Пред неколку дена, на средба со млади луѓе, разговорот стигна до вештачката интелигенција (ВИ). Се отворија познатите стравови за лажните видеа, манипулацијата, губењето работни места и можноста машините постепено да преземат дел од она што досега го сметавме за човечка работа. Од целиот разговор, сепак, ми остана една поинаква реченица: „Не треба да се плашиме од вештачката интелигенција. Треба да научиме правилно да ја користиме. Таа може да ни помогне, но не може да го замени човекот“.
Тоа беше трезвен став. Младите не расправаа дали технологијата е спас или закана. Зборуваа за нејзината разумна употреба и за границата по која човекот не смее да се откаже од сопственото расудување.
Во новинарството, токму таа граница станува суштинска.
ВИ може да транскрибира долг разговор, да пребара стотици страници документи, да спореди табели, да помогне со превод или да открие повторувачки обрасци во голем збир податоци. Во редакција во која еден новинар во ист ден истражува, пишува, снима, монтира и објавува на повеќе платформи, тоа е реална помош.
Но, има нешта што не се учат од податоци. Довербата се гради долго време, низ присуство и одговорност. Тишината што настапува по тешко прашање понекогаш кажува повеќе од самиот одговор. А проценката дали нечија болка треба да стане јавна приказна не е техничка одлука. Таа бара човечка мерка и подготвеност да се одговара за последиците.
Затоа, вистинското прашање не е дали човекот или машината ќе „победат“. Поважно е дали технологијата ќе се користи за подобро новинарство или само за побрзо и поевтино производство на содржини што личат на новинарство.
Новинарството веќе се менува однатре
Додека јавната дебата сè уште се врти околу прашањето дали ВИ еден ден ќе ги замени новинарите, во редакциите таа веќе работи, најчесто тивко, во заднина.
Истражување на Институтот Ројтерс, засновано врз широко репрезентативен примерок од 1.004 новинари во Обединетото Кралство, покажува дека 56 проценти користат некаква форма на ВИ во својата работа најмалку еднаш неделно. Истражувањето ја разбира ВИ пошироко од генеративните алатки и опфаќа и други форми на автоматизација. Најчесто се користи за транскрипција, титлување, превод и јазично уредување, задачи што се повторуваат и одземаат многу време.
Но границата веќе се поместува. Дваесет и два проценти од испитаниците ја користат ВИ најмалку еднаш месечно при истражување приказни, 16 проценти за развивање идеи, исто толку за создавање делови од текстот, а 12 проценти при проверка на факти, извори или информации.
Тука повеќе не станува збор само за побрзо претворање на аудиоснимката во текст. Кога алатката предлага соговорник, агол или објаснување, таа може да влијае и врз насоката во која новинарот ќе ја бара приказната. Во истата задача лесно се појавуваат помошта што подразбира заштеда на време и ризикот да се прифати однапред понудена рамка.
Во анализата Вештачката интелигенција во медиумите на Северна Македонија се појавува препознатлива слика. И во домашниот аудиовизуелен сектор ВИ најчесто се користи како помош при технички и оперативни задачи, за транскрипции, резимеа, обработка на материјали, табели, графички елементи или предлози за наслови.
Разликата е во начинот на кој редакциите ја организираат употребата. Во британското истражување, 60 проценти од новинарите навеле дека нивниот главен медиум има барем некаков протокол или правило за ВИ, а 32 проценти дека редакцијата обезбедува обука. Според нашата анализа, употребата сè уште најчесто е индивидуална и фрагментирана, со малку формализирани политики и организирани обуки.
Иако методолошки не се директно споредливи, двете истражувања упатуваат на ист проблем, а тоа е дека ВИ може да влезе во редакцијата многу побрзо отколку што таа ќе успее да воспостави правила за нејзината употреба.
Интересно е што ставовите се разликуваат и според зачестеноста на употребата. Во британскиот примерок, 62 проценти ја гледале ВИ како голема закана, а 15 проценти како голема можност. Кај оние што ја користеле секојдневно, проценките биле речиси изедначени: 48 проценти гледале закана, а 45 проценти можност.
Ова не докажува дека самата употреба ги намалува стравовите. Покажува дека новинарите што секојдневно работат со ВИ почесто ги препознаваат и нејзините можности и нејзините ограничувања.
Главното прашање, затоа, повеќе не е дали ВИ ќе се користи, туку како. Разликата ќе ја направат редакциите што ќе обезбедат јасни правила, обука и одговорност, наместо секој новинар сам да ги одредува границите.
ВИ му „враќа“ време на новинарството
Најдобрата примена на ВИ во редакцијата е онаа што му ослободува време на новинарот за работа што бара проценка, контекст и одговорност.
Во пилот-проект на BBC, тимот на BBC R&D, во соработка со BBC Sport и BBC Local Radio, развил алатка што ги поврзувала аудиокоментарите во живо со систем за транскрипција. Потоа, со помош на GPT-4, од транскриптот се подготвувале резимеа на клучните моменти и се издвојувале дословни цитати. Материјалот не се објавувал автоматски. Заедно со целосниот транскрипт, прво стигнувал до тимовите задолжени за страниците со известување во живо, кои го проверувале и го уредувале пред објавувањето. Публиката била информирана дека BBC ја тестира технологијата.
Четирите пилот-страници оствариле повеќе од 900.000 прегледи и овозможиле во ваков формат да бидат опфатени и натпревари за кои BBC инаку не би понудил известување во живо. Системот сепак правел грешки, особено кај имињата на фудбалерите, што јасно покажува зошто човечката проверка не смее да биде само формалност. Технологијата ја забрзала обработката на материјалот и го проширила обемот на известувањето, додека изборот, проверката и конечната одлука останале кај уредниците.
Таквата примена може да биде особено значајна за помалите редакции и за медиумите што работат на повеќе јазици. Транскрипцијата, преводот, титлувањето и претворањето текст во аудиосодржина можат да помогнат информацијата да стигне до повеќе луѓе.
Но вистинскиот напредок не се мери според бројот на дополнително произведени содржини. Поважно е дали информацијата станала подостапна, поразбирлива и покорисна и дали заштеденото време било вложено во проверка, разговор со извори и работа на терен.
Уверливиот одговор сè уште не е доказ
Најопасната грешка не е секогаш онаа што звучи нелогично. Понекогаш доаѓа во јасна, течна и самоуверена реченица, без ништо во нејзиниот тон да нè предупреди дека изворот е погрешен или дека недостига важен контекст.
Во истражувањето на Европската радиодифузна унија и Би-би-си, новинари од 22 јавни медиумски сервиси во 18 земји оцениле повеќе од 3.000 одговори на четири ВИ-асистенти, на 14 јазици. Во 45 проценти од одговорите бил утврден барем еден значителен проблем, 31 процент имале сериозни проблеми со изворите, а 20 проценти големи проблеми со точноста. Овие наоди се однесуваат на конкретните тестирани системи и период, но јасно покажуваат дека убедливиот тон не е гаранција за веродостојност.
Слично предупредување доаѓа од студија претставена на CHI 2025, една од водечките меѓународни научни конференции посветени на односот меѓу луѓето и компјутерските технологии. Во истражувањето, 319 професионалци опишале 936 конкретни случаи во кои користеле генеративна ВИ на работа. Поголемата доверба дека алатката успешно ќе ја изврши задачата била поврзана со помало самопријавено критичко ангажирање, додека довербата во сопственото знаење била поврзана со повеќе проверка и преиспитување. Студијата не докажува дека ВИ го намалува критичкото размислување. Таа покажува дека, кога премногу ѝ веруваме на алатката, можеме да вложиме помалку напор во проверката на нејзиниот одговор.
За новинарството, пораката е јасна. Човечкиот надзор не значи само некој да го прочита текстот пред објавување. За да се забележи убедливо составена грешка, потребни се познавање на темата, пристап до примарните извори и време за проверка.
Токму затоа една од најважните задачи на новинарството е да ја зачува паузата меѓу убедливиот одговор и верувањето во него и повторно да праша: од каде доаѓа информацијата, што недостига и што сè уште не може да се тврди со сигурност.
Одговорноста мора да има адреса
Новиот Кодекс на новинарите на Македонија, промовиран во јули 2026 година, првпат експлицитно ја внесува ВИ во етичката рамка на професијата. Членот 16 бара создавањето новинарска содржина со ВИ да биде јасно означено, а новинарот останува целосно одговорен за точноста на информациите и за интегритетот на медиумскиот производ. Неприфатливо е ВИ да се користи за создавање или ширење лажни, манипулативни или суштински изменети содржини што можат да ја доведат јавноста во заблуда, а новинарскиот производ не смее да биде целосно генериран од ВИ.
Тоа е важен почеток, а не конечен прирачник за секоја алатка и секоја ситуација. Како што редакциите ќе стекнуваат повеќе искуство, ќе треба попрецизно да одговорат на практичните прашања околу тоа кога и како се означува употребата на ВИ, кои податоци не смеат да се внесуваат во системите, како се проверува машински создадениот материјал и кој постапува кога ќе се појави грешка.
Сличен пристап се предлага и со Насоките на Советот на Европа за генеративната ВИ и слободата на изразување. Документот ги признава можностите на технологијата за создавање содржини и полесен пристап до информации, но предупредува и на ризиците за разновидниот и плуралистички информациски простор. Затоа предлага постојано следење на влијанието, процена на ризиците и зајакнување на корисниците и општеството.
Алатките ќе се менуваат, а со нив постепено ќе се развиваат и редакциските правила. Едно, сепак, мора да остане јасно. Кога системот ќе згреши, јавноста не може да побара објаснување од моделот. Потребни се автор, редакција, постапка за исправка и некој што ќе одговори за донесената одлука.
ВИ може да учествува во новинарскиот процес. Одговорноста, сепак, мора да остане на човечка адреса.
