Во последните години, македонскиот медиумски простор претрпе длабока промена. Традиционалните телевизиски формати и печатени медиуми се сè повеќе заменуваат со поткасти, јутјуб ток-шоу емисии и неформални видео содржини. Овие формати привлекуваат огромна публика, особено меѓу младите, и стануваат главен канал преку кој се формираат мислења за општествените прашања. Наместо професионално новинарство базирано на факти, етика и баланс, доминираат сензационални, неформални разговори што често ја продлабочуваат поделбата и ги зацврстуваат штетните стереотипи.
Поткастот е дигитален аудио или видео формат во кој домаќинот води релативно долг, неформален разговор со еден или повеќе гости. Во Македонија, овој формат го користат инфлуенсери, поранешни естрадни личности и луѓе од јавната сфера, најчесто без формално новинарско образование или стручно знаење од социологија, психологија, родови студии или човекови права – теми кои сепак често ги обработуваат. Домаќините често имаат ко-домаќини, а гостите се луѓе со сличен профил кои зборуваат врз основа на лични искуства, анегдоти и „искрени“ мислења.
За разлика од класичното новинарство, кое бара проверка на факти, критичка дистанца и одговорност, овие поткасти ја нагласуваат неформалноста и „слободата на говор“ без цензура. Имено оваа отвореност е нивната главна предност за публиката. Исечоци од разговорот се споделуваат со кликбејт наслови, со цел да се поттикне што поголема гледаност и ангажираност преку коментари.
За жал, оваа комплетна слобода често доведува до масовно ширење на стереотипи и предрасуди, особено кога станува збор за машко-женските односи, сексуалноста, феминизмот и правата на маргинализираните групи.
Една од најчестите лингвистички стратегии е конструкцијата „Јас прифаќам… но“. Говорникот најпрвин изнесува „толерантен“ дел („Имам многу пријатели хомосексуалци и ги прифаќам“, „Ја почитувам жената и сметам дека треба да има еднакви права“), за потоа со клучниот сврзник „но“ да го негира или значително да го ослабува првиот дел. Оваа „лажна толерантност“ им овозможува на учесниците да се претстават како разумни и отворени луѓе, истовремено ширејќи ставови спротивни на еднаквоста и човековите права, без да сносат вистинска одговорност.
Во повеќето вакви поткасти, домаќините ретко ги оспоруваат спорните или штетни ставови на гостите. Наместо критичка дистанца, следуваат смеа, согласување или прашања што ја продлабочуваат провокацијата. Еден од најскандалозните примери беше епизодата во поткастот на Стефан Лазаров со гостин Драган Павловиќ Латас, каде разговорот за минати сексуални искуства премина во граница на промоција на насилство врз жени, што предизвика широка осуда и судска постапка. Иако случајот заврши без осуда, тој ја разоткри суштината на проблемот – отсуство на било каква етичка контрола.
Кога личните ставови од шоу-бизнис контекст влегуваат во јавниот дискурс без контрааргументи, тие престануваат да бидат „само мислење“. Стануваат дел од општествената реалност. Слушателите со слични предрасуди добиваат потврда дека нивните ставови се нормални и широко прифатени. Овој ефект дополнително се засилува преку коментарите под видеата, кои често остануваат немодерирани и брзо ескалираат во отворена омраза и вулгарни напади.
Опасноста се јавува токму кога поткаст од забавен шоу-бизнис карактер навлегува во сфери надвор од шоу-бизнисот, третирајќи сериозни општествени теми без потребниот сензибилитет и стручно знаење. Со тоа, тие не само што ги перпетуираат патријархалните вредности и родовите стереотипи, туку активно придобиваат симпатии од доминантниот дел од населението за сметка на маргинализираните групи – жените, ЛГБТ+ заедницата и останатите ранливи категории. Наместо да ги едуцираат или еманципираат, овие содржини ги продлабочуваат предрасудите и го уназадуваат јавниот дискурс.
Сепак, постојат и позитивни примери на поткасти водени од вистински експерти или домаќини кои пристапуваат со поголема одговорност, структура и почит кон темата.
На крајот, и покрај сите недостатоци, крајната одговорност останува кај публиката. Конзументите треба критички да избираат што конзумираат, наместо пасивно да ја прифаќаат сензационалноста и стереотипите.
Дали сме подготвени како општество да продолжиме да ја нормализираме оваа култура на лесна омраза и површност, или конечно ќе почнеме да бараме повисок стандард од медиумите што ги следиме?
Пишува Филип Ицовски, учесник на Регионалната академија за идни лидери на промени во областа на медиумската писменост и медиумскиот активизам, во рамки на проектот „Нашите медиуми“.
Подготовката на текстот е поддржана преку регионалната програма „Нашите медиуми: Акција на граѓанското општество за поттикнување на медиумска писменост и активизам, спротивставување на поларизацијата и промовирање на дијалог“, финансирана од Европската Унија. Содржината е единствена одговорност на авторот и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија.
