Како дел од конференцијата се одржа и панел-сесијата „Децата се добро: позитивни практики во основното образование“, на која претставничката од Македонскиот институт за медиуми, Весна Никодиноска, го презентираше моделот на вклучување на медиумската писменост на сите образовни нивоа во државава, што е дел од Проектот на УСАИД за медиумска писменост „Младите размислуваат“. Беа претставени Рамката за медиумска писменост во основното образование, процесот на спроведување обуки на над 10.000 наставници, како и развивањето ресурси за поддршка на наставата, што се реализираат во соработка со Министерството за образование и наука и Бирото за развој на образованието. 

Во рамки на тридневниот настан, околу 400 експерти од областа на медиумската писменост дискутираа за актуелните трендови, проекти и предизвици на европско и пошироко ниво. Меѓу другото се зборуваше и за тоа какви обуки и ресурси им се потребни на наставниците и на учениците за вклучување во активности поврзани со медиумската писменост, за заканата од дезинформациите за децата и за општествата и за стратегиите што државите ги спроведуваат за справување со нив.

На настанот учествуваа истакнати авторитети од областа на медиумската писменост, како Патрик Верние (CSEM / IAME – Belgium), Брајан О’Нил  (Technological University Dublin), Рене Хобс (Media Education Lab, University of Rhode Island – USA), Берт Пиетерс (Mediawijs / EDMO BELUX – Belgium), Соња Ливингстон (London School of Economics/EDMO), Дивина Фрау-Маис (Sorbonne Nouvelle University, UNESCO Chair Savoir Devenir – France) кои ја посочија важноста на образованието за медиумската писменост, а презентираа и ефективни практики и стратегии што можат да им помогнат на граѓаните да се справуваат со предизвиците во медиумско-информациската сфера.

• Најдобра истражувачка сторија – прва, втора и трета награда
• Најиновативен новинарски производ (една награда)
• Најдобра репортерска фотографија (една награда)

На конкурсот може да се пријават сите новинари и фоторепортери кои професионално работат во медиумите или соработуваат како фриленсери со нив.

Пријавените материјали треба да бидат објавени во текот на 2023 година во весник, на радио, на телевизија, на информативни интернет-портали или од новински агенции што се регистрирани и работат во Република С. Македонија.

Еден автор или група автори може да аплицираат со најмногу 3 различни теми во првите две категории, а секоја тема може да вклучува повеќе поврзани текстови/прилози.

Секој фоторепортер може да учествува со најмногу 3 фотографии, кои биле објавени во весник, на интернет-портал или новинска агенција. На конкурсот се прифатливи и фотографии објавени во странски медиуми, но тие треба да се однесуваат на теми и на настани со новинарска тежина/значење што ја одбележале претходната (2023) година во С. Македонија

Како и досега, пријавените материјали ќе ги разгледува комисија од релевантни претставници на медиумската и на јавната сфера.

Критериуми за избор

А. Наградата за најдобра истражувачка сторија ги поддржува и ги промовира сториите што:

• се подготвени според професионалните и етичките стандарди во новинарската работа;
• откриваат теми што се значајни за пошироката јавност, а се однесуваат на организиран криминал, корупција, злоупотреба на моќта и прекршување на човековите права;
• демонстрираат темелно новинарско истражување, поткрепено со факти, докази и со изјави од повеќе релевантни извори и соговорници;
• ја презентираат темата на разбирлив начин, преку оригинален новинарски стил на изразување;
• настојуваат да иницираат институционално разрешување на незаконски дејства и на злоупотреби направени од поединци или институции.

Б. Наградата за најиновативен новинарски производ ги поттикнува и ги промовира новите форми на новинарско изразување, каде што на креативен и иновативен начин се употребени информациско-комуникациските технологии, со цел сториите да допрат до граѓаните, да ги едуцираат и да ги поттикнат да се ангажираат во решавање важни прашања од јавен интерес. Особено се охрабруваат новинарски производи што:

• се подготвени според професионалните и етичките стандарди во новинарската работа;
• успешно вклучуваат мултимедијални формати и креативни начини на раскажување/изразување (на пример, известување со користење мобилен телефон, вклучување аудио и видеоформати во текстот и сл.);
• користат нови начини на досег до публиката или до различни сегменти од публиката (до различни возрасни групи, маргинализирани групи итн.);
• користат нови начини/апликации за интеракција и за вклучување на публиката во изработката на сториите.

В. Наградата за најдобра репортерска фотографија ги наградува и ги промовира професионалните фоторепортери кои:

• пријавиле фотографии што се однесуваат на теми и на настани со новинарска тежина/значење што ја одбележале претходната 2023;
• објавиле фотографии во медиуми што се регистрирани и работат во нашата земја, или, пак во странски медиуми (не се прифатливи фотографии објавени исклучиво на платформи за споделување и продажба на фотографии);
• демонстрираат исклучителна креативност и естетски израз;
• не користеле техники на визуелна манипулација при фотографирањето, освен корекција на форматот (crop), корекција на светлина, боја и контраст (основни панел-алатки во Photoshop и LightRoom);
• доставените фотографии да се во дигитален .jpg формат, со 300 dpi резолуција;
• минималната резолуција на фотографијата да не е помала од 2.000 пиксели на подолгата страна;
• содржат информации за метадата;
• фотографијата мора да е авторско дело на пријавениот кандидат, а еден автор може да испрати најмногу до 3 фотографии.

На добитниците на наградите ќе им биде врачен сертификат и парична награда од 60.000 денари, поединечно за првонаградените во сите три категории, 40.000 денари за второнаградената и 20.000 денари за третонаградената истражувачка сторија.

Конкурсот е отворен до 26 февруари 2024.

Пријавите треба да се поднесуваат на novinarskinagradi@mim.org.mk со назнака: Пријава за новинарските награди „Никола Младенов 2023“.

Пријавата се состои од:

• Пополнет формулар за соодветната категорија (достапни во прилог)
• Фотографија (доколку се аплицира за Најдобра репортерска фотографија)

За дополнителни информации и прашања, контактирајте нѐ на: 3090 144 или преку е-пошта: novinarskinagradi@mim.org.mk

А-Формулар за аплицирање за најдобра истражувачка сторија55.58 KBБ-Формулар за аплицирање за најиновативен новинарски производ55.62 KB
В-Формулар за аплицирање за најдобра репортерска фотографија55.32 KB

Медиумскиот простор во Македонија е конфузен и контрадикторен. Има многу медиуми, но нивното влијание е ограничено во поглед на формирањето на јавното мислење. Удолницата по која се движиме како фела и како медиуми што се одразува преку нефункционирање на редакциите, немање профилирани новинари, нивното меѓусебно договарање и немање желба за вистинска конкуренција во медиумскиот простор, се само дел од проблемите. Но, начнав и една тема, а тоа е што поголемиот дел од медиумите се потпираат само на рејтингот за гледаност, читаност или кликови, а не и на тоа дали имаат доверба кај публиката.

Затоа, редно е да кажеме јасно и гласно дека рејтингот е главниот уредник на вестите во телевизиите. Се поставува прашањето, како тоа? Е, па, вака. Во битката за секој денар, телевизиите сакаат да имаат гледани вести и програма, бидејќи маркетинг агенциите, што е природно за нив, сакаат рекламите да ги пласираат онаму каде што производите на нивните клиенти, огласувачите, најмногу ќе бидат видени. Значи, за ова нема „љутиш“. И дефинитивно мораме да разбереме дека приватните телевизии се отворени за да прават профит, а на маркетинг агенциите и на нивните клиенти фирмите им е во интерес парите да ги дадат онаму каде што ќе се постигне најдобар ефект за рекламираните производи. Значи, онаму каде што има рејтинг.

Во прилог на ова, дека рејтингот е сè, за да се дадат парите таму е и податокот дека граѓаните, пред сè, се информираат за вестите од телевизиите. Последната анкета на Меѓународниот републикански институт (ИРИ) објавена во декември 2022 го покажува тоа.

Извор: ИРИ – декември 2022

Ова го потврди и анкетата на Националниот демократски институт (НДИ) спроведена по барање на Министерството за економија каде што се наведува дека главен извор на информациите, пред сè за политика и за економија, се телевизиите.

Извор: НДИ – јуни 2023

Но, околу рејтингот има две „цаки“.

ВАЖНО Е ДА СИ ГЛЕДАН?!

Првата:

Главно, рекламите, читај парите, се концентрирани во два сегмента од програмата. Тоа се играните серии што сега се турски, а пред тоа беа шпански, јужноамерикански, мексикански, индиски. Вториот сегмент е во вестите односно пред и по нив, бидејќи и тие се гледани, но и затоа што тие со своите содржини влијаат врз јавното мислење, кои се многу важни за политиката и за економијата. Најголем дел од „колачот“ (парите) добиваат најгледаните содржини. Но, овде има една квака 22. Додека гледаноста за забавните содржини е многу релевантна од аспект колку треба да се рекламира одреден производ или фирма, за вестите таа не е секогаш најважна. Поважна е довербата (види текст од 30.5.2023 „Бехтел – Енка“ не го изгради новинарството (mim.org.mk) )

Но, како маркетинг агенциите можат да влијаат врз вестите, врз уредувачката политика. На прв поглед, никако. Тие огласуваат во најгледани/најчитани содржини и не им е важна содржината. Но, телевизиите за да ги прикажат вестите како гледани, прибегнуваат кон една стара финта, а таа е овие информативни изданија да ги стават меѓу два гледани блока или две серии, со што лажно се постигнува поголема гледаност од реалната. Затоа често во анкетите се случува вестите да имаат голема гледаност, а довербата да е многу пониска од тоа. Во вакви услови каде што парите си доаѓаат без разлика на тоа што се нуди, ете зошто новинарите се комотни да се договараат и да нудат исти содржини, а уредниците немаат потреба да се натпреваруваат со квалитетни вести кога приходите зависат од комерцијалните содржини. Затоа вестите повеќе служат како средство за пропаганда, наместо за вистинско и квалитетно информирање. Конкуренција нема, реклами има, ама не за вестите со доверлива содржина туку само за оние што го исполнуваат едниот параметар, а тоа е гледаноста.

ЛИЧНА СИ, АМА ТРЕБА И ДА КАЖЕШ НЕШТО

Втора:

Довербата. Во моментов никој не ја мери. Во постарите анкети на јавното мислење спроведени од ИРИ (Меѓународниот републикански институт) освен рејтингот на информативните програми, се мереше и довербата. Се случуваше медиуми да имаат рејтинг двапати повисок од довербата (секако ова се однесува на информативните програми, бидејќи што има да ѝ се верува на некоја серија), а некои медиуми да имаат колку рејтинг, толку и доверба. Имаше и парадокс, медиум да има повисока доверба од рејтинг или што би се рекло, „не те гледам, ама ти верувам“.

Иако довербата на информативните емисии не се става во равенката рејтинг = пари, сепак фирми огласувачи сакаат да бидат видени и во медиумски производи на кои им верува публиката. Едноставно, медиумот со доверба, медиумскиот производ со доверба и новинарот што ужива доверба се добар имиџ за огласувачот, а некогаш и пресудно одреден производ или услуга да привлече поголемо влијание од другите. Затоа, најдобро би било равенката да биде: доверба + рејтинг = пари.

Овде ќе вметнам плус еден аргумент околу довербата.

Извор: ИРИ – декември 2022

Граѓаните за да изградат одреден став за случувањата, гледаат повеќе телевизии, се информираат од повеќе портали. Ако ова се доведе во корелација со тоа дека во државава најуспешен медиум во суштина е еден агрегатор на вести, каде што на купче има вести со иста или со слична содржина, може да се заклучи дека ние, граѓаните, немаме медиуми од кои примарно се информираме. Во регионот, но и пошироко, не е познат феноменот на агрегатор на вести бидејќи таму публиката си има медиуми од кои директно се информира. Едноставно имаат одреден медиум што граѓаните го преферираат, а ги задоволува нивните потреби за севкупна информација. Кај нас не е така. Никој наутро, преку ден или навечер не отвора да следи избран медиум што за него е репер во поглед на информациите. Ние, едноставно за да ја добиеме целата слика, сите потребни информации, мораме да се потпираме на агрегатор на вести.  

Откако ги поставивме овие параметри, доаѓаме до клучното прашање, а тоа е дали ова може да се промени. Дали вестите можат да станат квалитетен медиумски производ со своја уникатна уредувачка политика. И дали со ова, ќе може полека во јавноста да се наметнува ставот дека и квалитетната програма заслужува внимание, а не само инстант евтините серии и шоуа, кои не нудат ништо освен празна забава.

КАКО ДО КОНКУРЕНЦИЈА ВО НОВИНАРСТВОТО

Одговорот е – може. Прво и основно, во Македонија има голем број граѓански здруженија што се занимаваат со квалитетот на новинарството. Можеби некое од нив ќе најде средства и долгорочно да врши испитување на јавното мислење каде што полугодишно, а зошто да не и квартално, ќе утврдува кои медиуми имаат најголема доверба, на кои медиумски содржини најмногу им се верува како и на кои новинари. Овие податоци јавно би се објавувале и со текот на времето ќе станат репер во јавноста, по што може и да почнеме да очекуваме придвижување кон подобар квалитет и секако враќање на конкуренцијата меѓу медиумите и секако, пред сè, кај новинарите. Тогаш и маркетинг агенциите, чија примарна цел е пораката на нивните клиенти да стигне до што поголема публика, ќе почнат да го ценат и параметарот доверба и ќе сакаат да огласуваат во содржини на кои им верува публиката. Ова е макотрпен пат и да се постигне влијание на една ваква листа, која сигурно ќе биде опструирана од незадоволните медиуми и од оние што сметаат дека нивната улога е само правење пари и пропаганда, па ќе треба време, ресурси, посветеност и, секако, тој што ќе ја изработува да нема дамки во своето работење.

Второто решение би го надополнило првото и е издигнување на Македонската радио-телевизија на реперен медиум според стандарди и доверба, по што сите други медиуми ќе се стремат да го постигнат тоа ниво. За ова е потребна и политичка волја, но и сериозна еснафска, новинарска визија. Доброто е што, ако се точни најавите, наскоро на оваа национална телевизија ќе се најдат сериозни новинарски продукти, односно информативната програма ќе се потпира на надворешни проекти, кои се поотпорни на политички влијанија. Сепак, засега недостаток на овој концепт е што при одбирањето која емисија ќе биде на МТВ, нема да го имаме клучниот показател, а тоа е кој медиумски производ ужива реална доверба кај публиката.

Затоа, време е тие што имаат доверба во јавноста, на таа иста јавност во перспектива да ѝ понудат и поразлични и поквалитетни содржини, а кога веќе тоа ќе биде ставено на „асталот“, полека ќе се менува мантрата дека треба да се нуди само она што сака публиката. Изгледа како волшебен круг, но не е. Чекор по чекор, оние што имаат доверба, а не замислените величини, ќе може да пласираат нешто добро и квалитетно, според новинарски стандарди.

Автор: Горан Теменугов

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

^{Мислењата и ставовите изнесени во текстовите се на авторите и не секогаш ги рефлектираат позициите и ставовите на МИМ.}

Интернетот ветуваше непречена комуникација, но цената што ја плативме е преплавеност со информации. За жал, човечкиот мозок не е способен да плива во вакво море од информации, без разлика дали тие се точни или неточни. Лично, повеќе би сакал да добијам една неточна информација отколку сто точни, затоа што првото Никола Стикове лесно да се провери, а второто може да ме преплави и да ме парализира. Што ако сто и првата информација е онаа клучната? Треба ли да соберам уште сто нови информации пред да го применам тоа што сум го научил? – вели проф. д-р Никола Стиков, професор по биомедицински инженеринг на Политехничката школа при Универзитетот во Монтреал, Канада. Со него и со професорот по географија од битолската гимназија „Јосип Броз Тито“ поразговаравме за тоа како да им помогнеме на младите кога учат нешто да ги избегнат дезинформациите.

Поважно е да научиме да се справиме со приливот на информации, па дури потоа да се концентрираме на нивната точност. Затоа е важно да се има искусен ментор што ќе ги дозира информациите, додава Стиков.

– Менторите се како мускули (од оние на дување) што ве држат на површина и не ви дозволуваат да се изгубите во длабокото. Дури откако ќе научите да пливате, можете да почнете да се нурнувате под површината и да ловите информации во матно – објаснува нашиот ценет професор во Канада.

Поголем проблем се делумните информации

Со него поразговаравме за тоа каков предизвик е кога младите учат, да научат да ги разликуваат неточните информации, лажните во однос на вистинските информации.

Неточната информација лесно се побива, особено ако станува збор за нешто што е доволно старо за да се најде во учебник. За формули и за дефиниции е доволно да проверите на „Википедија“ и ќе знаете дали станува збор за грешка. Поголем проблем се делумните информации, оние што технички не се неточни, но кажуваат само една страна од „лекцијата“. Овие делумни информации се вистинскиот предизвик за професорите. Како да ги научиш учениците да размислуваат критички и да знаат да изградат сопствено мислење засновано врз неколку делумни, често контрадикторни информации? Најдобрите професори го прават ова користејќи го сопственото искуство и повикувајќи се на сопствените ментори. Ако сте имале добар ментор, тогаш големи се шансите дека и вие ќе им бидете добар ментор на идните генерации – вели Стиков.

Задолжително да се пребарува од официјални веб-страници

Според Мите Ристов, професор по географија од гимназијата „Јосип Броз Тито“ во Битола, наставниците треба да ги насочат и да ги посочат официјалните веб-страници од каде ученици да почнат со своите истражувања, а потоа кога ќе ги осознаат тие информации, да продолжат со истражување и преку други извори ќе можат да ги надградат стекнатите знаења.

Во новото дигитално време имаме широкодостапни информации, кои, за жал, голем дел од учениците и од студентите не знаат соодветно да ги искористат. Всушност, секој ученик при учењето одредена материја, задолжително треба да започне со пребарување од официјални веб-страници. Така, на пример, доколку сакате да истражувате за одредени параметри на светското население, задолжително се започнува од официјалната страница на Организацијата на Обединетите нации https://population.un.org/ или во Македонија од Државниот завод за статистика www.stat.gov.mk – посочува Ристов.

Стиков: Ако некоја информација многу ви се допадне, тогаш бидете уште посомничави

Стиков признава дека секојдневно се среќава со предизвикот дали нешто е веродостојно или не и вели дека „науката е полна со дезинформации и полувистини“.

Оваа неизвесност е и нејзината најголема убавина: изразувате сомневање (хипотеза) и потоа барате докази што ќе ја потврдат или ќе ја одбијат хипотезата. Кога читам некој научен труд, првиот инстинкт ми е да не му верувам на напишаното. Понекогаш авторот на трудот успева да ме убеди дека е во право, и кога тоа ќе се случи, тогаш се чувствувам како да сум имал просветление. Впрочем, секое револуционерно научно откритие некогаш било окарактеризирано како лажна вест, затоа што без сомнеж нема добра наука – вели тој.

Никој не е имун на дезинформации, а јазичните модели како ChatGPT успеваат да ме излажат речиси секојдневно, споделува Стиков.

Еве еден рецепт за справување со овој проблем: ако некоја информација многу ве изнервира, оладете ја главата и побарајте ја истата информација од друг независен извор. Ако некоја информација многу ви се допадне, тогаш бидете уште посомничави. Проверете ја барем од уште два извора пред да ѝ се израдувате. Сите информации се делумни и секогаш постои аспект што не сте го земале предвид. Наместо да собирате информации како компјутер, собирајте искуства како човечко суштество, бидејќи само искусниот човек е добро информиран човек.

Мите РистовУчебникарството во Македонија во последните 20 години доста уназадуваше. Наместо современи учебници што ќе бидат илустрирани со соодветни карти, графикони, слики и прашања што ќе го подигнат логичкото и критичкото размислување на учениците, во нашите учебници сè уште преовладува фактографија и готово знаење, кое учениците треба само да го репродуцираат. Кога на оваа состојба ќе ги додадете многубројните грешки и нелогичности во учебниците, тогаш можеме да сфатиме зошто нашите ученици постигнуваат слаби резултати на меѓународните тестирања – категоричен е Ристов.

Повторно професорите се клучната алка во дополнување на материјалот, негово дообјаснување и исправање на неточните информации. Професорите се тие што без двоумење мора да ги исправат работите, бидејќи е жално учениците да ги учиме на неточни информации. Од друга страна, потценувањето на улогата на наставникот од страна на општеството и институциите, особено ставањето во ист кош на наставниците што вистински се трудат да го подобрат образовниот процес со оние што не придонесуваат со ништо за тоа, влијае демотивирачки врз наставниците, што придонесува за сè почеста појава на игнорирање на грешките во учебниците и уназадување на наставниот процес. Соодветното коригирање на недостатоците од учебниците бара доста истражување, споредување релевантни информации, што од друга страна значи потрошено време и интелектуален труд, за кој наставникот не е платен – вели професорот.

Новиот концепт е целосно погрешен

Не само наставниците, туку и учениците, кога усвојуваат нови знаења, треба да размислуваат за тоа што го учат, да извлекуваат логичка поврзаност на знаењата, и доколку кај некои содржини е видлив некој недостаток, да ја искористат достапноста на информации и нелогичностите да ги истражат и да ги споредат. Само користењето повеќе извори, може да ги пополни празнините и да нè увери дека она што го учиме е точно, објаснува Ристов.

Генерално добро подготвениот наставник, во однос на предметот што го предава, не би требало да дојде во ситуација да размислува за веродостојноста на информациите. Но, секако, од денешна перспектива и грешките низ учебниците, наставниците често се ставаат во ситуација на „прашалници“ по одредени содржини, па затоа тие мораат да вложат значителен напор за пронаоѓање на точните информации. Со новата Концепција за основно образование оваа ситуација ќе биде уште повеќе изразена, бидејќи според нормативот, предметот Природни науки во VI одделение ќе го предаваат наставници по географија, биологија, хемија, физика и др., а наставните содржини се целосно измешани. Така, наставник по географија ќе треба да предава и за органи на човечкото тело, за супстанции и за електрицитет. Замислете во каква ситуација ќе се најдат таквите наставници, кога ќе треба да излезат пред учениците и да предаваат за нешто што никогаш не го учеле на факултет, и замислете како тие наставници ќе можат да се справат со неверодостојните информации по предметот! Концептот е целосно грешен и наместо поврзување на знаењата од различни науки, ќе придонесе до уназадување на образовниот процес и до уште послаби знаења на учениците.

Како еден професор се снаоѓа со вистините и со невистините на мрежата? Според Ристов, искуството е тоа што нè учи дека не треба слепо да веруваме во сè што ќе прочитаме и видиме.

Секоја информација што ни изгледа сомнителна, мораме да ја провериме од повеќе страни. Сум дошол во ситуација да се подразмислам за тоа што го читам, бидејќи информацијата била многу интересна или битна за мене, но секогаш практикувам нејзино потврдување од повеќе извори. Токму тоа искуство во селекцијата на информации го немаат младите и сметам дека тие се најподложни на паѓање на дезинформации. Повторно наставниците, но и родителите, треба да бидат столбот против дезинформациите, со тоа што ќе разговараат со нив, ќе им посочат практични примери и ќе ги посоветуваат како да постапат во различни ситуации. Улогата на наставникот не е само во образовната, туку и во воспитната компонента. Работиме со деца што треба да се оспособат да можат да се изборат со предизвиците на новото време, но, за жал, сите овие напори паѓаат во вода, кога гледате како општеството гледа потценувачки на оваа улога на наставникот. Затоа државата, час поскоро, мора да вложи големи напори и средства во образованието и во враќање на достоинството на наставниците! – категоричен е Ристов.

Автор: Сребра Ѓорѓијевска

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

Pastel Retro Computer Reminder Instagram Post by Slavco Milenkovski

Според Истражувањето на NewsGuard, речиси 20 проценти од видеата претставени како резултати од пребарувања за одредени теми на Тикток содржеле дезинформации. Комуникологот Сеад Џигал вели дека ова се должи на порастот и на популарноста на самата социјална мрежа.

Поради порастот на популарноста на Тикток, сѐ поголем е напливот на дезинформации на оваа социјална мрежа од различни злонамерни чинители заинтересирани нивните дезинформации до стигнат до што поголем број корисници. Тикток е важен извор за информирање кај помладите корисници и кај нив има најизразено негативно влијание. Најчесто се поставуваат манипулативни содржини од политички карактер, конспиративни содржини или, на пример, видеа за војната во Украина, каде што преку различни техники многу често се дезинформира што навистина се случува во овој конфликт, вели тој.

Платформата на која се пласираат куси видеа е застапена во 141 држава и е веќе преведена на 39 светски јазици. Од неговото лансирање во 2016 година, Тикток бил преземен околу три милијарди пати и со тоа успеа за нешто повеќе од четири години да го постигне она што на Фејсбук и на Инстаграм им требаше да го направат за 10 години.

Правилата и стандардите за содржината на Тикток забрануваат дезинформации што претставуваат ризик за јавната безбедност, медицински дезинформации, дезинформации за климатските промени, опасни теории на заговор како и материјал што е уреден, споен или комбиниран (како видео и аудио) на начин што може да доведе до заблуда за настани од реалниот свет. Според Џигал, интерниот систем за заштита на дезинформации на Тикток е корисен, но далеку од совршен.

Тикток, како и поголемиот дел од социјалните мрежи, има интерен систем за пријавување проблеми и злоупотреби. По проверка на пријавите, содржините можат да се отстранат или, пак, да се блокираат одредени корисници. Исто така, мрежата користи и софтверски алатки, какви што се различни алгоритми за пребарување и детектирање одредени содржини, вклучително и дезинформации. Овој систем е корисен, но е далеку од совршен затоа што може само да го намали штетниот ефект од дезинформациите, но не и целосно да ги отстрани, вели Џигал.

Неговите препораки за заштита од дезинформациите, покрај наведените методи и алатки за нивно пријавување и отстранување, се едукацијата и обучувањето на корисниците да препознаваат дезинформации, да ги пријавуваат и да ги маркираат како штетни и манипулативни, бидејќи, според него, доколку се намали ефектот на дезинформациите врз корисниците, тогаш ќе се намали и мотивацијата на оние што ги објавуваат да го прават тоа и понатаму. 

Џигал смета дека младите корисници се најранлива категорија поради нивните сѐ уште недооформени вештини за критичко преиспитување на информациите и на содржините на Тикток. 

Убедливоста на визуелните содржини е особено моќна и за нив е многу потешко да ги препознаат манипулациите и дезинформациите затоа што за нив е реално тоа што го гледаат со своите очи, иако е сѐ полесно визуелните содржини да се уредат и да се манипулира со нив. Конечно, влијанието на нивните контакти и пријатели го олеснува ширењето на дезинформациите, затоа што ако дезинформациите им се пратени или споделени од корисници на кои им веруваат, тие некритички ги прифаќаат како вистинити, вели тој.

На него се надоврзува и професор д-р Ана Фрицханд од Институт за психологија на Филозофскиот факултет при УКИМ, која вели дека причините за тоа лежат во достигнатиот степен на развој во целост, како и степенот на емоционална зрелост, потоа капацитетот за критичко мислење и филтрирање на важните од неважните (и штетни) информации, способноста да се разликуваат добри од лоши, односно правилни од погрешни постапки и однесувања, степенот на консолидираност на личниот вредносен систем, возрасниот период во кој се наоѓаат, степенот на развој на мозокот, степенот на оформеност на идентитетот и изложеноста на врснички притисок.

Секој поединец се разликува од другите, а тоа е случај и со децата и адолесцентите. Во овие периоди од животот многу е важно со какви модели се идентификуваат, бидејќи се склони да го имитираат и да го повторуваат однесувањето на тие модели, кое доколку е несоодветно или насилно, може да претставува сериозен проблем. Воедно, во периодот на адолесценција интензивно се формира идентитетот и се одвива клучниот процес на индивидуализација, што само по себе претставува сериозна развојна задача што носи многу предизвици, вели таа.

Фрицханд појаснува дека периодот на рана адолесценција (12, 13 и 14-годишна возраст) е познат по високиот степен на конформирање со групните барања и норми, па адолесцентите честопати не покажуваат конзистентно морално однесување. 

Тоа во практика значи дека кога се во група и под влијание на врсниците, склони се да го прават тоа што сите го прават, дури и кога е во прашање однесување што авторитетите не би го одобриле и кое самите не би го манифестирале кога не би биле под будното око на врсниците. Исто така, периодот помеѓу 10-тата и 12-тата година, познат како предадолесценција, се карактеризира со значајни транзиции во развојот на мозокот и во продукцијата на хормоните на среќа (окситоцин и допамин), поради што почнуваат поинтензивно да бараат социјални награди, кои честопати се мерат преку бројот на лајкови добиени на поставените содржини на социјалните мрежи, вели д-р Фрицханд.

Оттука, дополнува таа, не е исклучено да повторуваат ризични постапки (познати како „предизвици“) и да ги поставуваат онлајн за да го проценат степенот на сопствената популарност преку бројот на добиени лајкови.

Притоа, според нив, колку е поголем бројот на лајкови, толку е поголема популарноста и социјалната награда. Имајќи го сето ова (и уште многу други фактори) предвид, јасно е зошто децата и адолесцентите се ранливи и полесно подложни на манипулација во интернет-просторот. Токму затоа, клучен е квалитетниот однос со родителите/старателите, исполнет со доверба, меѓусебна почит, искреност и квалитетна комуникација во насока на превенција и заштита од ризиците по психичката благосостојба, кои извираат од неселективното и несоодветно користење на социјалните мрежи и интернетот воопшто, посочува таа.

Фрицханд вели дека доколку некритички и неселективно се пристапи кон прифаќање на сè што се презентира на која било социјална мрежа, тоа може да влијае штетно и негативно врз секој што ја користи.

Тоа може да ги насочи размислувањата, верувањата, чувствата и ставовите кај дел од луѓето и да влијае врз одлуките што ги носат и однесувањето што го манифестираат. Притоа, колку се корисниците помлади, поради што се соочуваат со низа когнитивни ограничувања што ги носи достигнатиот степен на развој со возраста, последиците се дотолку поштетни. Кај возрасните поединци се очекува дека степенот на критичко мислење и корпусот на знаења и информации што се поседуваат е поголем, па оттука можат поподготвено да ги селектираат содржините што ги прегледуваат на социјалните мрежи и тоа што избираат да го читаат, гледаат и слушаат, вели таа.

Во однос на препораките, Фрицханд вели дека треба да се да се следат проверени и релевантни извори на информации, а потоа и да се проверуваат консултирајќи повеќе и различни релевантни извори, бидејќи на тој начин ќе се изгради пообјективна информираност за темите од интерес за поединецот.

Кога станува збор за помладата популација, посебно децата што се во интензивен процес на развој, со сѐ уште неоформена структура на личност и идентитет, родителите/старателите треба да обрнат внимание на тоа за која цел тие ги користат електронските уреди, колку време поминуваат пред екраните и дали и кон какви содржини пристапуваат кога се онлајн, вели таа.

Фрицханд потенцира дека е особено важно децата да бидат добро информирани за негативните последици од изложеноста на содржини несоодветни за нивната возраст и за начините како да ја заштитат сопствената безбедност во интернет-просторот.

Покрај ова, треба да имаат достигнато одреден степен на сознаен развој и на емоционална зрелост пред воопшто да пристапат на која било социјална мрежа.  Сето ова бара посветеност од родителите/старателите, како и нивна активна и континуирана вклученост во процесот на квалитетна комуникација со децата, преку која ќе им објасни кои се ограничувањата поставени пред нив и зошто се поставени соодветните ограничувања – смета таа.

Имајќи ги предвид штетните влијанија какви што се зависност, дезинформации, безбедност, ментално здравје и заштита на податоци, апликацијата е забранета за употреба од страна на вработените во државната администрација во 34 (од 50) земји во САД како и во повеќе држави во Европа. Во мај 2023 година, Монтана стана првата држава што го забрани Тикток на сите лични уреди во државата. 

Автор: Ангела Рајчевска

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

Делегацијата на Европската Унија и Македонскиот институт за медиуми, од 27 до 30 ноември, организираа студиска посета на европските институции во Брисел наменета за претставници од медиумите и од граѓанскиот сектор во Северна Македонија. Целта на посетата беше учесниците да се информираат непосредно од претставници на европските институции за главните политики на Европската Унија во борбата против дезинформации и процесот на проширување, скринингот, преговарачкиот процес,  како и за други актуелни прашања.

Во рамки на посетата, новинарите се сретнаа и разговараа со високи претставници на Европската служба за надворешна услуги („EEAS“), Работната група за Западен Балкан (Western Balkans Task Force) и други органи во рамки на Генералниот директорат, како што се „CNECT“ и „NEAR“.

На состаноците  беа презентирани и два нови документа кои се особено релевантни за медиумите на земјите-членки на ЕУ и земјите-кандидати, и се однесуваат на дигиталните услуги во ЕУ и слободата на медиумите.

Групата имаше можност да го посети и претставништвото на Република Северна Македонија во НАТО и Европскиот парламент, кадешто се сретна со заменик-амбасадорот Дејан Велковски и известувачот на Европскиот парламент за нашата земја, Илхан Ќучук.

Документарниот филм е продуциран во рамките на регионалната програма „ОТПОР: Акција на граѓанското општество за реафирмирање на слободата на медиумите и спречување на дезинформации и пропаганда за ширење на омраза во земјите од Западен Балкан и во Турција“, имплементирана со финансиска поддршка од Европската Унија, од страна на партнерските организации СЕЕНПМ, Албанскиот медиумски институт, Медиацентар Сараево, Косово 2.0, Институтот за медиуми на Црна Гора, Македонскиот институт за медиуми, Новосадската новинарска школа, Мировниот институт и Бианет.

Етика во медиумите и во онлајн медиумите, како предизвик за решавање едно глобално прашање, но и во македонски контекст, претставува сериозен потфат за кој е јасно дека нема лесни одговори. Нема ниту магично стапче со кое наеднаш ќе се решат сите наталожени системски, но и локални проблеми што ја засегаат оваа проблематика.

Досегашната практика, од изминатите години, кога интернетот почнува да зазема сериозен простор во медиумската сфера, особено во делот на дневното информирање, покажува дека најголемите прекршувања на стандардите се случуваат во онлајн просторот. Според статистиката на Советот за етика во медиумите (СЕММ), повеќе од 90 отсто (бројката има мали осцилации во зависност од годината) од прекршувањата што се направени, се во онлајн медиумите. Со многу помали, минорни проценти се застапени традиционалните медиуми, како телевизиите, весниците, радијата и новинските агенции. Статистиката на СЕММ го вади на виделина и стариот проблем, дека најголем дел од прекршувањата на стандардите се однесуваат на членот 1 од Кодексот, кој налага објавување точни и проверени информации. Дури 67 отсто од оние медиуми што го прекршиле Кодексот на новинарите го прекршиле токму членот 1. Ова дава јасна слика дека голем дел од медиумите што објавуваат информации на интернет не успеваат во основната мисија на професионализмот – да се обезбеди точна и проверена информација.

Во онлајн просторот постојат сериозни и професионални редакции чија мисија многупати еснафските здруженија и граѓаните ја оценуваат како квалитетна и професионална, за што доказ се и многубројните награди за истражувачки стории, за употребата на новите техники, за иновативноста во работењето. Проблемот настанува што работата на целиот медиумски сектор, па и на овие професионални редакции е загрозена од системскиот проблем што го создаваат таканаречените копи-пејст портали, самонаречени новинари или од наменски создадените „медиуми“ што генерираат партиски пропагандни содржини. Таквиот пристап ја прави публиката да биде лесно заведена од бомбастични наслови и пропаганда, од клик бејт содржини, а дел од порталите ги доведува во ситуација наместо да се борат за публика со професионални содржини и текстови, да бидат во постојана битка за кликови. Во таа нерамноправна војна, за жал многу често, цената ја плаќаат професионалците, а на крајот на денот граѓаните, односно консументите на вести  што се ускратени за точна и правовремена информација.

Насоки за етичко известување на онлајн медиумите

Со развојот на новите информациско-комуникациски технологии се промени и досегашниот начин на создавање и на ширење на информациите. Професионалните новинари се исправија пред нови предизвици во поглед на начинот на кој се обработуваат и се пласираат одредени информации, теми или анализи во текот на новинарската работа. Поради сево ова се наметна потреба од создавање нови стандарди за тоа како онлајн медиумите ќе ги применуваат етичките и професионални начела во работата.

Фото: freepik.com

Советот за етика, изработи Насоки за етичко известување во онлајн медиумите, со кои подетално се дава приказ на 17-те членови од Кодексот на новинарите, со посебен осврт кон медиумите во онлајн сферата, имајќи ја предвид динамиката на развојот на интернетот како и зголемената популарност на онлајн медиумите.

Насоките во форма на професионални упатства се наменети за уредниците, новинарите и за сите други креатори на содржини што работат во онлајн медиумите, а имаат за цел да помогнат во развивањето силен и кредибилен систем на саморегулација на онлајн медиумите и да го зајакнат независното, професионално и одговорно новинарско известување во онлајн сферата. Притоа во насоките се дава квалитативен однос кон специфичноста на новинарството што се негува во онлајн медиумскиот простор. Тие се раздвоени во 17 члена, во согласност со Кодексот на новинарите, а во основа пропишуваат правила за пишување и за пласирање вести што нема да го доведуваат во заблуда читателот.

• Онлајн медиумите ќе известуваат само врз основа на факти чие потекло му е познато на новинарот, повикувајќи се на различни извори на информации и, по правило, потпирајќи се на јасно идентификувани и веродостојни извори.
• Онлајн медиумите нема да прикриваат или да премолчуваат важни информации чие објавување би можело да влијае врз толкувањето или разбирањето на содржината на извештајот од страна на читателите.
• Премолчувањето на фактите што можат битно да влијаат врз формирањето на ставот за некој настан или личност е еднакво на намерно искривување на реалноста и создавање дезинформации.
• Онлајн медиумите нема да објавуваат неточни, пристрасни или манипулативно обликувани текстови, фотографии или други содржини со кои читателите намерно се доведувaат во заблуда. Фотомонтажите, обработените фотографии или други интервенции во автентични документи мора да се јасно разграничени од оригиналот и означени како такви со соодветен текст.
• Онлајн медиумите нема да објавуваат неосновани обвинувања, клевети, гласини, измислени интервјуа, анонимни дописи и други информации чија кредибилност не може да се процени.
• Онлајн медиумите ќе настојуваат секогаш да го наведат изворот на информацијата со конкретно и прецизно упатување на тој извор.
• При користењето информации добиени од социјалните мрежи, од веб-страници, блогови или од други извори на интернет, онлајн медиумите внимателно ќе ја проверат нивната веродостојност и кредибилност.
• Онлајн медиумите нема да прават измени на веќе објавени информации на начин со кој ќе се промени нивното изворно значење, контекст или приказ.

Горенаведените се неколку позначајни примери од насоките, во кои на сличен начин се опфатени сите членови од Кодексот. 

Во насоките има и посебни совети како дополнувања на самиот документ – препорака за архивирање и трајно снимање објавена содржина, транспарентност на самиот медиум, постоење импресум. Она што е многу значајно е дека се даваат и насоки за преземање одговорност за објавувањето коментари од публика или од читатели. Токму во овој простор, во коментарите на публиката се случува наплив на говор на омраза или дискриминација по различна основа. Оттаму, медиумите треба да преземат силна одговорност за модерирање на овој простор.

Саморегулацијата како начело за работа

Во основа, насоките претставуваат уште еден чекор кон засилување на саморегулацијата во оваа сфера, процес што во Македонија трае подолго време. Крупен чекор кон саморегулацијата во оваа насока беше создавањето на Промедиа.мк, регистар на професионални онлајн медиуми, база на податоци за оние медиуми што во основа се придржуваат кон транспарентноста во работењето и кон професионалните и етичките стандарди во известувањето. По три години од формирањето на Промедиа, може да се заклучи дека делумно е исполнета целта за создавањето на овој регистар, но дека постои потреба и натаму од негова посилна промоција и прифаќање, како од самата фела така и од општеството како целина.

Ова не е лесна задача, ниту може да биде направена преку еден потег, но сите овие чекори водат кон иста цел, професионализација на медиумскиот простор, како императив во време на глобалните текови во кои пропагандните машинерии наметнаа систем за непрепознавање на вистинското наспроти лажното новинарство.  Во ерата на интернетот, битката со дезинформациите е тешка, но со системски пристап кон медиумска писменост за граѓаните и со создавање што поголем број кредибилни извори на информации и вести, таа битка може да се добие.

Автор: Младен Чадиковски

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

Вистина е дека создавањето онлајн медиум бара далеку помала инвестиција од, да речеме, отворање нова телевизија, но во денешни услови на динамични промени и зголемување на стандардите во онлајн продукцијата, од графички, технички, содржински, кориснички и од друг карактер, трошоците за функционирање на еден онлајн медиум се постојано во пораст. Времето кога корисниците можеа бесплатно и лесно да отворат блог, да копираат содржини од други веб-локации и да креираат свои медиуми, полека останува зад нас. Отворањето блогови и страници на социјалните мрежи сѐ уште е најчесто бесплатно, но техничките стандарди, сложеноста за одржувањето онлајн медиум, интеграцијата на визуелни содржини, вмрежувањето во различни фидови, премиум опциите и оптимизирање на пребарувањето, бараат сѐ повеќе напредни знаења, ресурси и професионално искуство. Најчесто за ова потребно е да се ангажираат професионалци и да се користат услуги на неколку типови специјалисти. 

Фото: www.freepik.com

Како и да е, отворањето и одржувањето на онлајн медиумите, сѐ повеќе наложува различни трошоци и засилена комерцијализација, како и во претходните генерации на медиумите. Со други зборови, рекламите и другите видови комерцијални бизнис-модели стануваат неизбежен дел од нашите онлајн искуства. „Слободарскиот интернет“ од деведесеттите и почетоците на овој милениум станува сѐ посилно комерцијализиран информациски простор. Втор важен фактор за зголеменото присуство на онлајн рекламите секако е зголемениот број корисници. Интернетот и социјалните мрежи постепено се трансформираат во една од најважните јавни сфери и интересот за зголемен број рекламни содржини на големите огласувачи е сосема разбирлив. И конечно, како трета клучна причина може да се наведе специфичноста што интернетот и новите медиуми ја внесуваат на полето на рекламирањето, а тоа е таргетираното или персонализираното рекламирање. 

Новите медиуми даваат погодности за корисниците да ги персонализираат своите онлајн искуства, да ги приспособат на своите интереси и намери, но, од друга страна, тоа им дава предност и на платформите што ги нудат овие онлајн услуги. Тие се сега во можност да добиваат повратни информации за корисниците, кои се нивните интереси, што е актуелно и во тренд, како се разликуваат интересите на корисниците според возраст, пол, место на живеење и слично. Дополнителна важна одлика на новиот медиумски систем е што сега тој е глобално интегриран и е вмрежен во еден поврзан комуникациски систем. Ваквата вмреженост им дава предност на големите дигитални платформи, т.н. онлајн гиганти: 

Компаниите од „Биг тек“ доминираат со е-трговијата (Амазон), онлајн огласувањето (Алфабет и Мета), електронските уреди за широка потрошувачка (Епл), „клауд“ сметањето (Амазон и Гугл), компјутерски софтвер (Мајкрософ и Епл), вештачката интелигенција (Амазон) и, не помалку значајно, социјалното вмрежување (Мета). Доминацијата се покажува како крајно доходовна и сите пет компании се на или при врвот на сите глобални ранг-листи по пазарна капитализација.

Во вакво опкружение помалите медиуми се наоѓаат под доминација на онлајн гигантите што доминираат и со содржинската продукција, но и со медиумскиот пазар на огласување. 

Огласувањето е главен извор на приходи за компаниите од групацијата Биг тек. Осумдесет отсто од вкупните приходи на Ал-фабет во 2021 година (257 милијарди долари 13), на пример, беа приходи од продажба на рекламен простор. Мета, со своето семејство апликации (Фејсбук, Инстаграм, Месинџер, ВотсАп), во 2021 година пријави вкупни приходи од огласување во износ од 114,9 милијарди долари 14. Амазон пријави вкупни приходи од 31 милијарда долари во 2021 година, при што приходите од огласување беа проектирани на 5 милијарди долари.

Ваквата поставеност на медиумскиот систем со голем број медиуми и доминантни биг-тек компании наметнува нов систем на борба за вниманието на публиката и корисниците на глобално рамниште. Од производство на квалитетна содржина, тежиштето сѐ повеќе се префрла во натпревар на привлекување внимание, во кое предност добиваат брзи и провокативни медиумски формати. Токму врз овие наметнати правила на селектирање на информациите се должи и порастот на виралните содржини какви што се теориите на заговор и дезинформациите.

Терминот „економија на внимание“ првично го употреби психологот и економист Херберт Сајмон, кој вниманието го поставува како клучен критериум за тоа како се менаџираат информациите денес. Во таа смисла, вниманието како врвен фактор за тоа како се филтрираат и управуваат информациите, се ограничува и она што можеме да го следиме на медиумските платформи. Неговиот познат цитат појаснува дека „изобилството информации создава сиромаштија на внимание“. На тој начин, вниманието станува клучен ресурс на модерната информациска економија.

Во една од претходните анализи видовме дека улогата на алгоритмите во селекцијата и дистрибуцијата на информациите е сѐ позначајна. Клучниот параметар по кој се дизајнирани алгоритмите е токму идентификувањето онлајн содржини што привлекуваат внимание. Тие се маркирани, групирани и потоа таргетирани кон одредени целни групи така што оние содржини што привлекуваат внимание се засилуваат и често доминираат во автоматското дистрибуирање на информациите. Содржините што привлекуваат внимание се одликуваат и со тоа што за нив е најлесно да се одреди метриката, односно да се измери нивната вредност, колку што е тоа можно. На тој начин, бројот на допаѓања (лајкови), споделувања (шерови), коментари итн., практично функционираат како криптовалути што кумулативно ја генерираат вредноста на овие содржини. Со други зборови, целиот систем на групирање и насочување на информациите е изграден врз начелото на зграпчено внимание на корисниците. Може да се каже дека доминантниот систем за сортирање и ширење на информациите, всушност, има своја вградена наклоност (bias, aнгл.) кон еден тип содржини. Кај големите онлајн сервиси, какви што се Јутјуб, Спотифај, а во блиска иднина и Нетфликс, веќе е зацврстен двојниот систем на плаќање за користење на нивните услуги: плаќање со пари на премиум услуги и плаќање со вашето внимание преку гледање реклами.

Фото: www.freepik.com

На интернетот и на социјалните мрежи доминираат токму оние содржини што лесно привлекуваат внимание, од фотографиите на Инстаграм, преку статусите на Фејсбук, сѐ до видеата на ТикТок. Откако ќе го привлечат нашето внимание, овие сервиси се дизајнирани да нѐ задржат на нив што подолго со автоматизирано и многу често прекумерно нудење слични содржини.

Овој валоризирачки систем за медиумските содржини што најлесно привлекуваат внимание, преку масовната комуникација навлегува и во популарната култура и во другите општествени сфери, така што наклоноста кон нив влијае и врз политиката и културата во поширока смисла. Во текот на кампањата за претседателските избори во САД во 2016 година и претходно во борбата за номинација на Републиканската партија, Доналд Трамп токму преку своите вештини да привлече внимание кај мејнстрим медиумите и на Твитер, успеа да избие во преден план и во двете трки. Неговата изборна победа секако имаше големо глобално влијание, најдиректно преку тоа што многумина се обидуваа да ги копираат методите што носат успех и изборни победи.

****

Еден од посподелуваните цитати што достигна голема популарност на социјалните мрежи е оној што вели „Барај почит, не внимание“. Тој може да послужи како добра крилатица за идните потребни промени на постојниот систем на менаџирање на информациите во јавната сфера во оваа ера на т.н. економија на вниманието. Привлекувањето на вниманието како доминантен систем во дисперзијата на информациите и во огласувањето, покажува многу недостатоципокажува многу недостатоци, од лесно ширење на дезинформациите, до психолошки проблеми кај корисниците. Ако не се промени системот што ги охрабрува и ги наградува корисниците да бидат токсични едни кон други, проблемите што сега постојат, само ќе се зголемуваат. Онлајн платформите навистина ќе треба да посветат повеќе време и труд на поттикнување на довербата и почитувањето, и кон нив како сервиси, но и кон другите корисници, со цел барем делумно да внесат рамнотежа во критериумите за селектирање и ширење на информациите.

Автор: Сеад Џигал

^{Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).}

Овој настан го означува почетокот на повеќе активности преку кои новинарите и претставниците на здравствените институции и други релевантни чинители треба да ја унапредат комуникацијата и да разменуваат искуства со цел зголемување на свесноста и мотивираноста на граѓаните за потребата од имунизација, како и за справување со дезинформациите од областа на здравството.

Активностите ќе траат до ноември 2022 година и во нив ќе бидат вклучени новинари од најрелевантните медиуми во земјава, како и претставници од Министерството за здравство, Националната комисија за имунизација, Комисијата за заразни болести, педијатри, експерти за вакцини и експерти за медиуми и комуникации.

На 3-ти Мај го одбележуваме денот кога медиумската заедница и сите граѓани треба да бидат особено гласни и настојчиви во барањето повеќе слобода, поголеми права, подобра безбедност и услови за работа на новинарите, бидејќи тоа се неопходни предуслови за квалитетно извршување на новинарската работа и практикување на слободата на изразување.

Новинарството е јавно добро и за него треба да се грижат сите – властите, политичарите, државните институции, граѓанското општество, академската заедница и сите граѓани. Впрочем, пандемијата со ковид-19 најилустративно ни покажа дека точната и проверена информација може буквално да спаси живот.  

Без професионални новинарство и слободни медиуми не може да има  демократијата, мир, просперитет и развој на ниту едно  општество!

За жал, оваа благородна професија во глобални рамки се соочува со невидени предизвици и проблеми, кои го доведуваат под знак прашање нејзиниот опстанок во буквална смисла на зборот.

Последниот извештај на УНЕСКО што ги детектира светските трендови во поглед на слободата на изразување и развојот на медиумите укажува токму на таа опасност и предупредува дека во изминатите 5 години, 85% од светската популација се соочува со пад на слободата на медиумите во сопствената земја. На оваа листа сега се наоѓаат и високо развиени држави со долга демократска традиција и слободни медиуми.   

Најголемите предизвици се детектираат во областите безбедност на новинарите, вклучително и нивната онлајн безбедност, кадешто под најголем ризик се новинарките, потоа слободата на изразување и медиумските слободи, кадешто се опфатени законите, правилата и прописите што се однесуваат или влијаат врз оваа сфера, како и економската одржливост на медиумите, која како резултат на огромното влијание на социјалните мрежи врз пазарот на огласување, од корен ги промени бизнис моделите и начинот на финансирање на медиумите. 

Овие глобални предизвици се евидентно присутни и во нашата медиумска средина. За жал, мора да констатираме дека нашето општество, а пред сè политичките елити, како креатори на политиките во оваа сфера, на медиумите и на новинарството сè уште гледаат како на алатки за освојување и одржување на власта, наместо да им дозволат да ја извршуваат својата природна улога – да бидат инструмент за еманципација на граѓаните и поттик на демократскиот и економскиот развој на општеството.

Потребен е, не само декларативен, туку проактивен и суштински ангажман на сите релевантни чинители за да се адресираат бројните проблеми, но и да се постават приоритети за долгорочен развој на медиумската сфера. Неопходни се натпартиски, транспарентни, инклузивни и модерни медиумски политики што ќе ги земат предвид новите трендови и стандарди на европско ниво во оваа сфера, како и спецификите на нашиот медиумски пазар.

Македонскиот институт за медиуми се приклучува кон меѓународното одбележување на Светскиот ден на слободата на медиумите од страна на УНЕСКО под мотото  „Новинарството под дигитална опсада“, со кое повикува на поголема заштита на слободата на изразување, безбедноста на новинарите, пристапот до информации и заштитата на приватноста во дигиталната ера.

Посетата беше организирана за да помогне во зацврстување на релацииите и градењето синергија меѓу медиумите, граѓанските организации и институциите во справувањето со дезинформациите, како и во насока на промоција на медиумската писменост во земјава.

Учесниците имаа можност да разговараат со релевантни претставници на европските институции, како што се Работната група за Западен Балкан во Секторот за стратешки комуникации при Европската служба за надворешнo дејствување (ЕЕАС) и медиумски организации и здруженија со седиште во Брисел.

На средбите се дискутираше околу потребата од институционален одговор кон дезинформациите и важноста од градењето партнерства меѓу релевантните чинители, како и за активностите што ги преземаат европските институции во оваа сфера, вклучувајќи ги и односите на ЕУ со приватните компании и платформи како што се Фејсбук, Гугл, Јутјуб и други.

Меѓу другото, беше истакната неопходноста од поголема транспарентност и објавување на критериумите што овие социјални мрежи ги користат при отстранување на содржини објавени од корисниците.   

На средбите со претставниците на Европската федерација на новинари, УНЕСКО и Европската асоцијација за интересите на гледачите (EAVI) се разговараше околу најновите активности што овие организации ги преземаат со цел зајакнување на соработката меѓу медиумите и граѓанскиот сектор и неопходноста од подобрување на професионализмот во известувањето на медиумите и ефикасното справување со дезинформациите. Соговорниците ја нагласија потребата од создавање нови, креативни пристапи за унапредување на знаењето и вештините на граѓаните со цел тие да можат да ги препознаат и да се справат со  манипулативните содржини, бидеќи   методологиите и технолошките иновации за создавање и ширење на дезинформациите постојано се усовршуваат.

Во рамките на престојот во Брисел, групата се сретна  и со амбасадорката Агнеза Руси Поповска и претставници на Мисијата на Република Северна Македонија во ЕУ, на која се разговараше за актуелни теми поврзани со евроинтегративниот процес на нашата земја и информирањето на граѓаните за овие теми.