која мерка треба да се активира. Но, вакви анализи, на дневна основа, континуирано, недостасуваат во услови кога се создава паника поради кризата. А добар дел на економските движења се засноваат на очекувањата, така што паниката е керозин за дополнително влошување на ситуацијата.   

Затоа, како што се развиваше темата, на површина излезе токму тоа „гребење“ – површно следење на настаните без доволно објаснување на причините.

Во голем дел од прилозите за поскапувањата се потпираме на анкети (vox populi) или на политички реакции од власта и од опозицијата, но многу ретко се проверуваат самите податоци.

Никој не ги побара поединечните цени на храната што Сојузот на синдикатите на Македонија ги користи за пресметка на синдикалната кошница за да се направи споредба меѓу март и февруари.

Податоците покажаа дека во првите недели од март немаше драматични поместувања кај дел од основните производи, но наративот за нов ценовен бран веќе беше поставен.

Кризата сè уште не беше стигната до маркетите, но паниката веќе беше стигната до јавноста.

Очекувањата за раст на цените често самите по себе влијаат врз однесувањето на потрошувачите и на компаниите. Во такви услови, улогата на новинарството не е да ја засили паниката, туку да помогне јавноста да разбере што навистина се случува.

Токму затоа ги нагласувам вестите како формат. Вестите не се само форма, туку дневен филтер преку кој граѓаните ја разбираат економската и политичката реалност.

Во комуниколошките теории оваа улога на новинарите се нарекува „чувари на портата“, или чувар куче (watchdog) и тоа повеќе од 80 години. Но, најновото толкување е дека медиумите ја губат улогата на филтри и стануваат неми набљудувачи што следат туѓи агенди и интереси (gatewatchers).

Според истражувањата на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, телевизијата е тесно зад социјалните мрежи како извор на информации за граѓаните.

Но, довербата што ја имаат граѓаните во телевизиите е далеку пред содржините пласирани во дигиталниот свет. Тоа значи дека одговорноста на информативните редакции е поголема од кога било.

Пред сè бидејќи во дигиталната ера новинарството се соочува со сериозни предизвици. Социјалните мрежи, платформите и дигиталната инфраструктура ја презедоа технолошките гиганти, инфлуенсерите, граѓаните и политичките елити што ги усовршија комуникациските практики оставајќи ги медиумите со споредната улога.

А, вестите сè почесто се сведуваат на пренесување изјави, наместо на објаснување на процесите.

Да не биде дека само ги критикувам другите медиуми – и самиот се фатив во таканареченото мрзливо новинарство.

Во изминативе недели клучна тема беше растот на цената на нафтените деривати. Имаше значителен раст на дизелот, по што следуваше и пораст на бензинот. Речиси сите медиуми, вклучително и јас, објаснувавме дека тоа се должи на растот на цената на суровата нафта на светските берзи.

Тоа беше наједноставното објаснување.

Но, не даваше одговор на клучното прашање – зошто дизелот расте со различна динамика од бензинот и кои фактори од методологијата влијаат врз конечната цена.

Ги пренесувавме соопштенијата на Регулаторната комисија за енергетика, зборувавме за случувањата на светските пазари и за конфликтот на Блискиот Исток, но ретко кој навлезе во самата методологија за пресметка на цените на дериватите.

Ретко кој објасни како референтните цени на европските берзи, курсните разлики, транспортните трошоци и даночната структура влијаат врз разликите меѓу бензинот и дизелот.*

Токму тука најдобро се гледа колку често новинарството останува на површината.

Не станува збор за тоа дека нема знаење или капацитет, туку дека ретко се вложува дополнителен напор за да се разработи темата во серија, континуирано, сè додека јавноста не ја разбере целосно.

Прашањето е како повторно да се наострат „канџите“ на редакциското новинарство.

Решението не е едноставно, особено во услови на намалени редакции, недостиг на новинари и постојан притисок за брзина.

Една од можностите е професионалните новинарски организации да воспостават награда што ќе го вреднува придонесот на новинарските теми токму во информативните содржини – во вестите.

Со јасно дефинирани критериуми – континуитет, серијалност, квалитет на обработка, влијание врз јавните политики – ваква награда би можела постепено да стане престижна и мотивирачка.

Покрај постојните награди за истражувачко новинарство и за животно дело, ваквото признание би го вреднувало токму она новинарство што секојдневно стигнува до најголем број граѓани.

Бидејќи, без континуирано и упорно „гребење“ на темите, новинарството ризикува да се претвори во пренесување туѓи ставови, наместо во објаснување на реалноста.

А без тоа, јавниот интерес останува незаштитен.

*ПОУКА ЗА ПОМЛАДИТЕ НОВИНАРИ!

Иако веќе сум полни 31 година новинар, никогаш немојте да бидете апсолутно сигурни во бројките и во тоа што го пишувате без темелно да го проверите. Во прилогот со методологијата на утврдување на цените на нафтените деривати, ненамерно сум пресметал погрешен неделен просек на дериватите. Прилогот методолошки беше точен, но крајниот резултат поради неточните податоци беше погрешен, со што и изведениот заклучок. Затоа, никогаш ништо не работете набрзина и без подлабока проверка. Можеби немаме секогаш време, но подобро точно и малку подоцна, отколку според временскиот распоред, ама погрешно. 

Автор: Горан Теменугов

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Вештачката интелигенција (ВИ) не е неутрална алатка што ни го олеснува животот и работењето, туку ги видоизменува секојдневните наши активности во услуги и сервиси што е неопходно да се плаќаат континуирано. Преку тоа вештачката интелигенција станува клучна алатка што помага во комерцијализацијата на многу активности што досега не беа тоа.

На пример, треба да напишете некаков текст? Решението е едноставно, претплатете се на сервис за пишување со помош на вештачка интелигенција. Внесете неколку т.н. промптови, основни идеи, некакви насоки и таа ќе ви произведе текст. Кога текстот изгледа премногу вештачки, друга услуга и сервис за претплата има решение за вас, ветувајќи дека ќе го направи да биде „почовечки“. Ако се појават детектори за ВИ, се појавуваат нови алатки за да ги заобиколат нив. Креирањето музика, фотографии или видеа ја следат истата логика. Сега сè може да се поврзе со вештачка интелигенција и сè може да се монетизира преку плаќање со претплата.

Вештачката интелигенција постапно ја проширува и ја зголемува потребата од платени сервиси креирајќи една нова „претплатничка економија“ каде што и за најосновните  активности постои платен сервис. Со тоа корисниците повеќе не купуваат алатки што ги поседуваат, туку изнајмуваат пристап до нив. Вештачката интелигенција не нуди само помош, туку всушност ги води корисниците во системи каде што се зависни, каде што секој чекор бара друга услуга. На овој начин, вештачката интелигенција ги претвора креативноста, образованието и продуктивноста во бизнис-модели што се во експанзија.

Комерцијализацијата на ВИ во иднина е неизбежна поради големите ресурси што таа ги влече и ги користи, но проблемот овде настанува кога другите позитивни придобивки од нејзиниот развој, пред сѐ јавниот интерес, едукацијата, науката и креативноста, стануваат суштински подредени на логиката на брз профит.

Крај на сопственоста?

Во минатото, луѓето купуваа производи и едноставно ги поседуваа. Софтверот го користевме на дискови, музиката се купуваше во форма на албуми, а книгите во физичка форма. Денес, сопственоста врз медиумите на знаењето и информирањето забрзано исчезнува. Наместо неа, луѓето денес плаќаат за пристап. Софтверот работи само додека се активни претплатите, музиката постои на платформите за стриминг, па дури и основните алатки исчезнуваат кога ќе престане плаќањето. Можеме, на пример, да се потсетиме на обидот на произведувачот на автомобили „БМВ“ во 2023 година да промовира услуга со претплата за топли седишта. Секако, ова не успеа да прерасне во редовна услуга. Корисниците едноставно одбија да плаќаат за ова.

Вештачката интелигенција совршено се вклопува во ваквиот нов систем. Алатките за вештачка интелигенција ретко се целосни или финални производи. Тие нудат ограничени услуги за да ја развијат својата корисничка база и да го прошират таквиот начин на користење за да потоа се развијат во сервиси што бараат постојано плаќање. Пристапот зависи од нивото на претплата, ограничувањата за користење или платените надградби. Корисникот никогаш целосно не ја поседува алатката и никогаш не завршува со плаќањето за неа.

Овој економски модел зависи од долгорочна употреба, а целта не е трајно решавање на проблемите, туку корисниците да останат ангажирани и зависни од користењето на услугата. Вештачката интелигенција станува економски вредна не затоа што завршува работа, туку затоа што создава потреба за постојана помош. Ваквиот правец на развој на ВИ има долгорочни негативни последици.

Пишувањето како платена рутина

Образованието дава јасен пример за тоа како вештачката интелигенција ја поддржува новата претплатничка економија. Пишувањето научен текст порано се разбираше како сложен процес на усвојување знаење што вклучува читање, размислување, пишување и ревидирање. Денес ова често се менува во академска задача што мора да се заврши брзо и ефикасно.

Платформите со вештачка интелигенција нудат помош со структурата на пишување, академскиот тон, парафразирањето и референците. На почетокот ова изгледаше многу корисно. Сепак, процесот ретко завршува со една алатка. Откако ќе се појави текст генериран од вештачка интелигенција, се појавуваат нови грижи. Истражувачите се грижат за злоупотреби на ВИ, неетичко користење, објавување плагијати и неоригиналност. Како резултат на сето ова, тие бараат помош од платени сервиси, кои ветуваат дека ќе ја преработат, ќе ја прочистат или ќе ја подобрат нивната работа и труд.

Пишувачот денес е заробен во маѓепсан круг. Една претплата создава нов проблем што бара друга претплата. Учењето полека се префрла на учење како да се користат платформите, но не и како да се стекнува или да се унапредува знаењето. Фокусот се оддалечува од разбирањето на идеите и се префрла на избегнување проблеми во генерирање текстови. Образованието сѐ помалку се грижи за знаењето, а сѐ повеќе се сосредоточува на вештини за користење на достапната технологија испразнета од содржина и знаење.

Креативност претворена во услуга

Истиот модел се појавува и во креативните области. Музиката, уметноста, дизајнот и пишувањето сè повеќе се обликуваат од платформите со вештачка интелигенција. Креативноста повеќе не се претставува како вештина развиена со текот на времето, туку како нешто што може веднаш да се креира со помош на софтвер.

Корисниците се охрабруваат да генерираат музика, фотографии или видеа со неколку кликови. Сепак, пристапот е ограничен. Повисокиот квалитет, комерцијалните права или приспособувањето обично носат сериозни трошоци за плаќање. Креативноста станува процес на избирање опции во рамките на платени системи, наместо изразување лична визија, имагинација и креација.

Ова секако не ја елиминира креативноста, но го менува нејзиното значење. Корисникот станува уредувач на излезни резултати наместо креатор на содржината. Уметничкото дело станува побрзо, но исто така и постандардизирано, сѐ поуниформно. Платформите со вештачка интелигенција имаат корист од ова бидејќи креативноста станува репетитивна и може полесно да се монетизира.

Каде нѐ води претплатничката ВИ?

Вештачката интелигенција често се восприема како моќна. Таа ветува дека ќе заштеди време, ќе го намали напорот и ќе ги направи вештините достапни за сите. Иако ова е делумно точно, тоа крие еден подлабок проблем. Колку повеќе корисниците се потпираат на вештачката интелигенција, толку помалку самодоверба чувствуваат без неа и ја губат способноста за ефикасно творење.

Наместо да учат како подобро да пишуваат, луѓето учат како подобро да пишуваат промптови. Наместо да развиваат креативни вештини, тие учат како да се најдат и да се активираат опции на сервисите што ги плаќаат. Знаењето станува „аутсорсирано“. Корисниците се чувствуваат продуктивни, но и зависни. Вештачката интелигенција го „аутсорсира“ знаењето и креативноста на технологијата и ја трансформира во самообновувачки бизнис-модел.

Ова создава илузија на слобода. Вештачката интелигенција се чини дека ги отстранува бариерите, но истовремено создава и нови. Пристапот го заменува совладувањето. Плаќањето го заменува учењето. Со текот на времето, корисниците може да произведат повеќе, но да разберат помалку.

Надвор од економијата, вештачката интелигенција ги менува и културните вредности. Брзината станува поважна од длабочината. Ефикасноста и бројките владеат, а не знаењето и мотивацијата. Резултатот е поважен од учењето. Ефикасноста ја заменува рефлексијата. Луѓето почнуваат да го гледаат размислувањето, пишувањето и создавањето како задачи што треба да се оптимизираат, а не како искуства што треба да се живеат. Сè станува мерливо, автоматизирано и монетизирано. Вештачката интелигенција го поддржува овој начин на размислување со тоа што го претвора човечкиот напор во податоци и претплати.

Вештачката интелигенција не е само технолошки развој. Таа е економска стратегија. Со влегување во образованието, креативноста и секојдневната работа, вештачката интелигенција ја проширува економијата на претплата во области што некогаш беа лични и значајни. Прашањето „Како да се создаде бизнис од што било?“ го наоѓа својот одговор во способноста на вештачката интелигенција да ги претвори секојдневните човечки активности во платени услуги. Пишувањето, учењето и создавањето сега се обновуваат месечно.

Автор: Сеад Џигал

Фотографии: freepik.com

Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Наградата се доделува како признание за исклучителната професионална посветеност, истражувачка упорност и високоразвиено чувство за јавен интерес што овие редакции и новинари го покажаа преку своите истражувања, придонесувајќи за разоткривање на причините, пропустите и одговорноста поврзани со еден од најтрагичните настани во поновата историја на земјата – пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани. Со своите истражувања тие не само што отворија суштински прашања за институционалната одговорност, незаконските постапувања и системската корупцијата, туку и  придонесоа јавноста да добие поцелосна, документирана и аргументирана слика за околностите што доведоа до трагедијата.

Втората награда ја делат тимот на БИРН Македонија за истражувањето и дата-базата за верските имоти на МПЦ-ОА и ИВЗ, и новинарите Александар Методијев и Сузана Мицева за серијалот „Јаглен на раскрсница“.

Новинарите Фисник Џелили, за сторијата за злоупотребите на средства за третман на кучињата-скитници во Тетово, објавена на порталот Порталб и Александар Димитриевски, за сторијата „Полициските специјалци ќе ги облекува модно женско студио и фирма регистрирана пред тендерот“, објавена на „360 степени“, ја делат третата награда.

Пофалници за истакнат новинарски ангажман им беа доделени на Мирослава Симоновска и Фросина Факова Серафиновиќ, Бјанка Станковиќ, Славица Филиповска Иванова и Михаил Милошевски.

На годинешниот конкурс што беше објавен на 27 јануари и траеше до 17 февруари 2026 година, пристигнаа 42 стории обработени во 122 текстови и видеоприлози.

Генерална оценка на комисијата е дека најдобрите стории оваа година се одликуваат со темелна проверка на факти, користење разновидни извори, серијален или долгорочен истражувачки пристап, јасна структура и способност комплексните теми да се преточат во разбирливи и влијателни новинарски производи. Токму овие вредности ја потврдуваат суштинската улога на истражувачкото новинарство како коректив на институциите и како важен столб на демократското општество.

Комисијата особено го нагласува фактот дека и во услови на ограничени редакциски ресурси, силни политички и економски притисоци и зголемена динамика на дневно информирање, истражувачкото новинарство во земјата продолжува да продуцира релевантни, храбри и општествено значајни содржини.

Комисијата им оддава признание на сите новинари и редакции во земјата, особено на локалните дописници од Кочани, Штип и од околните места, кои професионално и во согласност со етичките стандарди на новинарската професија, континуирано ги информираат граѓаните и влијаат врз подигнување на јавната свест, барајќи одговорност од институциите за причините и околностите кои доведоа до трагичниот настан во Кочани. Нивниот придонес има особена вредност затоа што станува збор за новинарска работа извршувана во исклучително тешки, чувствителни и емотивно оптоварени околности, при што професионалноста, етичноста и одговорноста кон јавноста останаа во прв план.

Наградите за најдобра истражувачка сторија МИМ ги доделува традиционално од 2001 година, а од 2013 година наградата го носи името на угледниот новинар Никола Младенов.

Во продолжение може да го преземете целосниот извештај на комисијата во кој детално се опишани вреднуваните аспекти на наградените стории.

Сепак, во денешно време, постои сѐ поголема загриженост дека критичкото размислување е во постојано опаѓање. Причините за тоа најчесто се лоцираат кај брзите промени што ги носи новото дигитално време и проблемите во нашето приспособување кон овие длабински трансформации во општествата.

Причини за падот на критичкото размислување

Нил Постман (Neil Postman) во својата книга „Забавувајќи се до смрт“ (1985)предупреди дека нашите слободи и права можат да пропаднат не поради цензура, туку преку „поплава од забавни содржини што го блокираат поединецот да мисли критички и да прави  сопствена процена за реалноста во која живее“. Како што наведува Постман: „Медиумите што ги користиме, ги трансформираат начините на кои размислуваме. Секој медиум креира говор што ни дава ориентација во размислувањето, во изразувањето и во сензибилноста“ (1985, стр. 11). Денешните медиуми, од информативните до целосно забавните програми, се сосредоточени на креирање содржини што имаат силен ефект врз нашите емоции, какви што се страв, огорченост, вознемиреност, или пак чудење, воодушевеност и еуфорија. Ваквите содржини доминираат во јавната комуникација и тие редовно се најгледани, најпосетувани, најкоментирани и највирални. Поради својата ефикасност во привлекување внимание, медиумите, од инфлуенсерите, јутјуберите, до големите медиумски конгломерати, се во постојана трка за привлекување внимание токму на ваков начин, афективно, емотивно, но често и ирационално.

Филозофот Херберт Маркузе предупреди во својата книга „Еднодимензионалниот човек“ (1964) дека напредните општества создаваат пасивност и конформизам преку заситување на граѓаните со потрошувачки потреби и навики. Нудејќи бесконечна забава и лажни избори, „системите на моќ ја спречуваат вистинската критика“. Неговата дијагноза загрижувачки резонира со денешната култура на „doomscrolling“ (англ.), каде што консумираме огромни количини информации без фокус, лично ангажирање или критичко размислување.

Па, така, медиумите денес доминантно користат алармантни наслови и драматични визуелни елементи за да привлечат внимание. За време на пандемијата на КОВИД-19 многу медиуми често користеа наслови како: „НОВ БРАН НА СМРТОНОСЕН ВИРУС!“, или „БОЛНИЦИТЕ СЕ ПРЕД КОЛАПС!“. Овие методи се користат континуирано, за нови теми, какви што се воените конфликти и честата евокација на поими како „ТРЕТА СВЕТСКА ВОЈНА“, „КРАЈ НА СВЕТОТ“, „ЕКОНОМСКИ КОЛАПС“ и слично. Начинот на презентација на вестите е силно емоционализиран, со драматична музика, колоритна графика и со постојано броење жртви и штети. Целта е да се задржи вниманието на јавноста преку страв и вознемиреност.

Алгоритмите на платформите како Тикток, Јутјуб и Инстаграм најчесто промовираат содржини што предизвикуваат силна реакција (видеа со наслови: „НЕ МОЖЕТЕ ДА ВЕРУВАТЕ ШТО СЕ СЛУЧИ!“, или пак реакциски видеа во кои инфлуенсерите претерано се смеат, плачат или се шокирани). Ваквите содржини се најгледани затоа што силната емоција го поттикнува споделувањето и коментирањето.

Сите овие примери покажуваат дека современата медиумска екосфера функционира според логиката на економија на внимание. Содржините што најмногу се наградуваат од алгоритмите и публиката се оние што предизвикуваат силни емоции, додека бавната, аналитичка и критичка комуникација многу потешко се практикува.

Падот на критичкото размислување е очигледно и во политиката, каде што наративите сè повеќе ги надминуваат фактите. Денешниот пејзаж од лажни вести, скандали, теории на заговор и поларизирани медиуми го илустрира овој колапс. Популистичките движења низ целиот свет ги користат емоциите и идентитетот како оружје, наместо аргументите и фактите, повторувајќи го предупредувањето на Платон дека демократиите се ранливи на демагози што манипулираат со желбата наместо да се повикуваат на разумот.

Образованието, некогаш сметано за основа на критичката мисла, сè повеќе се структурира врз стандардизирано тестирање и површна метрика. Пауло Фреире во книгата „Педагогија на угнетените“ тврди дека образованието честопати ги сведува учениците на „човечки контејнери во кои се депонира знаењето, наместо да поттикнува дијалог и размислување“. Овој модел на образование наградува меморирање и послушност наместо внимателност и размислување. Во современите училници критичкото размислување е често користен збор, но, за жал, не и редовна практика. Стандардизираните испити ретко ја тестираат способноста на учениците да проценуваат аргументи или да препознаваат пропаганда. Како резултат на тоа, учениците го напуштаат училиштето без вештини критички да ги преиспитуваат содржините во медиумите, и често паѓаат во стапицата на зависност од технологијата.

Улогата на алгоритмите во падот на критичкото мислење

Дигиталната доба донесе невиден пристап до информации, но не го зајакна критичкото размислување. Напротив. Алгоритмите на платформи како Тикток, Јутјуб и Икс, се дизајнирани да го максимизираат ангажманот (engagement, англ.), а не разбирањето. Во книгата „Филтрирачки меур“(2011), Ели Паризе објаснува како корисниците се заробени во комуникациски системи за персонализирани содржини што ги зајакнуваат постојните верувања, создавајќи идеолошки ехо-комори. Ова ја блокира можноста да прифаќаме нови информации и знаења, а со тоа и подобро да се приспособуваме на средината во која живееме.

Обемноста на информациите влијае нив површно да ги восприемаме и да не ги преиспитуваме критички. Информациите, вестите и најпопуларните содржини стануваат потрошувачка стока, која рутински ја консумираме некритички. Со тоа информирањето престанува да биде поткрепено со размислување и логичко расудување, станувајќи жртва на неконтролираното ширење на потрошувачката култура во комуникацијата. Ова ги трансформира информациите и идеите во производи што ги преземаме готови и ги користиме, нешто како продуктите во супермаркетите. Зошто би анализирале некој проблем критички и би се мачеле да оформиме свој став кога медиумите, од инфлуенсери, сѐ до експерти, ни нудат готови ставови, коментари и мислења?  Доволно е само да ги собереме од медиумите така како што ни се допаѓа и ни одговара.

Скорешни студии ја поврзуваат зависноста од вештачка интелигенција со намалени вештини за критичко размислување, особено кај младите поради т.н. когнитивно растоварување (cognitive offloading, англ.) и прекумерна зависност од технологијата. Наместо критички да креираат свои ставови и мислења, вештачката интелигенција може да го обесмисли тој процес со едноставно нудење готови ставови и идеи, непроверени, неприспособени и неизвесни за примена.

Кои се ефектите на медиумите врз критичкото мислење?

Критичкото размислување се чини дека исчезнува под ваквите притисоци од преоптоварување со информации, емоционализација, политичка пропаганда и потрошувачка  култура, кои шират конформизам и пасивност. Нашето внимание се фрагментира на стотици различни теми и канали што ги преоптоваруваат нашите мислечки капацитети. Така се креира и новата „brainrot-култура“ што вклучува, сликовито кажано, „гниење на мозокот“, односно ширење идеи дека мозокот, мислењето и критичката свест се непотребни или невозможни.

Дали критичкото размислување е целосно исчезнато? Сè уште не, но е во голема опасност. Критичката мисла преживува во помали медиуми и комуникациски сфери, честопати отфрлени како неважни или непрактични. Денешната технологија го раситнува вниманието, политиката ги фаворизира спектаклот и шоуто, а потрошувачката култура прави од мислењето производ што може да се купи и да се собере од многуте медиуми што ни се достапни. Предупредувањата на критичарите одекнуваат одново и одново: без критичко размислување, граѓаните стануваат гледачи, а не учесници, потрошувачи, а не мислечки поединци што треба да учествуваат во одлуките за сопствената иднина. Недостигот од критичко мислење ги маргинализира и ги подредува кон оние што ја контролираат комуникацијата и општествената реалност.

Неопходно е да се ревидираат образовните методи и политики што ќе го зајакнат критичкото мислење и ќе создадат услови тоа да се развива, особено кај помладите. Медиумската писменост станува критички важна алатка, која може да ни помогне полесно да преживееме во ерата на неограничени, но и непроверени, информации, и да останеме активни субјекти и граѓани, кои самостојно мислат и ја креираат својата подобра иднина.

Критичкото размислување се подобрува преку сопоставување различни аргументи, проверка на извори на информации, препознавање емоционална манипулација, детектирање логички грешки, дебата со аргументи и факти, свесност за влијанието на алгоритмите, проверка на податоци и статистика, и ред други. Зајакнувањето на одредени научни дисциплини во образовниот систем, како логика, дебатирање и слично,  помагаат и треба заедно со другите алатки за критичко размислување да бидат во фокусот на политиките, образованието и граѓанскиот активизам.

Автор: Сеад Џигал

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Ова се дел од новинарските наслови со кои се најавија измените на Законот за медиуми, со кои требаше да се регулира медиумскиот простор во Северна Македонија кога се во прашање онлајн медиумите. Една од покрупните промени, која предизвика најмногу дебата во новинарската фела, е и запишувањето во т.н. Регистар на портали.

Но и по повеќе од половина година откако законските измени стапија на сила, во практика состојбата не се промени драстично.

Ефектот од законските измени засега, вели извршниот директор на Здружението на новинари на Македонија (ЗНМ) Драган Секуловски, е ограничен. И според директорот на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни услуги (АААВМУ) Зоран Трајчевски, целите досега се само делумно исполнети.

Според констатациите на соговорниците, причините се повеќеслојни – немање интерес кај голем дел од порталите да се регистрираат како медиум, неисполнување на најавите за усогласување со други законски акти, потребата од дополнителни измени на регулативите…

„Сепак, станува збор за релативно кратка примена на овие одредби, а за попрецизна анализа врз чија основа ќе се утврди дали и колку овие измени ги исполнуваат целите на Законот, потребно е подолг временски период на примена. Секогаш кога пазарот е регулиран и со јасно дефинирани правила, корист имаат сите учесници на пазарот“, велат од кабинетот на Трајчевски.

Што се промени на хартија?

Со измени на Законот за медиуми, кои стапија на сила на 29 април, во описот за тоа што се медиуми беа додадени и „онлајн медиумите – интернет-порталите“. Така, во основните услови за издавање, беше наведено дека портал може да публикува како медиум доколку физичкото или правното лице ја впише дејноста во Централниот регистар, има седиште и уредништво во Северна Македонија и на свое име има регистрирано македонски „мк“ или „мкд“ домен.

Тука е и Регистарот на портали, кој најмногу дилеми отвори околу тоа кои ќе бидат условите некој да се запише во него. Според решението што беше договорено, за да „влезе“ некој на оваа листа, како услов се пропиша да има најмалку двајца вработени со полно работно време. За специјализираните или за портали со мал опфат, потребно е еден вработен и едно лице со договор на дело.

Покрај податоците за вработените, за Регистарот се бараат и основни податоци како: назив на фирмата и седиштето, име и презиме на одговорното лице, адреса.

Само 57 портали во Регистарот, а 257 бараа пари од за политички реклами

Надлежна да го води Регистарот е Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АААВМУ). Според податоците објавени на 3 ноември на веб-страницата на АААВМУ, во него се запишани вкупно 57 – од нив 42 онлајн медиуми и 15 со мал или со специјализиран опфат, кои во најголем број се регионални односно покриваат локални теми.

„Во Регистарот се запишани најмногу една третина од препознатливите онлајн медиуми. Дел од нив или не ги исполнуваат условите или не сакаат да бидат потранспарентни во својата работа“, вели извршниот директор на ЗНМ Драган Секуловски.

Причините, според него, се комбинација од повеќе фактори: барањето построги услови – фирма, импресум, податоци за сопствеништвото, приходи, вработени. Но, и недовербата кон поврзување со институција како што е АААВМУ или едноставно „немањето интерес“.

Евидентирањето во Регистарот е доброволно – секој самостојно одлучува дали ќе се запише или не, каде што Трајчевски од АААВМУ ја гледа и една од причините за делумно исполнетите цели на Законот.

Дека има мал интерес кај порталите да се евидентираат, покажаа и последните локални избори во Северна Македонија што се одржаа во октомври и ноември 2025 година. Додека само 57 се запишани во Регистарот, за платено политичко рекламирање за изборите се пријавиле повеќе од 330 медиуми, од кои најголемиот дел односно 257 се портали.

Неусогласеност со Изборниот законик

Платеното политичко рекламирање со пари од државниот буџет е регулирано со Изборниот законик. Иако имаше најави дека заедно со измените на Законот за медиуми, ќе се овозможи пари од реклами за избори да земат само порталите што се запишале во Регистарот, тоа не се случи.

Ваквата најавена предност, која не се оствари, Секуловски ја посочува како уште една причина за делумниот ефект на законските измени и слабиот интерес за запишување на порталите во Регистарот на онлајн медиуми.

„Изборниот законик и понатаму им дозволува и на ‘фантомски’ портали да влезат во игра – дел без функционален сајт, без сопствеништво, со странски домени, па дури и новоформирани портали пред избори. Ова отвора простор за клиентелизам и злоупотреба на јавни пари, наместо Регистарот да биде филтер за професионални медиуми“, вели извршниот директор на ЗНМ.

На бенефит од изборното рекламирање се надеваа и најголем дел од порталите што решија да се запишат во Регистарот.

Александар Самарџиев, сопственик и уредник на локалниот портал „Тетово инфо“, вели дека со продолжување на практиката да се даваат пари за изборно рекламирање и на оние што всушност не вршат новинарска дејност наместо на оние што се во Регистарот, тие како професионални онлајн медиуми немаат корист од Законот. Напротив, имаат дополнителни трошоци.

„Ние немаме некоја корист како портал и како фирма. Како локален медиум што информира за Тетово и регионот, само јас бев вработен, а сега има потреба од повеќе давачки со оглед на потребата да се ангажира лице на хонорарна основа. Можеби е и рано за некаков позитивен ефект. Суштината на која треба да се фокусираат институциите е со Регистарот да се оневозможи функционирањето на порталите што не се занимаваат со новинарска дејност или само копираат вести од други“, вели Самарџиев.

Како што додава тој, неопходно е да се најде начин „да се валоризира работата на новинарите и на порталите што создаваат вести и содржини“.

Закон според европските директиви

Освен усогласување со Изборниот законик, дека се неопходни дополнителни чекори за регулација на онлајн медиумите, согласни се и од АААВМУ и од ЗНМ.

Секуловски нагласува дека е потребно подобро уредување на регулативите околу авторските права – за фотографии, видеа и за други медиумски производи.

„Почитувањето на авторските права треба да биде еден од условите да учествуваат онлајн медиумите во формите на финансиска поддршка во и надвор од политичка кампања. Ова ќе помогне да се намали „copy-paste“ новинарството и ќе поттикне култура на почитување на трудот на фоторепортерите, на снимателите и на новинарите“, вели Секуловски.

Но, и тој и Трајчевски се согласни дека се потребни и сеопфатни измени или сосема нов закон за медиуми, кој ќе биде во согласност со Европскиот акт за слобода на медиумите (EMFA).

Законот, нагласуваат од ЗНМ, треба да предвиди обврски и за онлајн и за традиционалните медиуми да имаат интерни прирачници за етички стандарди и јасни процедури за безбедноста на новинарите во редакциите и на терен.

Европскиот акт стапи на сила во ЕУ во август 2025, а меѓу најважните негови цели се уредничката независност, заштита на изворите на информации, медиумскиот плурализам и транспарентност на сопствеништвото.

Автор: Пелагија Младеновска

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Вештачката интелигенција повеќе не е футуристички концепт за некои други индустрии – таа е активен учесник во редакциите низ светот. Таа составува статии, проверува факти и персонализира вести за милиони читатели. ВИ им нуди моќни алатки на медиумските работници, овозможувајќи им да се сосредоточат на подетална, истражувачка работа, со можност да ја комбинираат технологијата со креативноста на новинарот, а притоа почитувајќи ги етичките стандарди на професијата.

Светските медиуми тоа веќе го применуваат. На пример, „Волстрит џурнал“ користеше машинско учење за да анализира повеќе од 41 000 објави на Илон Маск на Икс (порано Твитер), визуелизирајќи ја неговата трансформација од умерен поддржувач на демократите во САД кон гласен поддржувач на републиканците и неговото политичко влијание.  

„Вашингтон пост“ примени геопросторна вештачка интелигенција на сателитски снимки за да оспори извештај на израелската војска за напад со беспилотно летало во Газа при што загинаа двајца новинари. Агенцијата „Асошиетед прес“ и партнерите изградија нова база на податоци за смртни случаи предизвикани од „помалку смртоносни“ полициски сили, користејќи анализа на документи и алатки за транскрипција управувани од вештачка интелигенција.

Овие приказни беа меѓу финалистите и добитниците на Пулицеровата награда за 2025 година.

Во нив беа користени разновидни алатки на вештачката интелигенција што им помогнале на новинарите да ги обработат податоците за сториите преку одговорна и транспарентна употреба на ВИ-алатките.   

ВИ во македонските медиуми – индивидуално и неорганизирано

Во редакциите во Северна Македонија ВИ најчесто се сведува на употреба од некои новинари, самостојно, а не на утврдена редакциска политика што се следи и се надградува, според одговорите од повеќемина медиумски работници.

Дел од медиумите ги користат Четџипити и други алатки најчесто за креирање наслов на текст и текст, за превод, за монтажа на видеосодржини, за генерирање фотографии, за транскрипција и титлување аудио-интервјуа.

Истражувачката репортерска лабораторија (ИРЛ) е меѓу редакциите што користат вештачка интелигенција во дел од својата работа.

„Преку мајката организација Проект за известување за организиран криминал и корупција имаме можност да користиме ВИ, што ни помага за побрзо пронаоѓање државни документи што намерно или случајно на многу владини станици во светот не можат да се пронајдат. Помага и за подобра организација на интерната база на податоци. Но, не користиме ВИ за креирање содржини, бидејќи работата на истражувачките новинари не може да се замени со вештачка интелигенција“, вели Сашка Цветковска, главна и одговорна уредничка на ИРЛ.

Александар Манасиев, тренер и консултант за медиуми, вели не е прашање дали новинарите и другите медиумски работници ја користат вештачката интелигенција, туку како ја користат.

Нејзината употреба треба да биде правилна и во согласност со стандардите на професијата.

Но, според Манасиев, користењето ВИ-алатки во македонските медиуми најчесто се одвива неорганизирано, индивидуално и без претходно утврдени правила на игра, односно без утврдени етички стандарди и уредувачки насоки.  

„Во моментов тоа е исто како на сите медиумски работници да им дадете електрични автомобили што достигнуваат брзина над 300 км/ч, а притоа добар дел од нив да немаат возачка дозвола или никогаш да не возеле автомобил со таква брзина. Состојбата да биде полоша, тие во моментов возат по калдрма, а не по асфалтиран пат“, вели Манасиев, кој истакнува дека се затекнати и редакциите во регионот.

Според Манасиев, промените се случија толку бргу што медиумските работници немаа време за соодветна едукација како да ги користат ВИ-алатките во согласност со стандардите на професијата, етичката рамка за овие современи технологии сè уште не е воспоставена, а тие наголемо се користат.

Како би изгледала иднината: можности и предизвици  

Според Институт Ројтерс, сега само околу 7 проценти од возрасните користат чет-ботови како извор на вести, но тоа се удвојува на 15 проценти за групата под 25 години.

А секоја група има посебни интереси, потреби и очекувања од новинарскиот производ.   

Глобално, очекувањата се дека и во време на ВИ, најважно е да се разбере публиката – која е таа, што ѝ е важно, што чита и гледа, како вестите влијаат врз животот на одредени групи луѓе. Со тоа што медиумите што најдобро ги познаваат своите читатели, ќе можат да им понудат повеќе персонализирани вести.

На пример, локална пералница за теписи ја интересира како зголемената цена на водата ќе влијае врз нејзините муштерии. Или, локална агенција за недвижности би сакала да чуе како повисоките цени на закупнините ќе влијаат врз бизнисот со издавање станови.  

Но, употребата на ВИ во новинарството има и предизвици, покажаа низа истражувања. Меѓународна студија на ЕБУ/Би-би-си (спроведена во октомври 2025 година), а во која учествуваа 22 организации за јавни медиуми, откри дека водечките асистенти на вештачката интелигенција погрешно ги претставуваат вестите во 45 отсто случаи.

Или, 45 отсто од сите одговори на вештачката интелигенција имале барем еден значаен проблем, при што 31 отсто покажувале сериозни проблеми со изворите, а 20 отсто содржеле големи проблеми со точноста вклучувајќи и застарени информации.

Студијата изрази загриженост дека публиката често им верува на резимеата на вештачката интелигенција, дури и кога се неточни, и може да ги обвини медиумите за грешките на вештачката интелигенција, што на крајот ја намалува довербата во вестите.

Анализа на Европската опсерваторија за дигитални медиуми (EDMO) утврди јасен и забрзан пресврт кон дезинформации генерирани од вештачка интелигенција низ цела Европа.

Со неколку генеративни алатки за вештачка интелигенција лансирани годинава, актерите на дезинформации сè повеќе ги користат за производство на измамнички слики, аудио и текст во голем обем.

Затоа, можеби најголемиот предизвик за новинарите е да се остане внимателен, сосредоточен и да не се изостават традиционалните начини за доаѓање до податоци и нивна ригорозна проверка. Медиумите и натаму се должни да ги почитуваат општите етички стандарди и кога станува збор за содржини креирани од ВИ, и тие содржини треба јасно да ги означат. Очекувано е ВИ и во иднина да биде уште повеќе корисна алатка за новинарството, но луѓето сè уште се потребни за да ја надгледуваат нејзината употреба.

Автор: Пелагија Младеновска

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.

Në konkursin për çmimin për gazetari „Nikolla Mlladenov 2025“ mund të paraqiten të gjithë gazetarët që punojnë profesionalisht në media ose bashkëpunojnë me mediat si frilancerë.

Storiet e paraqitura duhet të jenë të publikuara gjatë vitit 2025 në gazeta, në radio, në televizion, në portale informative në internet ose nga agjenci lajmesh që janë të regjistruara dhe veprojnë në Republikën e Maqedonisë së Veriut.

Një autor ose një grup autorësh mund të paraqiten me më së shumti 3 tema të ndryshme, ndërsa secila temë mund të përfshijë disa tekste/kronika të ndërlidhura.

Në konkurs do të ndahen: çmimi i parë, i dytë dhe i tretë për Storien më të Mirë Hulumtuese.

Si zakonisht, materialet e paraqitura do të shqyrtohen nga një komision i përbërë nga përfaqësues relevantë të sferës mediatike dhe publike.

Çmimet për storien më të mirë hulumtuese mbështesin dhe promovojnë storiet që:

• përgatiten sipas standardeve profesionale dhe etike në punën gazetareske;
• zbulojnë tema që janë të rëndësishme për publikun e gjerë dhe kanë të bëjnë me krimin e organizuar, korrupsionin, keqpërdorimin e pushtetit dhe shkeljen e të drejtave të njeriut;
• demonstrojnë një hulumtim të thelluar gazetaresk, të mbështetur me fakte, prova dhe deklarata nga burime dhe bashkëbisedues të ndryshëm relevantë;
• e paraqesin temën në mënyrë të kuptueshme, përmes stilit origjinal gazetaresk;
• synojnë të nxisin zgjidhjen institucionale të veprimeve të paligjshme dhe keqpërdorimeve të bëra nga individë ose institucione;
• përfshijnë me sukses formate multimediale dhe/ose mënyra kreative të rrëfimit/shprehjes;
• përdorin mënyra të reja për të arritur te publiku ose te segmente të ndryshme të publikut (grupe të ndryshme moshe, grupe të margjinalizuara etj.).

Fituesve të çmimeve do t’u dorëzohet certifikatë dhe shpërblim monetar prej 60.000 denarë për storien hulumtuese të vlerësuar me çmimin e parë, 40.000 denarë për storien e vlerësuar me çmimin e dytë dhe 30.000 denarë për storien e vlerësuar me çmimin e tretë.

Konkursi është i hapur deri më 17 shkurt 2026.

Aplikimet duhet të dërgohen në: novinarskinagradi@mim.org.mk me shënimin: Aplikim për çmimet e gazetarisë “Nikolla Mlladenov 2025”.

Për informacione dhe pyetje të mëtejshme, Ju lutemi na kontaktoni në: 3090 144 ose përmes emailit: novinarskinagradi@mim.org.mk

На конкурсот за новинарските награди „Никола Младенов 2025“ може да се пријават сите новинари кои професионално работат во медиумите или соработуваат како фриленсери со нив.

Пријавените стории треба да бидат објавени во текот на 2025 година во весник, на радио, на телевизија, на информативни интернет-портали или од новински агенции што се регистрирани и работат во Република С. Македонија.

Еден автор или група автори може да аплицираат со најмногу 3 различни теми, а секоја тема може да вклучува повеќе поврзани текстови/прилози.

На конкурсот ќе бидат доделени прва, втора и трета награда за најдобра истражувачка сторија.

Како и досега, пријавените стории ќе ги разгледува комисија од релевантни претставници на медиумската и на јавната сфера.

Наградите за најдобра истражувачка сторија ги поддржуваат и ги промовираат сториите што:

• се подготвени според професионалните и етичките стандарди во новинарската работа;
• откриваат теми што се значајни за пошироката јавност, а се однесуваат на организиран криминал, корупција, злоупотреба на моќта и прекршување на човековите права;
• демонстрираат темелно новинарско истражување, поткрепено со факти, докази и со изјави од повеќе релевантни извори и соговорници;
• ја презентираат темата на разбирлив начин, преку оригинален новинарски стил на изразување;
• настојуваат да иницираат институционално разрешување на незаконски дејства и на злоупотреби направени од поединци или институции;
• успешно вклучуваат мултимедијални формати и/или креативни начини на раскажување/изразување;
• користат нови начини на досег до публиката или до различни сегменти од публиката (до различни возрасни групи, маргинализирани групи итн.).

На добитниците на наградите ќе им биде врачен сертификат и парична награда од 60.000 денари за првонаградената, 40.000 денари за второнаградената и 30.000 денари за третонаградената истражувачка сторија.

Конкурсот е отворен до 17 февруари 2026.

За пријавување на конкурсот потребно е да се пополни формуларот прикачен во прилог и да се испрати на novinarskinagradi@mim.org.mk со назнака: Пријава за новинарските награди „Никола Младенов 2025“.

За дополнителни информации и прашања, контактирајте нѐ на: 3090 144 или преку е-пошта: novinarskinagradi@mim.org.mk

И денес можеби ја препознаваме истата искра на восхит, само што „малото ТВ“ прерасна во нешто огромно, а трикот стана невидлив. Нема лента со пејсажи, нема тркалце што ја открива механиката. Наместо тоа, вртиме друго тркалце: ‘промпт’. За миг добиваме текст, фотографија, глас, видео, содржини што изгледаат „готови“ пред да стигнеме да поставиме прашање од каде се. И додека играчката од детството беше безопасна затоа што никогаш не се претставуваше како доказ, денешната синтетичка илузија знае да го имитира токму тоа, да личи на сведоштво, со тон на сигурност.  

Токму тука се раѓа новата дилема за медиумите. Се поставува прашање како да се зачува веродостојноста во време кога „убедливото“ се произведува како на лента.

Кога убедливоста се продава како точност

Генеративната вештачка интелигенција (ВИ) не е ризична затоа што „создава“. Ризична е кога создава убедливост, со тон на сигурност, структурираност и јазична елеганција што лесно го потиснува најважното новинарско прашање: од каде е ова и како го знаеме? Во студијата Вештачката интелигенција во медиумите на Северна Македонија – кон заеднички стандарди за регулација  и саморегулација проблемот е формулиран без еуфемизми. ВИ нема вграден морален компас ниту етички механизми што би ѝ овозможиле самостојно да ја процени вистинитоста и контекстот, а тоа отвора простор за автоматизирано и масовно ширење манипулативни наративи, особено во општества со ниско ниво на медиумска писменост и висока ранливост на дезинформации.  

Ова не е апстрактна опасност. Станува збор за нов тип информациска инфраструктура во која содржината може да се произведува брзо, евтино, во многу варијанти, а потоа се шири со темпо што ја престигнува проверката. Во таква средина, етичкиот проблем најчесто не доаѓа како „намерна злоупотреба“, туку како навика. Редакциите работат со кратки рокови и слаби ресурси, а секој ден носи нов бран теми. Кога ќе се појави алатка што за една минута нуди резиме, наслов или „готов“ пасус, таа лесно се прима како практично олеснување. Но, тука почнува тивката промена. Кога брзината ќе стане еднаква со проверката, проверката почнува да се намалува. Прво повремено, потоа почесто и, на крај, без голема одлука и без предупредување, исклучокот станува правило.

Како ВИ влегува во редакциите во Македонија?

Во редакциите во државата, ВИ најчесто не влегува како уредничка стратегија, туку како „практично решение“ што го забрзува темпото на работа, преку нејзино користење за транскрипции, резимеа, подготовка на кратки вести, обработка на рутински содржини. Тоа е логично на пазар каде што времето е најскап ресурс, а редакциите од пооодамна работат со редуцирани тимови и понекогаш личат како (или навистина се) „човек-редакција“. Но, студијата за примената на ВИ во редакциите бележи дека ваквата употреба засега, главно, се потпира на лични иницијативи и ад-хок одлуки, без унифицирани внатрешни политики или формализирани процедури што јасно ја распределуваат одговорноста.

Токму таа „нормалност“ е клучниот проблем. Кога нема правила, практиката се гради врз основа на импровизација, а импровизацијата брзо станува рутина. Еден од соговорниците го формулира тоа без заобиколување: „Немаме формална политика за ВИ, користењето е повеќе од љубопитност отколку што е резултат на стратегиска визија“. Овој недостиг, според истата анализа, не е само формалност. Тој ја продлабочува празнината меѓу глобалните препораки и локалната пракса и остава простор за непредвидлива употреба, со зголемен ризик од етички отстапки и професионални компромиси.

Кога ВИ се користи без јасен протокол, таа лесно се сведува на „техничка алатка за олеснување“, наместо да биде вградена во уредничката стратегија и во вредносниот систем на редакцијата. Во оваа фаза, студијата ја именува централната структурна слабост, односно недостигот на формализирани политики и унифицирани интерни протоколи. Тоа директно го ограничува капацитетот на редакциите да обезбедат конзистентност и да градат доверба со публиката. Тоа не е „административна ситница“. Тоа е удар врз медиумската веродостојност, особено во амбиент каде што информацијата сè повеќе зависи од алгоритамски процеси, а јавноста веќе е чувствителна на манипулации.

Во подлабоките теренски согледувања, оваа празнина добива поостар термин, таканаречена „сива зона“. Отсуството на формални политики, структуриран надзор и програми за обука ја остава технологијата во простор каде што личната иницијатива и индивидуалната одговорност стануваат единствениот механизам за контрола. А тоа директно ја зголемува ранливоста на редакциите и го поткопува јавниот кредибилитет, односно довербата во медиумите.

Дополнително, недостигот на систематска проценка на ризици и транспарентност околу употребата на ВИ ја ограничува способноста медиумите да го заштитат јавниот интерес во секојдневни ситуации, од неточно резимирање до „уверливо“ погрешно наведување извори.

Оваа „сива зона“ оди спротивно од правецот во кој веќе се движат европските професионални рамки. На пример, во Насоките за одговорна примена на ВИ  во новинарството, Советот на Европа, ги третира „новинарските системи на ВИ“ како прашање што мора да се уреди низ целата редакциска линија, од одлуката да се воведе алатката, преку изборот и интеграцијата во работните процеси, до ефектите врз публиката и општеството. И Европската радиодифузна унија во својот овогодишен извештај упатува на поентата дека водечките редакции што експериментираат со генеративна ВИ не го прават тоа како „технички трик“ туку како управуван процес, со проценка на ризици, јасни внатрешни правила и човечки надзор што го штити интегритетот на новинарството, наместо да го жртвува за ефикасност.

Во македонски услови, ваквата споредба има многу конкретна тежина. Ако редакциите продолжат да ја третираат ВИ само како брза оперативна помош, ризикуваат да останат без одбранбен механизам токму во момент кога информацијата сè почесто циркулира низ нови посредници. Институтот Ројтерс во Извештајот за дигитални вести од 2025 година веќе бележи дека „чет-ботовите“ на ВИ стануваат нов канал за пристап до вести, особено кај помладата публика, што значи дека „убедливи“ резимеа и одговори ќе конкурираат на новинарскиот производ без уреднички потпис. Во таква средина, најскапоценото што може да го изгуби една редакција не е технологијата, туку препознатливиот стандард, онаа разлика според која публиката знае дека пред себе има новинарство, проверено, одговорно, потпишано, а не само убедлива симулација.

Потписот, изворот и „тркалцето“ што недостига  – како се брани довербата кога синтентичката содржина е убедлива

Кога еднаш ќе се прифати дека „убедливоста“ може да личи на точност, следното прашање не е технолошко, туку професионално. Како читателот да знае што е проверено, од каде потекнува и кој стои зад тоа? Едно е сигурно, довербата не може да се остави на индивидуален инстинкт. Таа се гради на „трагите“, на видливиот процес, на проверливи извори и на јасен уреднички потпис.

Во детското „телевизорче“ имаше трага. Тркалцето што го вртевме ни покажуваше дека нешто се случува механички, пред нашите очи, чекор по чекор. Денешната ВИ го брише токму тој момент на видливост. За неколку секунди добиваш нешто што е „готово“, но не добиваш природен доказ за процесот. Не знаеш што е преземено, што е исфрлено, што е додадено, што е измислено.

И токму тука започнува суштинската редакциска задача за новата ера, да се врати „тркалцето“ во професионална форма, како уреднички протокол што остава трага и создава отчетност. Пораката е едноставна. Ако технологијата влијае врз јавниот дискурс, не е доволно да биде „корисна“. Таа мора да биде управувана како дел од уредничката одговорност.

Истата логика денес веќе се претвора во европски стандард за транспарентност. Член 50 од Актот на ЕУ за вештачка интелигенција воведува обврски јавноста да биде информирана кога содржината е генерирана или манипулирана со ВИ, особено кај „дипфејкс“ и синтетички материјали што може да создадат заблуди. Париската повелба за ВИ и новинарството ја третира ВИ како област каде што мора да останат неприкосновени авторството, уредничката независност, транспарентноста и јавниот интерес, не како слоган, туку како услов за опстанок на довербата.

Затоа следниот чекор за редакциите не е „дали да користат“, туку како да ја формализираат отчетноста без да ја изгубат динамиката на работата. Во практика, тоа значи дека секоја содржина што се потпира на ВИ за суштински дел од процесот мора да има уредничка трага што може да се објасни, односно што точно било автоматизирано, што било проверено, кои извори се користени и кој го презема конечниот потпис. Ако оваа трага недостига, тогаш и најдобро напишаниот текст може да стане само уште една „сцена“ што изгледа реално. А токму против тоа се бори секоја редакција што сака да остане медиум, а не фабрика за убедливи реченици.

Граници што ја штитат довербата во ера на синтетичка содржина

Прашањето денес не е дали редакциите ќе користат вештачка интелигенција, туку како ќе ја постават одговорноста така што јавниот интерес ќе остане над техничката удобност. Довербата не се одржува со уверувања дека „се внимава“, туку со јасни правила: кој одлучува, кој проверува, што се означува и кој стои зад конечниот потпис.

Ова добива дополнителна тежина затоа што ВИ веќе не е само алатка „во редакција“, туку посредник преку кој публиката пристапува до вести. Наодите од студијата на Европската радиодифузна унија и Би-Би-Си се отрезнувачки – значаен дел од одговорите и резимеата на ВИ-асистентите содржат сериозни неточности, пропусти и проблеми со изворите, токму она што е спротивно на идејата за верификувана информација. Кога тоа ќе се случи, штетата ја плаќаат медиумите, а одговорноста останува распрсната меѓу платформи, модели и корисници.

Затоа европските рамки веќе ја „преведуваат“ темата во обврска, а не во препорака. Да потсетиме на член 50 од ЕУ Актот за вештачка интелигенција, кој ја поставува логиката на транспарентност. Или поконкретно, кога содржината е генерирана или манипулирана со ВИ и кога личи на „доказ“ (deepfake и слично), мора да постои јасно информирање и означување за да не се доведе јавноста во заблуда. Во ист правец оди и Париската повелба за ВИ и новинарството, според која авторството, уредничката независност, отчетноста и јавниот интерес не смеат да станат колатерална штета на новите алатки. А Советот на Европа директно ја третира одлуката за воведување „новинарски ВИ-системи“ како уредничка одлука што бара јасна одговорност, систематска проценка на ризици и внатрешни процедури, пред технологијата да стане рутина.

Во македонски контекст, ова не е „луксуз на политики“, туку основна заштита на и онака кревкиот медиумски систем. Токму затоа границите мора да ја намалат „сивата зона“ меѓу помош и замена, со недвосмислени правила за содржини што можат да се протолкуваат како доказ, со задолжителна човечка проверка кога ВИ влијае врз значењето и со транспарентност.

Тука е важна улогата на саморегулацијата како „брз механизам на професијата“, но и како мост кон регулативните обврски што допрва доаѓаат. Регионалната декларација за етичка и транспарентна употреба на вештачка интелигенција во редакциите, подготвена од страна на Советот за етика во медиумите на Македонија, ја сумира суштината со прецизна формула – ВИ треба да биде асистент, никогаш замена за човечко расудување и уредничка одговорност,  а транспарентноста и означувањето не се опција, туку услов за доверба. Таа декларација не треба да остане документ во фиока, туку да се „преведе“ во практични редакциски правила.

На крај, вреди да се вратиме на најкратката слика од почетокот. Чесното својство на моето детско „телевизорче“ беше што трикот беше видлив. Денешната синтетичка содржина може да биде совршено невидлива. Затоа задачата на професионалното новинарство е да ја врати видливоста како правило, преку означување, трага на процесот и јасен уреднички потпис, со цел публиката повторно да знае што гледа и зошто може да му верува.

Автор: Марина Тунева

Илустрации: генерирани преку Gemini

Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, ко-финансирана од Европската Унија, и преку проектот „Fostering Improved Media Standards”, финансиран од „National Endowment for Democracy“ (НЕД). Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на НЕД.