Едукација

Privacy 1

Колку е можна приватноста во ерата на онлајн медиумите?

Британскиот крал Чарлс Трети во текот на својата тура и посета на Северна Ирска, по починувањето на британската кралицата Елизабета Втора, се потпиша во книгата на посетители во замокот Хилсборо до Белфаст. При чинот на потпишување, се случи мала незгода во која пенкалото што го користеше се расипа, на што кралот промрмори неколку зборови на негодување. Оваа случка речиси инстантно стана вест на денот во светските медиуми и вирално видео на социјалните мрежи предизвикувајќи многубројни реакции, коментари и шеги.  Неколку денови претходно кралот Чарлс Трети, исто така, се најде среде вирално видео и помалку бизарна сцена во која негодува до вработените на протоколот да поместат кутија со пенкала од масата што му пречеше да потпише документи при неговото устоличување.  Покрај критиките и шегите во медиумите и на социјалните мрежи, секако, имаше и пораки за разбирање и сочувствителност со Чарлс Трети, кој во набиена агенда на патувања и посети, непосредно по загубата на својата мајка, кралицата Елизабета Втора, беше изложен на голем напор и стрес. Сепак, главниот фокус и внимание останаа на забавувачкиот и сеирџиски аспект на овие видеа. Можноста вакви невообичаени случки да го привлекуваат нашето внимание, за жал, беше максимално експлоатирана од медиумите, но и од корисниците на социјалните мрежи. На тој начин значително се менува јавната перцепција за важни настани, но и се отежнува одржувањето на интегритетот на одредени јавни личности или институции. „Не е важна вистината, важна е перцепцијата“, извикува и кралот Висерис Таргериен од популарната серија „Куќата на змејот“ доловувајќи ни клучен аспект за тоа како се оформува консензуалната реалност, т.е. она во што сите се согласуваме дека е реално. Слични неугодни случки, сцени и скандали, како оние на Чарлс Трети, секако, имало и порано, со различни високи достоинственици и јавни личности во редум земји и различни меридијани. Многубројни се, на пример, сведоштвата за непримерното однесување на Винстон Черчил кон своите вработени, но за нив јавноста почна повеќе да дознава десетици години по неговата смрт, преку мемоари или играни филмови. Пред тоа овие сведоштва циркулирале во потесни кругови во форма на гласини и озборувачки коментари.  Денес во ерата на онлајн медиумите околностите се значително изменети. Овие две случки, како и многубројни слични содржини што ги следиме преку медиумитe, создаваат чувство на постојан надзор и набљудување овозможени од новите технологии. Секој од нас ненадејно и одеднаш може да стане дел од некое вирално видео, статус, твит, стори или тикток парче. Сеприсутноста на дигиталните медиуми и можноста без каква било наша согласност или контрола да бидеме втурнати во вителот на виралните содржини, кај повеќето од нас создава нов вид непријатност, а честo и стрес или анксиозност.  Фото: freepik.com Нашата изложеност на новите технологии и нејзината вклученост во најприватните и најинтимните катчиња од нашите животи ја потиснува и ја редуцира приватноста, која е под наша лична контрола. Користејќи ги предностите и погодностите на дигиталните уреди, постапно се вплеткуваме во систем на т.н. „споделена приватност“, во која други лица, организации, компании, онлајн сервиси, а често и државата, имаат директен или автоматски пристап до нашите приватни информации. И нашата приватност е значително вмрежена. На пример, ако пребарувате на интернет одреден лек или терапија, платформата што ви овозможува пребарување веќе има податок за некој ваш личен или семеен здравствен проблем што веројатно не би сакале да го споделувате јавно. Масовното користење на дигиталните онлајн уреди, креира нови форми на социјалност и општественa разoткриеност што помалку наликува на сцените од филмот на Ларс фон Триер, „Догвил, место со куќи без ѕидови“, каде што сѐ е видливо за сите негови жители. Ваквото разбивање на „ѕидовите на приватноста“ низ кое минуваме, нѐ принудува да се приспособуваме на нови услови во кои приватноста не само што е сузбиена, туку е и вклучена во редица платформи за отворена масовна комуникација. Исто така, таа е сѐ повеќе интегрирана во растечки онлајн бизнис модели, како што е сервисот Only fans, каде што преку претплата можете да следите приватни и лични објави на популарните корисници на оваа платформа. Новите онлајн платформи и нивните алгоритми постојано нѐ поттикнуваат парчиња од својата приватност да ги „ослободиме“ од рамките на приватноста и да влеземе во игра и натпревар на споредување со другите, чиј дом е подобро уреден, чие дете е посимпатично или чии делови од телото се попожелни. Клое Кардашијан објави снимка од ќерка ѝ во приватен авион, сите ја критикуваат (ФОТО) Нормализацијата на овој нов концепт на споделена и монетизирана приватност, често нѐ збунува и го отежнува оформувањето на приватноста и интимноста во секојдневието. Во ерата на традиционалните медиуми, телевизијата и печатот, поместувањето на границите на приватноста важеше само како исклучок за јавните личности со висок степен на овластувања и одговорност. Ова правило има своја оправданост, затоа што јавни личности што носат одлуки, а кои се одразуваат врз животите и кариерите на стотици илјадници граѓани, мораат да жртвуваат дел од својата приватност. За јавноста е важно да се увери дека тие и во приватниот живот не поминуваат одредени морални и професионални норми, кои за другите граѓани немаат таков ризик негативно да се одразуваат врз другите. Ако некој ресорен министер или директор на јавно претпријатие, на пример, е алкохоличар, јавноста треба да знае за тоа и тоа не може да се прикрие под изговор на приватноста на овие јавни личности. Тие се користат да се утврдува и да се обновува довербата кон носителите на јавните функции. Денес, овој формат на ѕиркање во дел од приватноста на јавните личности, целосно е таблоидизиран и банализиран. Наместо да даде своевиден увид во приватноста кој има важност и релевантност, медиумите најчесто го користат за поттикнување воајеризам, сеирџиство и друг вид емотивни реакции. Децата на Ѓоковиќ не дуваат свеќички за роденден Се ожени таткото на Aлександра Пријовиќ, еве како изгледа нејзината маќеа: Ќе останете без здив кога ќе ја видите Марјана се соблече во купаќи, Агнеса ѝ го коментираше изгледот На социјалните мрежи, особено кај помладите корисници, можете да сретнете објави што се мошне приватни и интимни, и во кои тие споделуваат сопствени сведоштва, прашања и дилеми, бараат совети, објавуваат исповеди и слично. Под превезот на анонимноста ваквите приватни содржини што се објавуваат онлајн функционираат како еден вид онлајн исповедување, кое му олеснува на корисникот и на неговата психичка состојба. На мрежата на Reddit на пример, можете да најдете илјадници нишки во кои корисници бараат совети од другите корисници дали да ја раскинат врската со својот партнер. Но, проблемот настанува кога ваквите „исповеди“ немаат позитивен комуникациски фидбек или ефект, а често објавувачите можат да станат и предмет на подбивање, исмевање или омаловажување. На овој начин наместо да ја помогнат нашата приватна и интимна комуникација, новите технологии всушност ги усложнуваат и ги отежнуваат. Објавувањето приватни содржини онлајн во многу случаи всушност е симптом на проблеми со нивното функционирање во нашите реални животи надвор од социјалните мрежи и интернетот. Некој што има доверливи пријатели полесно ќе се одлучи на совет од нив, отколку да бара интимен совет на Твитер, на пример. Исто така, чести се и примерите на злоупотреба на приватноста така што наши познајници или контакти недозволено и злонамерно ги објавуваат на интернет. Ваквото штетно користење на новите технологии, влијае негативно врз нашата социјализација, со тоа што го нормализира не само уценувањето и психичкото малтретирање на другите, туку и го отежнува или го усложнува формирањето цврсти и стабилни лични врски и односи со другите. Довербата во другите потешко се развива, а може инстантно да се загуби, макар и по мало недоразбирање. Во документарниот филм „15 минути срам“, каде што насловот е иронична алузија на познатиот цитат за тоа дека денес сите имаме можност за 15 минути слава на Енди Ворхол, документирани се неколку сериозни случаи на  злоупотреба на приватни онлајн содржини и прикажано до каде може да оди понижувањето на другите и нивно јавно посрамотување со помош на интернетот. Во овој документарец се пренесуваат сознанија од експерименти во кои се потврдува дека хормонот за задоволство, допаминот, кој се лачи при посрамотувањето на другите, има посилен ефект од допаминот што се лачи при наше лично уживање. За жал и во Македонија многубројни се примерите на вакви злоупотреби со различни мотиви, од одмазда, до изнудување пари и услуги. Кавадарчанец уценувал со приватни секс снимки Може да се заклучи дека особеноста на новите технологии да креираат и да дистрибуираат речиси неограничени количества информации, длабински ги менува и комуникацијата, како и социјалните врски и правилата за нивно оформување и функционирање. Во епицентарот на овие длабински промени особено се засегнати концептите на приватноста, блискоста и интимноста. Старите правила за демаркација на јавното од приватното сѐ помалку важат, а промените што сѐ денес е лично, јавно или приватно постојано се менува и флуктуира. Честиот неред и нестабилност во функционирањето на социјалните врски предизвикан од новите технологии, предизвикува засилена фрагментација на општеството на сите негови нивоа. Фрагментацијата, пак, води кон отежнување на оформувањето многу важни консензуси во општеството, нешто што претходно ни било наложувано и пренесувано, без многу дискусија, од државниот систем, образованието или од семејството. Денес сѐ е отворено на преиспитување, сѐ е под лупа на личниот избор, технологијата ни ветува врвна слобода. Но, проблемот е кога истата таа технологија не може да ни помогне од тој индивидуализациски ресет повторно да се поврземе во силни и стабилни врски со другите и да креираме кохезивни и хумани заедници.  Создавањето на базичните консензуси во едно општество има суштествено значење. Ако тоа не функционира задоволително, тогаш општеството не само што се фрагментира, туку и длабински се дестабилизира и подрива. Излезот од овие предизвици секако не е ниту во технофобијата, т.е. отфрлање на новите технологии, ниту, пак, во некоја нова теорија на заговор. Како што не можеме да се откажеме од авионите и автомобилите и покрај вклучениот ризик на нивното користење, така веројатно нема да можеме да се откажеме ниту од паметните телефони, таблети или социјалните мрежи. Одговорите се единствено можни со континуирано приспособување кон новата реалност на наша силна интегрираност и поврзаност со технологијата, односно преку едукација и самоедукација, отворен општествен дијалог и соработка на различни нивоа низ кои ќе се наоѓаат решенија за овие проблеми, но и преку етичкото користење на новите технологии ослободено од тенденциите за манипулација и контрола на корисниците.   Автор: Сеад Џигал Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).  
Camera Lens With Red Blue Backlight

Седум начини како Google Lens може да ви помогне во новинарската работа

Овде ќе се фокусираме само на тоа како може оваа апликација да ви ја олесни новинарската работа, без разлика дали сте на терен или работите од канцеларија. Моќната и импресивна алатка Google Lens е апликација што, за жал, новинарите недоволно ја користат, иако може да им заштеди време, нерви, енергија, а може да им отвори и многу нови можности. Оваа апликација можеби ја имате на вашиот мобилен телефон, но никогаш не сте ја ни отвориле. Или, пак, ретко сте ја користеле не знаејќи ги нејзините можности. Но, можеби сте од оние што ја знаат нејзината магија и често ја употребувате, за новинарска работа или, пак, приватно. Ако не спаѓате во овие последните и ако Google Lens за вас е непознат терен, тогаш продолжете да читате.  Што е Google Lens? Google Lens е една од најпотценетите апликации токму поради недоволното познавање на нејзините целосни капацитети. Доколку не ви ги покажат можностите, ќе мислите дека никогаш нема да ви биде потребна, но не е така. Како што велат самите креатори, Google Lens ви овозможува да го пребарувате она што го гледате, да ги завршите работите побрзо и да го разберете светот околу вас – користејќи ја само камерата или некоја фотографија. Оваа апликација доаѓа вградена на дел од Google брендираните телефони, а за сите други потребно е да се симне и да се инсталира. Најчесто оние апликации што ќе ги инсталираме и нема да ги користиме активно во првите неколку недели, неоправдано ги сметаме за неупотребливи. Дали се плаќа? Најдобриот дел е што Google Lens e бесплатна апликација и доколку ја немате на вашиот мобилен телефон, можете да ја симнете на Google Play ако сте корисник на Андроид или на App Store доколку сте корисник на iOS. Тоа значи дека е достапна за секого и нема да потрошите ниту денар за нејзиното користење. А богами има безброј начини како да ја користите. Google Lens е еднакво корисна апликација за домашна употреба, но и за професионална употреба. Нејзиното користење е поврзано со камерата на вашиот мобилен телефон и без неа не може да функционира. Накратко Google Lens е збир од визуелни компјутерски способности, кои можат да го препознаат она што го гледате преку телефонската камера, со цел апликацијата да го претвори тоа во одредена информација што вие потоа ќе ја искористите. Како? Google Lens ви овозможува да копирате или да преведувате текст, да идентификувате растенија и животни, да истражите одредени локации, да проверите одреден производ, да пронајдете визуелно слични слики и многу други корисни работи. Овде ќе се фокусираме само на тоа како може оваа апликација да ви ја олесни новинарската работа, без разлика дали сте на терен или работите од канцеларија. Копирајте текст од каков било документ Во новинарството, покрај информацијата и вистината, најверојатно најскапо е и времето. Новинарите, во трката први да објават проверена информација, никогаш немаат доволно време и секоја заштеда на време е драгоцена. Најтешко е кога во недостиг на време треба да внесете/препишете текст од некој физички документ што сте го добиле од одредена институција или, пак, некое истражување, студија и слично во Word-документ на вашиот компјутер. Што ако тој документ има десетици страници и вам ви треба голем дел што би го употребиле во вашиот новинарски производ или, пак, ви треба за да продолжите со истражувањето. Препишувањето на текстот може да ви одземе и неколку часови. Но со Google Lens можете едноставно да го копирате текстот насочувајќи ја камерата од вашиот мобилен телефон кон него. Откако апликацијата ќе го препознае (трае само неколку секунди), вие потоа можете едноставно со копи/пејст да го префрлите на кој било документ (Word или Google Docs) што го работите, на имејл или во вашите белешки, па дури и да го копирате/пренесете директно на вашиот компјутер каде што го пишувате новинарскиот текст. Можете да „симнете“ текст од ПДФ-документи, печатени документи, сметки, книги, списанија, знаци покрај пат, транспаренти, соопштенија, па дури и од телефонски екран, компјутер, телевизија и слично. Секаде каде што е напишан разбирлив текст, можете да го копирате со Google Lens. Корисно, нели? Преведете каков било текст Како новинари често работиме на терен, неретко во земји во кои не го знаеме јазикот. Или, пак, во сопствената држава работите на меѓународно истражување и имате куп физички документи на странски јазик. Во тие ситуации од голема помош може да ви биде Google Lens, кога немате преведувач. Замислете си дека сте во Украина и известувате од војната. Доколку наидете на документ, знак на патот, некое соопштение или што било на кое е напишан текст што не го разбирате, а нема кој да ви помогне, со Google Lens можете да го преведете без проблем. Отворете ја апликацијата, насочете го телефонот кон знакот, патоказот или документот каде што е напишано нешто на странски јазик и кликнете на делот „Преведи“ во должина на долниот раб на екранот. Преводот го добивате инстантно и тоа директно ќе го видите врз странскиот текст. Добро, преводот некогаш нема да биде совршен, но ќе ви даде основна информација за што станува збор. Таа информација можеби ќе ви заштеди време ако барате одредена локација или, пак, може дури да ви го спаси животот во екстремни случаи. Со Google Lens можете во реално време да преведете текст од повеќе од 100 јазици, да копирате и да преведете параграфи или други знаци. Можете да одберете превод на кој било јазик, но најчесто најдобриот резултат ќе го добиете на англиски јазик. Откријте кога некоја фотографија е објавена Во време кога дезинформациите царуваат и во време кога насекаде сме опкружени со лажни вести, неретко како новинари сме соочени со дилемата дали фотографијата е реална или монтирана, кога и како за првпат е објавена и дали е од некој конкретен настан или некој сака да нѐ изманипулира со стара фотографија. Со Google Lens лесно можете да пребарате и да добиете податок кога и како некоја фотографија за првпат била објавена, да побарате визуелно слични фотографии и слично. Нема да ви требаат други сервиси за ова, иако, рака на срце, постојат.  Препознајте места, објекти, личности Google Lens може да ви помогне да препознаете одредено место, локација, објект, скулптура, знаменитост, па дури и личност. Ако се наоѓате на некоја улица во Берлин, на пример, и пред вас се наоѓа скулптура што не ја препознавате, доволно е само да ја отворите апликацијата и да ја насочите камерата кон скулптурата и ќе добиете информација и линкови за да се информирате и да дознаете повеќе. Истото може да го сторите со некоја зграда и слично. Најчесто резултатите се точни, но зависи и од тоа како ќе го поставите/насочите телефонот, со цел да се направи појасна слика од објектот или предметот. Можете да ја употребите и за препознавање одредена личност, доколку имате физичка фотографија од таа личност или, пак, имате фотографија на компјутер, а не можете да се сетите за кого станува збор. Нормално, ако станува збор за јавна личност, ќе добиете точна информација. Истото важи и за одреден предмет или уред чие име не го знаете или чија функција не ја препознавате. Google Lens може да ви помогне во нивното препознавање и во давањето информации поврзани со тие предмети или уреди. Доколку пред вас имате растение, животно, куче чија раса не ја препознавате, исто така Google Lens може да ви помогне. Дел од вас сигурно се прашуваат, а зошто како новинар би ми била потребна информација за раса на куче или за вид растение? Но, секако треба да имаме предвид дека новинарството постои и надвор од пишувањето и известувањето само за политика и економија. Зачувајте ги контактите Колкупати досега некој ви дал бизнис-картичка, сте ја ставиле во фиока или чанта и по некоја година сте сакале да контактирате со таа личност за интервју или за брифинг, но едноставно картичката никаде не можете да ја најдете. Мене редовно ми се случувало. Но, со помош на Google Lens сите бизнис-картички можете да ги дигитализирате, да ги зачувате и да ги организирате контактите брзо и едноставно. Само отворете ја апликацијата и насочете ја камерата кон бизнис-картичката и ќе ви се појави опција да го зачувате контактот. Истото можете да го направите со одредени покани за настани и слично и да ги вметнете директно во вашиот календар. Сето ова ќе ви заштеди време, но и нерви. Пратете директно имејл или јавете се на телефон Препознавањето на текстот на каков било предмет, документ или фотографија може да ви ја забрза работата кога сакате некому да му напишете имејл или да му се јавите. Наместо физички да ги пишувате и да ги внесувате имејл-адресата или телефонот или, пак, веб-адреса на одредена институција и да ризикувате да згрешите, можете едноставно преку Google Lens да ги копирате и директно да ви даде опција да напишете имејл или да се јавите. Истото може да го сторите со која било интернет-страница. Кога ја користите апликацијата, ако некаде на некој документ, соопштение и слично е напишана URL-адреса, веднаш ќе ви даде опција да ја посетите таа веб-страница.  Скенирајте QR-кодови и бар-кодови За скенирање на QR-кодови и бар-кодови отсега нема да ви биде потребна ниту една друга апликација. Можете, на пример, да го скенирате со Google Lens кодот на некоја ви-фи мрежа и веднаш да се поврзете на неа. Добро, оваа функција може повеќе да ви користи приватно за шопинг или во ресторани, но некогаш ќе се најде и за вашата професионална работа бидејќи QR-кодовите станаа нешто што го има насекаде и има многу практични примени. Бонус: Станете Гаус за математика Најголем дел од новинарите не се којзнае какви математичари, секако со чесни исклучоци, но Google Lens може да ви стане најдобар пријател ако знаете дека може да ве претвори во Карл Фридрих Гаус. Само со насочување на камерата од телефонот кон некоја сложена равенка напишана во учебник, списание или на екран, може да го добиете решението во реално време без да знаете ниту прости математички задачи. Шегата настрана, оваа функција неретко може да ви помогне и при новинарска работа доколку имате сложени операции со бројки, пресметка на проценти и слично. Дали сето ова ве убеди? Доколку досега не сте користеле Google Lens, обидете се уште денеска. Ќе заштедите време и нерви и ќе бидете попрофесионални во она што го работите. Автор: Александар Манасиев   Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).  
Top View Students

Како и каде да ја освоите помладата публика

Факт е дека интересите на публиката се менуваат, но кај младите тие промени се поизразени. Да не заборавиме дека Фејсбук денес има 18 години и дека некои од младите што денес сакате да ви бидат дел од публиката се возрасни колку и оваа социјална мрежа. Речиси секој медиум сонува да ја освои помладата публика. Без разлика дали сте печатен медиум, ТВ, радио, онлајн медиум, дали работите на поткаст или креирате видеа за социјалните мрежи, освојувањето на младата публика е вистински предизвик, некогаш речиси недостижен. Но, доколку го постигнете тоа, станува збор за сигурен знак дека вашиот медиум се движи во вистинска насока и има иднина. Факт е дека интересите на публиката се менуваат, но кај младите тие промени се поизразени. Да не заборавиме дека Фејсбук денес има 18 години и дека некои од младите што денес сакате да ви бидат дел од публиката се возрасни колку и оваа социјална мрежа. Динамичниот живот, диктиран од технологијата, ги претвора младите во публика чие внимание е кратко, непостојано и подложно на чести промени. Уште од времето кога печатените медиуми доминираа со светот на информациите, целта на новинарите беше да ја освојат помладата публика пишувајќи за теми што ги засегаат помладите. Таргет беа оние помеѓу 18 и 25 години. Но, каде беше проблемот? Кога пред 20 години ќе забележавте некој млад човек со весник во рацете, тоа значеше дека тој медиум има иднина. Но, социјалните мрежи го променија сето тоа. Денес зборуваме за освојување на онаа публика што веројатно никогаш во животот не прочитала дневен весник, публика што ретко или речиси никогаш не изгледала докрај телевизиски вести, а информациите главно ги прима на социјалните мрежи.  Според истражување на Делоит, тинејџерите од Генерација З ги сакаат социјалните и дигиталните формати на вести. Околу половина од оваа група велат дека секојдневно следат вести преку социјалните мрежи, а 40% ги добиваат вестите преку пребарувачите. Истото истражување покажува дека мобилниот телефон за оваа генерација млади е единствената порта до вестите. Со појавата на социјалните медиуми, со глобалната употреба на мобилните телефони овие промени кај младата публика станаа уште понагласени. Сега медиумите ја „бркаат“ младата публика каде и да оди таа – од Фејсбук, преку Јутјуб до Инстаграм, па сè до ТикТок. Утре најверојатно на некоја друга социјална мрежа. Но, акo во овој момент размислувате како да ја освоите помладата публика, каква содржина да креирате за помладата публика, на кои платформи да ја барате и слично, тогаш треба да размислувате за повеќе фактори пред да ја креирате соодветната стратегија. „Наоружајте“ се со статистика Статистичките податоци се важно „оружје“ при креирање на вашата медиумска стратегија. Морате да ги знаете основните, но и специфичните демографски карактеристики на земјата, регионот, градот каде што се наоѓа публиката на која ѝ се обраќате. Ако сте национален медиум, потребно е да ги имате бројките на ниво на цела држава, ако сте регионален ви требаат регионалните карактеристики, а богами постојат огромни разлики. Фото: freepik.com Постојат разлики во тоа како публиката консумира вести од земја до земја. Постојат и големи разлики за тоа колку се следат вести на телевизија, на веб, преку социјалните мрежи, па и големи разлики во тоа која мрежа е попопуларна за следење на вестите. Но, постојат и огромни разлики помеѓу различните генерации. Според истражувањата, миленијалите, или оние на возраст од 25 до 40 години, кои се и најголемата публика статистички, трошат околу 2 часа и 44 минути дневно на социјални мрежи. Од друга страна, припадниците на Генерација З или оние до 24 години дневно поминуваат по 8 часа онлајн, од кои 2 часа и 58 минути на социјалните медиуми. Истражувањето на Делоит покажува и дека низ регионите постојат огромни разлики зошто публиката ги користи социјални медиуми. Па, така, ако во САД и Велика Британија 27% односно 26% ги користи за вести, процентот е поголем во Германија (41), Бразил (44%) и Јапонија (52%) Сите овие информации се основата за создавање здрава, краткорочна и долгорочна стратегија за освојување одредена специфична публика, во овој случај онаа помладата. Никогаш не велете никогаш Со појавата на социјалните мрежи, голем дел од сопствениците или уредниците на медиуми, барем кога станува збор за македонски или балкански контекст, со сигурност можам да кажам дека зборуваа дека никогаш нема да ги користат како платформи за освојување на публиката мислејќи дека „тие не се доволно сериозни за сериозно новинарство“ и дека се, всушност, само за забава. Но, кога забележаа дека публиката е таму, од немајкаде почнаа да ги користат. Факт е дека публиката на Фејсбук, Твитер, Инстаграм и Јутјуб ги користи овие мрежи во голема мера и за да се информира. Гледаат видеа, читаат текстови, бараат фотографии од актуелни настани и слично. Затоа е важно себеси да си кажете дека никогаш нема да кажете никогаш кога станува збор за начините на кои ќе се обидувате да дојдете до публиката. Еве да го земеме примерот со ТикТок како социјална мрежа што стана глобално популарна кај помладите. Во многу земји преку ТикТок се следат и вести/најнови информации, а тоа е особено карактеристично за помладите. Истражувањата покажуваат дека, ако во 2020 година само 3% од младите на возраст од 18-24 години консумирале вести преку ТикТок, тој број петкратно се зголемил во 2022 достигнувајќи 15%. Од друга страна, пак, Јутјуб добива на популарност како платформа за следење вести меѓу младите во Источна Европа, регионот на Азија-Пацифик и Латинска Америка. Зошто младите бегаат од традиционалниот формат на вести? Младите „бегаат“ од вестите, но посебно бегаат од традиционалниот формат на вести. Глобално постои загрижувачки тренд за кој треба да подразмислат сите медиумски организации, а тоа е трендот на зголемување на недоверба во медиумите. Таа недоверба е најнагласена кај младите под 35 години. Според Reuters Institute Digital Report за 2022 година, околу четири од десет млади под 35 години често или понекогаш ги избегнуваат вестите во споредба со една третина (36%) од оние 35 и постари. Фото: freepik.com Во истото истражување анализираа и зошто се случува ова? Одговорот е дека најчесто, помладата публика (под 35) оценува дека вестите имаат негативно влијание врз нивното расположение (34%), но и дека има премногу вести за теми како политика или коронавирус (39%). Заклучокот е дека опстојува долгогодишната критика за депресивната природа на вестите, но и дека вестите се насекаде околу нас. Тоа е генералниот проблем за младите. Но сепак, сето она што ни предизвикува мака во обидот за освојување на младата публика, може да се претвори во можност. Видете го само примерот со Вашингтон пост кој има ТикТок канал со околу 1,4 милиони следбеници. Погледнете, на пример, колку едноставно е направено видеото за одлуката на Уставниот суд во САД поврзана со абортусот. Станува збор за тешка и депресивна тема за младите, но сепак повеќе од 1,5 милиони корисници на ТикТок го гледале видеото бидејќи тоа е направено на начин што ќе го разберат младите и се обраќа на начин што е соодветен за платформата каде што се објавува. Забораваме ли на едукацијата? Истражувањето на Reuters Institute Digital Report за 2022 година начнува едно интересно прашање, а тоа е зошто воопшто младите, кои следат вести, ги следат вестите. Покрај тоа што младите сакаат забавни вести и вести што може лесно да ги споделат на социјалните мрежи, тие велат дека сакаат вести што имаат едукативна компонента и вести што им се корисни односно имаат употребна вредност. Тука доаѓа прашањето, дали најголем дел од медиумите, при креирање на новинарската содржина, забораваат и на едукативнатa компонента. Фото: freepik.com Често во медиумите се известува за некој проблем, се посочуваат последиците, но не се посочува решение или не се објаснува коренот на самиот проблем. На пример, се зборува за инфлација, се даваат најновите статистички податоци и некоја изјава поврзано со тоа, но не се објаснува што е всушност инфлација, како доаѓа до инфлација и кои се нејзините последици врз животот на луѓето. Едно од најгледаните видеа на Vox на Јутјуб е видеото „Како трговијата со диви животни е поврзана со коронавирусот“ кое е објавено некаде на почетокот на пандемијата кога сите светски медиуми известуваа дека сè започнало на пазарот во Вухан каде што се продаваат и диви животни. Видеото има повеќе од 23 милиони прегледи. Има ли надеж да ја освоите младата публика? Од Институтот Ројтерс заклучуваат дека младите имаат различни причини зошто неретко ги одбираат социјалните мрежи и индивидуалните креатори на вести/информации наспроти етаблираните медиуми. Одговорот е дека сакаат да чујат различен глас, различен поглед на нештата, дека за разлика од традиционалниот рецепт за креирање вести, на Јутјуб, Спотифај или ТикТок има диверзитет и дека неретко со изборот на темите се гледа „преку оградата“ односно не се обременети само со случувањата од домашната политичка, економска или културна сцена. Но истражувањето покажува дека младите сепак сакаат да читаат, сакаат и долги и добро обработени приказни, анализи, видео, фото, аудио, секаков формат и дека не ги избегнуваат по секоја цена. Потребно е само да бидат приспособени на нивните потреби, прилагодени на начинот на раскажување соодветен за Јутјуб, ТикТок или друга платформа. Тоа значи дека она што функционирало на ТВ, не може само да се постави на Јутјуб и дека младите ќе го пронајдат. Не, потребно е да се влезе во начинот на размислување на младите и да се креира на начин што ќе им биде поблизок до нивниот сензибилитет. На пример, видеото на Гардијан „Што е коронавирус“ објавено на почетокот од пандемијата користи многу јасен, едноставен и непретенциозен јазик да објасни десетина дотогаш познати факти за болеста. Видеото има повеќе од 10 милиони прегледи и универзалниот наслов и јазик на видеото веројатно ќе му овозможи „живот“ и гледаност и во наредните години. Заклучокот е дека медиумите треба да продолжат професионално да известуваат, посебно во време на кризи, како што е пандемијата или инвазијата на Русија во Украина,  и дека младите ги следат овие вести, но потребно им е повеќе од само „гола“ информација. Потребно е работите да бидат доведени во контекст, да се објасни како одредена криза влијае врз нивниот секојдневен живот, потребно е тие известувања да содржат и едукативна и практична компонента и секако да бидат приспособени на каналот каде што се дистрибуира информацијата. Применувајќи ги овие совети, сигурно ќе освоите дел од помладата публика, но секое решение не е универзално и не е постојано. Тоа значи дека борбата за освојување нова и млада публика е наша постојана задача. Како што публиката се менува, како што се менуваат и нивните навики, така треба да се менува и нашиот пристап во „ловење“ на таа публика. Автор: Александар Манасиев Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).  
S T5 3

Проверка на информации и вести

Од оние што се борат против некоја вистина, поопасни се само оние што лажно ја бранат. Во секојдневната комуникација често велиме дека информациите се храна за нашиот ум, или на пример дека „консумираме“ премногу информации и медиумски содржини. Оваа метафора на информациите како храна можеме малку да ја прошириме и за нивна проверка.  Кога купуваме некој прехранбен производ и сакаме да го провериме, кои можности ни се на располагање? Често во маркетите можеме да ја видиме глетката како купувачите ги потфаќаат артиклите во рака, ќе се загледаат во нив, ќе ги превртат неколкупати и потоа ќе ги стават во својата корпа или ќе ги вратат назад на полица. Од ваквите навики за внимателност што купуваме, можеме нешто да научиме и да примениме и за информациите. БРЕНД? Кај храната првин проверуваме кој е производителот, односно кој е „брендот“. Какво е нашето искуство со овој производител, дали му веруваме, дали некогаш сме имале негативно искуство со него? Овој начин на проверка можеме да го примениме и со информациите и вестите. Дали медиумот, или брендот, е некој кому му веруваме? Дали работел професионално, дали ги почитувал етичките стандарди, дали фаворизирал некоја страна, дали користел манипулации во информирањето? Пред да ја вложиме својата доверба во некој медиум, треба да бидеме сигурни дека таа е заслужена токму низ овие принципи за професионално и етичко работење. За да медиумот ја заслужи нашата доверба, не е доволно само да ни се допаѓа тоа што тој го објавува, туку и да води сметка за јавниот интерес и да ја почитува својата публика така што нема да ја подложува на манипулации.  Ако станува збор за нам непознат медиум, треба да провериме дали тој има информации за контакт, сопствеништво, уредници, редакција и сл. АВТОРСТВО? Покрај брендот, за медиумскиот производ многу е важно дали е наведен автор. Една од првите проверки што треба да ја направиме е да видиме дали написот, прилогот или објавата се потпишани. Во изразено голем број на објавите на медиумите од Македонија, може да се забележи дека нема автор, дури ни на значителен дел од веб-објавите на националните медиуми што имаат редакции и уредници. Наведувањето на авторството е уште поретко кај онлајн медиумите, кај кои често отсуствуваат и основни информации од импресумот. Колку и да ни се допаѓаат содржините од вакви медиуми, едноставно треба да се запрашаме зошто не се објавува и авторството?  Отсуството на авторството во објавите на домашните медиуми може да се толкува и како одбегнување одговорност за тоа што е напишано. Понекогаш „срамежливо“ се наведуваат иницијали, или, на пример, во потпис стои редакција и слично. Непотпишувањето на медиумските содржини е сериозен недостаток, на кој не треба тукутака да му се прогледува низ прсти. Ако тој што го напишал текстот не сака да преземе одговорност за него, дали ова навистина ја заслужува вашата доверба? Размислете внимателно колку вреди да се верува на некоја вест за која авторот не сака ниту да се потпише.  НАСЛОВ? Насловот е клучен дел на секоја вест, кој може да пресуди дали ќе ја прочитате или не веста. Во изобилството од вести и информации, насловот е вашиот прв контакт со медиумските објави. Утврдете дали насловот користи таблоидни техники за привлекување внимание (Неверојатно! Нема да ви се верува! Скандалозно! Невидено! Нема да зажалите ако ова го прочитате!). Ако насловите се предолги, веројатно во остатокот на текстот нема да најдете важна дополнителна информација, затоа што насловот е, всушност, веста. Споредете дали насловот соодветствува и одговара на содржината. Манипулативните наслови се мошне честа појава во домашните медиуми. ИЗВОРИ? Една од главните причини е што многу често во овие објави без автори речиси и да нема вистинско авторство, но ни новинарство, за жал. Голем дел од содржините се пренесени од други извори на информации и се објавуваат како копирана содржина. Некогаш тие извори се прес-агенции, странски медиуми, соопштенија за јавноста или, пак, содржини од социјалните мрежи. Медиумите и новинарите добиваат готови содржини од политичките партии или од маркетинг агенциите, кои преферираат нивните содржини да се пренесат без дополнителни измени. Новинарскиот удел често се сведува само на фрази какви што се: се наведува во, како што објавува, стои во соопштението и сл. Во овие случаи на голо трансмисиско новинарство, каде што медиумот само ја пренесува, но не ја обработува информацијата, потпишувањето на авторството ја губи смислата поради ваквата автоматска редистрибуција на информации.  Во делот на изворите многу е важно да увидиме каков тип извори се користат. Дали се наведени извори од различни засегнати страни, дали изворите на информации се компетентни и кредибилни, дали недостасува некој важен извор, дали информациите од изворите се квалитетно пренесени и контекстуализирани и така натаму. Ако станува збор за онлајн содржина што има линкови, проверете ги и линковите, тие можат да индицираат за каков тип вест се работи. Како во изреката „Со кого си, таков си“, за манипулативните намери на вестите понекогаш можеме да дознаеме и од тоа какви линкови користат новинарите и медиумите. www.freepik.com ВРЕМЕ И ДАТУМ? За артиклот што го купувате, многу важен е датумот на производство. Заедно со информацијата за рокот на употреба, тој ни кажува за безбедноста да се консумира производот. За информациите, исто така, важно е да знаеме кога се објавени за да можеме да ги разбереме во својот вистински смисловен и хронолошки контекст. Дополнително, со автоматизираната дистрибуција на вестите преку социјалните мрежи и агрегаторите на вести, на пример, може да се случи постари вести да бидат преобјавени помеѓу нови вести и со тоа да се внесе конфузија кај читателите дали нешто повторно се случило. Во трката што побргу да се објават информации за некоја тема или настан, не се води доволно грижа за проверка на информациите и се избегнува да се наведе времето на објава кога првичните информации се надополнети. За разлика од содржините во традиционалните медиуми, кои се временски фиксни во однос на тоа кога се објавени, новите дигитални медиуми оперираат со поинаков формат на т.н. хипертекст, кој може постојано да се менува и да се надополнува. Информацијата дека текстот е изменет, надополнет или можеби коригиран, е суштински важна. МИРИС И БОЈА? Пред да купиме некој производ, особено на пазар, поискусните домаќини и домаќинки го подложуваат производот на тест со мирисање. И вестите можат да имаат свој мирис. Понекогаш нешто при првиот контакт со веста ни делува чудно, сомнително, невообичаено. Оваа првична реакција често се потпира на нашето искуство од читање вести и информации и тоа не треба да го потцениме. Повнимателно проверете ги вестите што чудно ви „мирисаат“ или ви сигнализираат дека нешто не е во ред со нив. Исто така, провери дали веста е обоена, можеби лично, политички, идеолошки, партиски, економски и слично. За да се спротивставиме на обоените вести, понекогаш е потребно и ние да бидеме помалку премачкани со сите бои. НЕ ВЕРУВАЈ ИМ СЛЕПО НИТУ НА СВОИТЕ ОЧИ Реалноста често ја поистоветуваме со она што го гледаме. Дигиталните медиуми имаат различни начини за обработка на фотографии и видеоматеријали, така што она што го гледаме многу лесно може да биде визуелна манипулација. Како што Инстаграм може со своите филтри да ви помогне да изгледате поубаво на вашите фотографии, така и вестите можат лесно да го разубават имиџот на некоја јавна личност, организација или општествена група. Затоа, првин провери и... СПОРЕДИ! Златното правило за вакви пригоди е, што поскандалозно звучи некоја вест, повнимателно провери ја. Еден од наједноставните начини за проверка е да споредиме како одреден настан е покриен во другите објави и медиуми. Дали има факти и информации што се повторуваат и се потврдени од други извори? Дали информациите се потврдени и од официјални извори или институции? Ако одредена навидум скандалозна вест е покриена од еден или само неколку извори, тогаш веројатно станува збор за објава што има некоја прикриена агенда. ПРОБАЈ, ПА СПОДЕЛИ! Пред да споделиш нешто со твоите блиски контакти, првин пробај го. Прочитај ја веста до крај, провери внимателно дали е навистина тоа нешто што сакаш да го споделиш, дали вреди да биде споделено, провери дали според очекуваните реакции на тој со кого го споделуваш е во ред да ја пренесеш веста, процени дали станува збор за нешто корисно, забавно или е можеби нешто што може да ги вознемири другите. Автор: Сеад Џигал   Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).  
Hate Sp 1

Употреби на говорот на омраза во медиумите

Во романот „Војна и мир“ за првпат објавен интегрално во 1869 година, Лав Толстој пишува за француската окупација на Русија од 1812 година. Овој историски настан Толстој го пренесува низ раскажувањата на неколку руски благороднички семејства, за тоа како окупацијата на Наполеон била доживеана во Русија. За пишувањето на овој роман, Толстој користел многу историски документи, хроники, сведоштва и други материјали, со намера да внесе во него што е можно повеќе реализам. Но, интересно е што и покрај оваа нагласена тенденција за автентичност и реализам, во „Војна и мир“ нема делови во кои Толстој пишува изразено негативно за окупаторот на неговата земја. Во оваа книга, која долго време служела како основно четиво на голем број читатели за француско-руската војна од 1812 година, не можеме да најдеме ниту говор на омраза кон непријателот, ниту, пак, дехуманизирачки ословувања на непријателот. Толстој учествувал во Кримската војна (1853 – 1856) и окупацијата на Севастопољ (1854 – 1855), така што одблиску можел да ги посведочи сите ужаси на војната и ѕверствата што таа ги предизвикува. Сепак, војната од Толстој направила пацифист, хуманист и духовен анархист, што тој го пресликал во пишувањето за војната од ракурс на своите ликови во потрага за љубов и човечност во околности кога тоа е веројатно и најтешко. За разлика од Толстој, кој не сакал во своите книги да ја овековечува омразата, медиумите денес далеку повеќе се посветени на експлоатацијата на негативните чувства во документирањето на секојдневните настани и конфликти. Во времето на Толстој пишувањето за хуманоста и за љубовта во време на војна продавало огромни тиражи, додека работите сега се прилично поинакви. Денес стравот и омразата се далеку поефикасни средства за продавање тиражи и за висока гледаност. Во медиумите денес доминираат негативните вести, информациите за човечките страдања, а темите за девијантните и социопатските однесувања се редовно присутни во ударните вести. На социјалните мрежи, пак, провокативните пораки и говорот на омраза лесно стануваат вирални објави и широко дисперзирани содржини со висок број реакции, коментари и споделувања. Омразата, за жал, денес е „поисплатлива“ за објавување во медиумите, отколку позитивните теми и вести. Комуникациски функции на говорот на омраза Постојат многу различни и подробни дефиниции за тоа што е говор на омраза и во какви форми тој може да се појави. Во комуникациска смисла, говорот на омраза се користи да го маркира референтот (оној на кого се однесува пораката) или адресатот (оној на кого се упатува пораката) врз кого треба да се насочат искази на омраза и нетрпеливост. Идентификувањето на поединците или групите кон кои се „нормализира“ комуникациско напаѓање е една од примарните функции на говорот на омраза. Откако ќе ги идентификува поединците и групите кон кои тој се насочува, говорот на омраза преку своите различни форми настојува да го конвенционализира односот на омраза, односно да го направи прифатлив за обраќање и однесување за што поголем број луѓе. Најчести начини за да се конвенционализира и широко да се  прифати говорот на омраза се: тврдења дека поединци и групи треба да се исклучат од заедницата на која ѝ припаѓаат (предавници, изроди, платеници, квислинзи и сл.), дека не заслужуваат да бидат третирани како нормални луѓе (идиоти, кретени, малоумни и сл.) или, пак, да се споредат со животни или инсекти (стока, говеда, овци, змии, гниди, штетници и др.). Фото: freepik.com Говорот на омраза има важна улога во дефинирање на т.н. симболички поредок на општеството, односно ги проширува пораките од комуникаторот кон јавноста за тоа кои се големите опасности за заедницата, кој е отворениот или прикриениот непријател на народот/заедницата, кои вредности треба да се бранат и така натаму. По двете фази на идентификација (маркирање) и конвенционализација (ширење) на говорот на омраза, трета фаза е развивање стратегии за операционализација на говорот на омраза, односно утврдување начини како да се употребува говорот на омраза за да тој ги предизвика посакуваните ефекти, какви што се заплашување, подредување, маргинализација, нормализирање на дискриминацијата, сѐ до поттикнување физичко насилство или елиминација. На тој начин се развиваат приспособени и своевидни функционални стилови на говорот на омраза, така што се оформува говор на омраза за јавни протести, говор на омраза на социјални мрежи, говор на омраза во политичката комуникација, колоквијален говор на омраза итн. Зачестеното користење на овие варијации на говорот на омраза, постапно го оформува јазикот на омраза и ја зацврстува културата на омраза во општеството. Степенувања на говорот на омраза Во фазата на операционализација на говорот на омраза постојат различни степени на примена на говорот на омраза во обраќањето и во однесувањето. Ова може да варира од исмевање, до закани со смрт. Во истражувањата често се користи методологијата развиена од Универзитетот Вашингтон, која со одредени приспособувања, дефинира шест нивоа на говорот на омраза: 1. НЕСОГЛАСУВАЊЕ, односно изразување на спротивставување, одрекување, порекнување, револт и слично. 2. НЕГАТИВНО КАРАКТЕРИЗИРАЊЕ, или именување негативни одлики и карактеристики, потсмевање, потценување, етикетирање и стигматизација (жигосување). 3. НЕНАСИЛНИ НАПАДИ, односно вербално напаѓање, навреди, пцости, плукање, заканување и сл. 4. ДЕМОНИЗИРАЊЕ И ДЕХУМАНИЗИРАЊЕ, или карактеризација на поединци и групи како дијаболични, опасни, штетни субјекти, кои не заслужуваат да се третираат како луѓе и кон кои можеме да се обраќаме и да се однесуваме како кон ентитети што се подолу од луѓето. 5. ПОВИЦИ ЗА ФИЗИЧКО НАСИЛСТВО, т.е. директно вербално повикување на насилно однесување, напади, пресметки, претепување и други форми на физичко насилство. 6. ПОВИЦИ ЗА ФИЗИЧКА ЕЛИМИНАЦИЈА, како врвна форма на говорот на омраза што директно повикува на убивање или елиминирање на оној на кој се однесува омразата. Помеѓу овие шест нивоа на говорот на омраза, понекогаш, во зависност од културните специфики и околности, можат да се појават преодни форми или „латентни форми на говор на омраза“, кои лесно можат да преминат во некој од веќе наведените шест типа. На пример, во комуникацијата често да се користат негативни стереотипи, кои можат да послужат да се оформи изразен говор на омраза преку нивно преобликување и надградување со наративи на омраза. Од многубројните примери можат да се наведат стереотипите за „скржавиот Евреин“ што нацистите го користеле во медиумите во предвоениот период, или, пак, стереотипите за одредени етнички групи на Балканот како примитивни и нецивилизирани, кои потоа беа трансформирани во дехуманизирачки говор на омраза. Според истражувањето за говорот на омраза на Западниот Балкан во 2021 година, кое е во подготовка и беше изведено и преку Институтот за комуникациски студии, за 2021 година во земјава биле регистрирани следните најчести типови говор на омраза: Говор на омраза против политички и идеолошки опоненти (30 %) Говор на омраза на етничка основа (29 %) Говор на омраза во врска со мерките против пандемијата (13 %) Говор на омраза против припадници на сексуалните малцинства (8 %) Говор на омраза на родова основа (7 %) Говор на омраза на верска основа (3 %) Остатокот од регистрираните случаи за 2021 година се однесува на случаи на расизам, ксенофобија и напади на новинари. Како извори на говор на омраза во јавната медиумска сфера најчесто се јавуваат: поединци граѓани (45 %), политичари (17 %), новинари (11 %) и онлајн инфлуенсери (9 %). Мутации на говорот на омраза Говорот на омраза може да се појави во различни форми во медиумите, но и да биде користен од различни субјекти и актери во општеството за различни цели. Во политичката комуникација, но и во други јавни области, општествените елити ретко го користат директно говорот на омраза, но можат да го охрабрат или да го поттикнат индиректно. Преку различни јазични техники, наративи или фалични аргументи, тие можат да им сигнализираат на своите поддржувачи и симпатизери дека тие можат директно преку говорот на омраза да го кажат тоа што нивните политички водачи и заштитници го мислат. Овој вид хиерархиско прелевање и поттикнување на говорот на омраза е честа појава во современата политика. Фото: freepik.com Една од мутациите на говорот на омраза може да се јави во индиректна форма на политички или историографски наративи за непризнавање или непостоење други народи или јазици. Овој вид испреплетеност на политички наративи и говор на омраза е доста проширен на Балканот, а имаше своја пројава пред почетокот на воениот конфликт во Украина оваа година. Непризнавањето на постоењето друг етнички или јазичен идентитет од позиција на политички или научни елити, лесно се прелева во другите сфери на општеството и се манифестира во секојдневната комуникација во различни форми на потценување, исмевање, деградирање, и секако при поларизација на односите во говор на омраза. Ваквата комплементарност на политички или историографски наративи за непризнавање нечиј идентитет со говор на омраза, креира своевидна мутација на говорот на омраза, која може да се нарече културоубиствен или културоциден говор. Непризнавањето на идентитетот на другиот во услови на поларизација, лесно се трансформира во негово дехуманизирање во обид не само да се негира и оспори, туку често и да се елиминира одредена култура, со тоа што ќе се тврди за неа дека е непостоечка. Ваквите културоцидни говори во редица случаи се користени да го оправдаат насилството врз „оние што разнебитуваат еден народ“ и го оневозможуваат неговото замислено единство или величество. На пример, на руските војници што беа праќани во Украина им беше повторувана слична културоцидна реторика, дека тие се борат за Украина, против „бранителите на измислена нација“ и „предавниците“ што го спречуваат единството на големиот заеднички народ. Толерирањето и нормализирањето на културоцидниот говор, особено ако тој се користи од позиција на високи политички претставници, научници или институции, може да биде експлоатирано за креирање долгорочни конфликти и омраза со несогледливи последици. Автор: Сеад Џигал   Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).  
S T2 1

Сѐ повеќе информации, сѐ помалку време

Во поновите лифтови покрај другите копчиња има и едно за затворање на вратата. Обично се користи кога брзаме или немаме трпение да почекаме лифтот автоматски да се затвори, па со притискање на ова копче, сакаме да го забрзаме затворањето на вратите. Ако го измериме времето на автоматското затворање со она кога ќе го притиснеме копчето, заштедата во време е речиси минимална. Но, ова копче има многу важна психолошка функција, барем така утврдиле компаниите за лифтови. Тоа на корисниците им дава(ло) поголемо чувство на контрола врз сопственото движење и време. Постапно ова копче стана стандард во производството на лифтови и дел на една веќе проширена култура дека можеме времето да го контролираме на обично копче. На сличен начин, кога чекате со вашиот автомобил на семафор, ако не тргнете на жолто, луѓето инстантно ќе ви дадат на знаење каков идиот сте затоа што сте им одземале 0,5 секунди од нивните животи. КОПЧИЊАТА ЗА ЗАТВОРАЊЕ НА ЛИФТОВИТЕ СЕ ИЗМАМА! Технологијата сѐ почесто нѐ поттикнува да брзаме. Многу технолошки уреди ја менаџираат или ја поттикнуваат потребата за забрзување на нашите дневни активности. Така е и со технологиите за комуникација. Уредите и телефоните се побрзи со секоја нова генерација производи, а тоа колку се брзи е значаен дел од нивната продажна вредност. Сѐ поголем е бројот на уреди и апликации за брза комуникација, пишување, трансфер на податоци, материјали и слично. Стриминг-платформите и програмите за преглед на аудио и видео содржини имаат опции за премотување и забрзување на содржините, а на апликацијата за слушање музика и поткасти Спотифај за да ја задоволите оваа потреба за забрзување и прескокнување на песните, ќе мора да платите за премиум пакет. ЗОШТО БРЗАМЕ? Покрај умножувањето на изворите на информации и нашата поголема изложеност на нив, забрзувањето на информирањето е еден од најважните фактори во тоа како медиумите и комуникациските технологии влијаат врз нас. Големиот број информации со кои сме опкружени постојано и различните методи што нивните креатори ги користат за да го привлечат нашето внимание, нѐ поттикнува да консумираме сѐ повеќе информации и медиумски содржини. Овој наплив на информации на кој сме изложени, директно влијае врз брзината со која ги консумираме информациите во обид да проследиме што е можно повеќе од содржините за кои сме заинтересирани.  Според истражувањето на Универзитетот Калифорнија – Сан Диего од 2009 година, човековиот мозок во просек дневно бил „бомбардиран“ со приближно 34 гигабајти информации. Десетина години подоцна оваа „дневна доза“ од информации е повеќе од двојно зголемена, така што според последните достапни истражувања, денес нашите мозоци дневно восприемаат околу 75 гигабајти информации во форма на видео, текст и звук. Годишно овој просек се зголемува за 5%, а се проценува и дека пред 500 години човекот примал толкаво количество информации во текот на целиот свој живот.  Кои се најважните последици на забрзувањето на информациите? Намалување на вниманието  Сѐ повеќе кликбејтови, сѐ помалку внимание. Забрзувањето на информациите влијае врз тоа да се намалува нашето внимание генерално, но и способноста да се задржи вниманието врз одредена содржина или активност. Брзината на протокот на информациите го забрзува заморот на нашите сетила, а со тоа постапно се забрзува и опаѓањето на концентрацијата и на вниманието.  Информациски замор Во текот на пандемијата со зголеменото користење на програмите за онлајн состаноци, се појави и нов проблем, т.н. замор од виртуелни состаноци (на пр. Zoom fatigue). Заморот од слушање онлајн предавање, на пример, се појавува речиси двојно побргу од заморот од следење на предавање во училница. Една од причините за ова е неможноста директно да се фокусираме на еден извор на информации, на пример предавачот, па поради дисперзирање на нашата концентрација и активности (т.н. мултитаскинг) далеку побрзо се заморуваме. Во овој случај, технологијата ја олеснува нашата расеаност.  Шаблонизација на информациите  Тешко е да се дојде до вистинската информација. Корисната информација станува игла во пласт сено. За да се справиме со големиот број информациски импулси, нашиот мозок вообичаено развива шаблони или модели за нивно групирање, но со поголемото забрзување на протокот на информации, тие стануваат сѐ помалку ефикасни и помалку точни затоа што не ги пренесуваат деталите што внесуваат варијации во значењата. Нашето шаблонизирање на информациите често нѐ води кон погрешни симплификации и информациска заслепеност. Манипулативните медиуми сметаат на навиките на читателите за брзо и површно читање и често ги користат за подметнување дезинформации и селективни факти. Минимизација на информациите Замислете како се движите по автопат со брзина над 100 км/ч и се обидувате да ги читате пораките на билбордите или таблите поставени покрај автопатот. Реално, колку информации можете да забележите при таква брзина на движење? Веројатно, не многу. Денес, креаторите на информации и содржини се свесни за огромното количество информации што нѐ опкружува и континуирано работат на минимизирање на информациите. Тие стануваат сѐ покуси и повизуелни (една слика е илјада зборови, нели?). Фото: freepik.com Насловот на веста често е целата информација што ја добиваме и која мислиме дека ни е доволна за да се информираме. Според достапните истражувања, повеќе од 60% од корисниците од објавените статии онлајн читаат само наслови. Минимизацијата на информациите стана таков тренд што врз него „профитира“ цела низа нови комуникациски сервиси, какви што се Твитер  и Тик-ток, каде што брзите и куси содржини станаа нова норма. Твитер претходно беше ограничен на 140 знаци и ги наведуваше корисниците да развиваат способности што покусо и побрзо да комуницираат. На сличен начин и ТикТок со своите куси видеа, кои беа првично беа ограничени на 15 секунди, ги смени стандардите на тоа колку време треба да посветиме за следење некоја содржина.  Нарушувања во филтрирањето на информациите Според научниците, нашите мозоци имаат капацитет да процесираат и поголеми количества информации, но по одредена цена. Со забрзувањето на протокот на информациите, се намалува нашата способност правилно да ги филтрираме информациите, односно точно да процениме кои содржини се важни, а кои неважни, кои информации се веродостојни, а кои не, и конечно, кои од нив се точни, а кои се погрешни. Филтрирањето на информациите и фокусирањето на нив според важноста е една од клучните вештини за преживување. Да препознаете некој звук или визуелен детаљ што може да сигнализира опасност е критична егзистенцијална способност. Технологијата, за жал, често ја намалува нашата способност правилно да ги филтрираме информациите, а за тоа да бараме излез во автоматизираните алатки, како што се алгоритмите на пример. Барање на познато Еден од поинтересните наоди за тоа како забрзувањето влијае врз нашето информирање е фактот што брзото барање нови информации нѐ наведува да избираме содржини што ни се претходно познати. Со ова, всушност, побрзото информирање ја поттикнува нашата наклоност кон потврдување (confirmation bias, англ.) и го олеснува нашето процесирање големи количества информации. На тој начин, се поттикнува еден вид информациски парадокс и нашата навика да ги игнорираме информациите што не се вклопуваат во нашите ставови и погледи на реалноста. КАДЕ НЀ ВОДИ БРЗАЊЕТО? Ниту една голема технолошка промена не донела резултати како што планирале нејзините пронаоѓачи и креатори. Новите технологии при својата употреба влегуваат во сложена интеракција со општеството и културата и често водат кон непредвидливи употреби и последици. „Реалноста е сложена, а историјата не покажува само еден правец“ (T. H. Eriksen, 2001, стр. 35). При забрзувањето на информирањето базирано на претпоставката дека повеќе информации значи подобро информирање, мораме да внимаваме и на фактот дека во комуникацијата вишокот информации лесно може да премине во комуникациски шум. Забрзувањето на информациите ја видоизменува структурата на информациите, нивната форма, но често и значењето и употребата во комуникацијата. Забрзувањето може да го дестабилизира значењето, да ги искриви интерпретациите, но и да ја загрози смислата на комуницирањето. Ова се некои од поизразените опасности за кои треба да се грижиме кога собираме информации, но и кога ги креираме и ги објавуваме. Фото: freepik.com Пол Вирилио, еден од најзначајните мислители и писатели на постмодернизмот, бил познат по тоа што при пишувањето на своите книги, не сакал да користи машина за пишување. Инсистирал тоа да го прави во ракопис затоа што, според него, така пишувал побавно и можел подобро да ги усогласи брзината на своите мисли со брзината на пишувањето. Ова за него навистина функционирало одлично затоа што Вирилио оставил зад себе некои од најважните книги за технологијата и за нашето живеење со неа. Во некоја поширока смисла, неговиот пример може да ни послужи за тоа дека не треба секогаш да подлегнуваме на притисокот од технологијата да ги живееме своите животи побрзо. Автор: Сеад Џигал   Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).
Yt 1

Пет начини како медиумите можат да го користат Јутјуб

На Запад, без разлика дали станува збор за локален, регионален или национален медиум, печат, радио или телевизија, речиси сите почнаа да креираат видеа за социјални медиуми. Овде ќе се фокусираме на употребата на Јутјуб-каналот за дистрибуција на видеа креирани од медиумските куќи.  Кога последен пат сте гледале некое интересно видео? Дали го гледавте на некој телевизиски канал или, пак, на социјалните мрежи? Девет од десет одговори на овие прашања веројатно ќе бидат дека видеото сте го гледале во претходните неколку часови и тоа на некоја од социјалните мрежи – Фејсбук, Инстаграм, Тик-ток или, пак, на Јутјуб. Во најголем дел од случаите, повеќе од 80%, тоа сте го сториле користејќи го вашиот мобилен телефон.  Едноставно е, сè помалку публика има пред телевизиските канали, а сè повеќе на социјалните мрежи и сите гледаат видеа на своите мобилни телефони. Медиумите низ целиот свет не ги гледаат социјалните мрежи како закана за нивниот опстанок туку ги прифатија овие платформи како сојузници во борбата да добијат што е можно поголема и помлада публика. Без разлика дали е локален, регионален или национален медиум, печат, радио или телевизија, речиси сите почнаа да креираат видеа за социјални медиуми. Овде ќе се фокусираме на употребата на Јутјуб-каналот за дистрибуција на видеа креирани од медиумските куќи.  Секако најголема публика на оваа социјална мрежа имаат медиумските куќи што имаат добра дигитална стратегија какви што се BuzzFeed со повеќе од 20 милиони претплатници на Јутјуб. Тука и е Vox, чии видеа се многу популарни на Јутјуб. Нивната стратегија на креирање видеа, поразлични од оние на традиционалните медиуми, им донесе верна публика од над 10 милиони следбеници. Фото: freepik.com Но, големите медиумски куќи не се предаваат. Таков е примерот со медиумите чија главна содржина се видеата, како телевизискиот канал Си-ен-ен, кој има повеќе од 13 милиони претплатници на Јутјуб. Но, дури и оние медиуми, кои не се познати како креатори на видеа, ги прифаќаат и ги користат видеоплатформите како Јутјуб за да креираат новинарски приказни и да дојдат до нова публика. Во тој контекст, едно кусо прашање. Дали „Њујорк тајмс“ има свој Јутјуб-канал? Да, има. Овој гигант, препознатлив во светски рамки по своето печатено издание, но и како еден од светските лидери во стратегијата digital-first, има приближно 4 милиони претплатници на Јутјуб. Само за илустрација, нивното најпопуларно видео има околу 21 милион прегледи. Не е лошо, нели? Што помислувате прво кога некој ќе ви каже „Шпигел“? Веројатно ќе помислите на неделникот „Шпигел“, кој се продава во приближно 680.000 копии и е најголем неделник во Европа. Но, освен како мајстори на пишаниот збор, тие се покажуваат и како добри креатори на видеа. Нивниот Јутјуб-канал има околу 1,4 милиони корисници што е двојно поголема публика отколку публиката на печатеното издание. Ваквите успешни приказни се вистинска реткост на Балканот, посебно кога станува збор за традиционални медиуми што релативно солидно се држат на пазарот. Во регионот на Балканот небаре постои некаква одбивност од промени, а посебно кога промените треба да ги вклучат и социјалните мрежи, на кои се гледа прво како закана, а не како можност. Да, платформите како Јутјуб имаат за цел да го децентрализираат креирањето видеосодржини и да му овозможат на поединецот да гледа, да креира и да споделува видеоприказни. Во превод, Јутјуб му дава моќ на поединецот да креира видео и бесплатно да стигне до милиони корисници. Но, таа моќ може и треба да ја искористат и медиумите. Јасно е дека најголем дел од креаторите на видеосодржини на Јутјуб не се професионални новинари или медиумски куќи и тоа е логично. „Веруваме дека секој заслужува да има глас и дека светот е подобро место кога слушаме, споделуваме и градиме заедница преку нашите приказни“. Ова е накусо мисијата на Јутјуб, втора по популарност во светот и веднаш зад Фејсбук како најпопуларна социјална мрежа. На Јутјуб има нешто повеќе од 2,6 милијарди корисници ширум светот и оваа бројка постојано расте. За тоа колку е голем бројот на корисници на Јутјуб, ќе го споредиме со бројот на корисници на стриминг-сервисите како Нетфликс, Амазон прајм и Дизни+. Заедно имаат нешто повеќе од 500 милиони корисници. Во превод, засега сонуваат за публиката што ја има Јутјуб. Дали овие бројки ве убедија да отворите Јутјуб-канал? Не? Во ред, одиме понатаму. Дали знаете која е најпосетувана веб-страница во светот? Да, Гугл, но веднаш зад неа е Јутјуб. Веб-страницата на Јутјуб е попосетувана и од веб-страниците на Фејсбук, Википедија или Амазон.  Без разлика дали овие бројки ве убедија или, пак, не, ова се пет едноставни начини како да започнете да го користите Јутјуб за да ја зголемите публиката на вашиот медиум. 1. Интервјуа и емисии Колку често вашиот медиум имал ексклузивно интервју со некој политичар, бизнисмен, спортист, музичар или, пак, уметник и тоа интервју траело далеку подолго отколку што реално имате можност да објавите на телевизиските вести или во некоја емисија. Фото: freepik.comИмате интервју што вреди злато, а емитувате само три или пет минути од тоа интервју. Штета. Но сепак, не е сè загубено. Пуштете го целото интервју на вашиот Јутјуб-канал бидејќи така ќе градите нова публика, различна од онаа што ја имате на ТВ. На Јутјуб одлично проаѓаат и долгите видеа, особено ако се релевантни.Одберете соодветна тамбнејл фотографија и „секси“ наслов за да го привлечете гледачот да го отвори видеото и почнете да ги броите прегледите.Истото можете да го сторите и со специјализираните емисии што ги емитувате, без разлика дали се од забавен карактер или, пак, темата е политика. Ова нека ви стане практика. Овозможете простор за публиката на едно место ги најде сите емисии, дури и оние постарите. На ТВ не може да најде стара емисија, на веб може, но тешко, но на Јутјуб тоа е лесно. 2. Документарни серијали Кратките документарни филмови од околу 10 минути, па и оние подолгите формати, се одлична видеосодржина за објава на Јутјуб. Секако, потребно е да го избегнете класичниот ТВ-формат во креирање на документарецот, направете го да биде визуелно доживување и вложете многу поголем труд во снимањето и монтажата на видеото. Не дозволувајте му на гледачот да мисли дека е пред ТВ-екраните, заглавен во 90-тите години на минатиот век. Ако имате повеќе видеа со слична тема, можете да ги брендирате како посебен документарен серијал што како „пакет“ подобро ќе пројде кај публиката на Јутјуб. И не ограничувајте се дали сте ТВ или друг вид медиум, обидете се да направите документарни филмови за Јутјуб. Примерот со South China Morning Star е одличен. Тие за Јутјуб креираат главно куси видеа од неколку минути, главно со необична содржина, но некогаш и пократки документарци. Еден од нив има повеќе од 100 милиони прегледи, што е импресивна бројка, посебно ако се земе предвид дека имаат „само“ околу 2,6 милиони претплатници на Јутјуб-каналот. 3. Што се случува зад сцената? Што се случува зад сцената на вашиот медиум? Сите оние моменти на подготовка на одредена емисија, при подготвувањето одредена новинарска приказна, кои публиката најчесто не ги гледа, се добра видеосодржина за Јутјуб, која ќе ја покаже порелаксираната страна во процесот на креирање вести. Со ова изгледа како да се соголувате пред публиката, но на крајот добивате поверна публика бидејќи ве гледа во човечко светло. Доколку работите на некоја истражувачка приказна што планирате да ја објавите на вашиот телевизиски канал или на веб-страницата на вашиот медиум, на Јутјуб можете да објавите видео како сте ја работеле истражувачката приказна, сè она што се случувало зад сцената и слично. Ова е материјал што младата публика сака да го гледа и ќе го гледа. Секако и грешките и лапсусите се добар материјал што може да се собере во едно видео од неколку минути на Јутјуб. Тие обично генерираат и по стотици илјади прегледи. 4. Видеопоткасти Дали слушате/гледате поткаст? Вие можеби не, но поткастите имаат милионска публика низ целиот свет. Повеќе од една третина (104 милиони) жители на САД редовно слушаат поткасти. Видеопоткастите се всушност визуализација на вашите аудиопоткасти. Најчесто се креираат во епизоди, кои всушност делуваат како јадица со која ја привлекувате публиката. Најпопуларните поткасти на Јутјуб се всушност креирани од јутјубери, а не од медиумските куќи, но ако ги видите милионите прегледи што тие ги имаат, тогаш реално зошто да ја пропуштите и вие таа можност. Најскапо во креирањето на поткастот се идејата и времето. 5. Анимации/експлејнери Анимациите и експлејнерите не се продуцираат лесно. За нив е потребен навистина голем ангажман и ресурси од вашата редакција. Сепак, вреди да ги направите. На тој начин сериозно ќе го зајакнете вашиот бренд и ќе дојдете до нова публика. Впрочем, нема да ги креирате секојдневно, па можете да се организирате и да ги насочите вашите ресурси во креирање малку поангажирана и покреативна содржина. Анимациите и експлејнерите најдобро е да ги креирате за теми што не се менуваат од ден за ден. Креирајте анимација за некој процес, нешто што трае долго или, пак, за нешто што се случило одамна. На тој начин времето и ресурсите што ќе бидат потрошени, ќе се претворат во безвременско видео, чија содржина нема да ја изгуби релевантноста по два дена или два месеца, туку потенцијално ќе „влече“ публика во наредните две-три години. Фото: freepik.com Видео-експлејнерите со или без презентер исто така се одлични содржини за Јутјуб. Овде доаѓа до израз креативноста и на авторот и на монтажерот. За темите, можете да размислувате во насока да ѝ објасните на публиката зошто некој процес е важен, како се прави одредена работа што може да им го олесни секојдневието на луѓето, профил на одредена важна личност и слично. И овде внимавајте на релевантноста при креирањето на видеото. Не трошете време за нешто што ќе стане ирелевантно по ден или два дена. Не стравувајте да излезете од зоната на комфорот и сериозноста на вашиот медиум. Експлејнерите може да имаат и малку порелаксирана, но еднакво релевантна содржина во која можете да вметнете релевантни новинарски податоци. На Vox-каналот на Јутјуб, најпопуларно е видеото „Што се случува кога ќе ги искршите прстите и дали тоа е лошо за вас“. Видеото има повеќе од 50 милиони прегледи и вие веројатно ќе го отворите и ќе го видите откако ќе го прочитате овој текст. И за крај, „искршете“ ги вашите прсти и започнете уште денес да креирате видеа на Јутјуб. Автор: Александар Манасиев Текстот е подготвен во  рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).  
Hand Pressing Remote Smart Tv Opt

За информацискиот стрес

Што е бинџување? „Бинџување“, или „binge watching“ во англискиот јазик, е подолго гледање некоја телевизиска содржина без прекин. Најчесто тоа се прави преку онлајн стримување или со сериско гледање ДВД/ЦД дискови. Според истражувањата на стриминг-платформата Нетфликс, „за 73 отсто од нивните корисници, бинџување е гледање две до шест епизоди на некоја серија без прекин“. Според истиот извор, 61 отсто од нивните корисници практикуваат бинџување, кое стана популарен тренд по 2013 година и појавата на неколку стриминг-сервиси, какви што се спомнатиот Нетфликс,  Амазон прајм видео, Ејџ-би-о макс, Хулу и многу други.  Интересно е да се напомене дека една од првичните појави на бинџувањето може да се поврзе и со Македонија и Балканот уште во деведесеттите години од минатиот век. Станува збор за честата практика на домашните гледачи да следат телевизиски вести непрекинато по неколку часови. По отворањето на приватните телевизии во 90-тите, домашниот гледач можеше, а тоа често и го правеше, да си дозволи маратонско следење вести, почнувајќи од попладневните термини по 15 часот, продолжувајќи со приквечерните изданија, за да заврши доцна во ноќта со следење на вестите речиси до полноќ. Според Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АВМУ), 19 отсто од испитаните корисници одговориле дека речиси постојано се онлајн. 15 отсто од останатите испитаници дневно поминуваат од 2 до 4 часа со медиумите, 10 отсто  поминуваат 4-6 часа, а 4 отсто  од 6 до 8 часа. Вкупно 48 отсто  испитаници поминуваат повеќе од 2 часа со медиумите.  За споредба со овие податоци за Македонија од пред неколку години, на пример во САД во 2022 година просечното време на корисниците со медиумите е 482 минути на ден, односно приближно 8 часа дневно. Консумирањето медиумски содржини е во постојан пораст, како локално, така и глобално. Како долготрајното изложување на медиумски содржини влијае врз нас? Кога зборуваме за т.н. „бинџување“, како популарен тренд кај медиумската публика што го збогатува нивното гледачко искуство, истражувањата сепак покажуваат и низа негативни последици од него, потврдувајќи поврзаност на долготрајното гледање со појави какви што се зависност, осаменост, депресија и дебелеење. Зависноста може да биде особено штетна за помладите корисници во нивните развојни години, низ кои тие едноставно не можат да се одвојат од медиумите и од дигиталните уреди поврзани на интернет. Според најновите испитувања, се проценува дека во 2022 година околу 330 милиони лица во светот ќе страдаат од медиумска зависност, што е пораст за 37 отсто во споредба со бројките од 2017 година. Фото: freepik.com Исто така, интензивното „бомбардирање“ со информации може да донесе и други несакани реакции во вид на зголемен стрес, вознемиреност, чувство на несигурност и поттикнување на асоцијално однесување.  Во книгата на Ролф Добели „Престанете да следите вести“ (Rolf Dobelli, 2019, Stop Reading the News) подетално се наведуваат некои од можните негативни последици од презаситеноста со информации и вести: Вестите ја поткопуваат нашата самодоверба Вестите ја нарушуваат нашата доверба во општеството Вестите нѐ наведуваат на губење време Вестите нѐ наведуваат кон пристрасно резонирање Вестите се токсични за нас преку развивање штетни хормонски реакции Вестите ја заматуваат покрупната слика на настаните и реалноста Вестите ни нудат лажна емпатија со страдањата на другите Вестите ги поттикнуваат насилството и тероризмот Добели ги споредува информациите со шеќер, па според него, информациите му го прават на човекот она што шеќерот му го прави на нашето тело (стр. 13-19). Авторот сепак признава дека не е реално да се очекува од мнозинството граѓани на некоја земја целосно да престанат да следат вести и редовно да се информираат, што е особено важно за демократски оформените институции по пат на слободни избори, како и за граѓанската вклученост во општеството.  Овие негативни, понекогаш и екстремни појави, треба да послужат повеќе како предупредување за несаканите последици што можат да ни се случат ако редовно се презаситуваме со вести и информации, особено кога тие се негативни и истакнуваат неморални, насилни или девијантни случувања, кои реално доминираат во вестите. Тие, исто така, треба да послужат како коректив за новинарите и за другите медиумски работници за да бидат посвесни за многубројните лоши последици што несовесното информирање и објавување содржини може да ги предизвикаат, а со тоа да ги упати и да ги поттикне на општествено поодговорно работење.  Информациски стрес? Зголемениот број информации што ни се достапни покрај презаситеноста од информации, нѐ изложуваат на голем број содржини што ја зголемуваат нашата вознемиреност и го зголемуваат стресот што го искусуваме во текот на нашето информирање.  Фото: freepik.com ВИДЕО: Бомбашки напад врз луѓе што пијат кафе во Србија, безбедносна камера ја „фати“ драмата За медиумите овие содржини се еден од најбараните типови информации затоа што имаат голем број прегледи и значителна публика. Тие особено се популарни на социјалните мрежи, а медиумите често ги преземаат оние што се вирални, со изговор дека публиката е таа што ги бара тие содржини, а новинарите само им го овозможуваат тоа.  Tројца малолетници во полициска станица, сквернавеле гробови и се снимале за „Тик-ток“ Сепак, кумулативниот ефект од давањето предност или форсирањето ваков вид вести и информации е штетен не само за публиката туку и за самите медиуми. Засиленото следење вести поврзани со насилство води кон ефект на т.н. „десензибилизација“, односно намалување на емотивните реакции по долготрајна и зачестена изложеност на вакви содржини. Како еден од одбранбените механизми од неконтролирано вознемирување кај публиката се јавува и селективната емпатија, односно различно сочувствување и емотивни реакции. Ако, на пример, во некој инцидент што се случува блиску до нас настрадаат десет лица, тоа ќе има посилен ефект и стрес врз нас од инцидент што се случил далеку од нас и во кој настрадале сто лица. Ваквото селективно сочувствување, кое може да се одвива не само според географска дистанца, туку и по расна, верска или етничка припадност, лесно може да доведе до дехуманизација на цели групи луѓе. Во голема мера ова е резултат на предусловувањето предизвикано од следењето вести и начинот на кој се покриени настаните во медиумите.  Обидот за менаџирање на стресот на кој сме изложени преку информациите и вестите, води кон тоа да се намалува публиката што редовно следи вакви содржини. Медиумите и новинарите често на тоа реагираат со засилување на негативната стимулација и на вознемирувачките содржини, со што се предизвикува поместување на праговите на нашата чувствителност и прифаќањето на тоа што е „нормално“ во медиумите и во вестите. Оваа комуникациска појава е позната и како „дискурзивна рамка“, или „Overton Window“ (термин според Џозеф Овертон).  „Не е нормално да се трошат милиони евра од буџет на непродуктивни и непотребни работи? Ќе направиш проект што чини 700 милиони евра, па потоа редовното непотребно трошење по стотици илјади евра, или по некое милионче, стануваат прифатливи и не толку скандалозни. Или некој купил службено возило за 600.000 евра, а ти велиш, што се 28.000 евра за службено возило? Џабал’к“. Ова постапно поместување, што е прифатливо и нормално да биде во вестите, со постапна интензификација, води кон поларизација, засилено емотивно реагирање и конфликти кај различните групи од публиката, а со тоа и го зголемува информацискиот стрес низ кој поминуваме следејќи ги содржините во медиумите. Треба да се дополни дека забрзувањето на информирањето, исто така го зголемува информацискиот стрес, со самото тоа што нѐ става под зголемен притисок дека „мораме“ да прочитаме и да прегледаме извонредно голем број вести и содржини, само за да бидеме во тек со настаните. Но, во отворениот и глобализиран свет каде навистина се границите на доволната информираност? Никој тоа не ни го кажува директно или отворено, а медиумите и социјалните мрежи ја користат ваквата несигурност за да нѐ наведат што повеќе време да поминуваме со нив. Лаконска или спартанска комуникација? Во динамичното и високотехнологизирано време во кое живееме, се наметнува неопходноста од тоа внимателно да одредуваме како и колку време да поминуваме со медиумите. Видовме претходно дека поголемата изложеност на медиумите не само што не нѐ чини поинформирани и медиумски поедуцирани, туку напротив, може многу лошо да влијае врз нашата комуникација и социјализација. Избирањето на медиумите што редовно ги следиме, како и видовите медиумски содржини со кои поминуваме подолго време, е исто така исклучително важно. Фото: freepik.com Можеби во денешните околности и потребата од своевидна информациска диета што ни се наложува, корисно е да се потсетиме на една поучна приказна од минатото. Станува збор за ривалитетот помеѓу Спарта, од една страна, и Атињаните и античките Македонци од друга страна, и како тоа влијаело врз нивното комуницирање. За разлика од Атињаните и античките Македонци, кои ги негувале и развивале убавиот говор, реториката, поетиката и филозофијата, Спартанците имале мошне поинаков однос кон комуницирањето. За нив врвен принцип било да се биде кус и јасен во комуникацијата, т.е. да се каже што повеќе со што помал број зборови. Концизноста и директноста за нив биле највредните вештини во говорењето. Од тука потекнува и изразот што е сочуван до денес, лаконски стил, според една од областите во тогашна Спарта. Многубројни се историските примери и записи што сведочат за ова, а еден од најпознатите е оној кога Филип II по освојувањето на најголемиот дел од тогашна стара Грција, ја испратил следнава порака до Спарта со очекување тие да се предадат: „Ако ја окупирам Лаконија, вие ќе бидете уништени засекогаш!“. Одговорот од Спартанците бил многу кус: „Ако“. Во денешното време кога секој од нас има свој глас и пристап до вмрежениот храбар свет, веројатно не е на одмет, барем повремено, да практикуваме некои од принципите на лаконската комуникација и јазичната економија говорејќи што е можно повеќе со помалку зборови.    Автор: Сеад Џигал Текстот е подготвен во  рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).
Klikovi

Ако луѓето илјадапати кликнат на некоја лага, таа станува вистина

Како повторувањето влијае врз информациите Крилатицата на Јозеф Гебелс продолжува да живее и да функционира и во дигиталната ера. Повторувањето е мајка на знаењето, но, за жал, и на пропагандата. Зошто повторувањето може од лагата да направи вистина, да ги искриви фактите и да ја погази вистината? Во одговорот на ова прашање, може да се наведат три главни причини:  а) Нашето разбирање на реалноста во голема мера го оформуваме со помош на јазикот. Преку повторувањето, пропагандата доминира во јазикот, а преку јазикот врз нашето доживување на реалноста. Таа ги користи нашите комуникациски навики и потреба да се потпираме на јазикот во претставувањето на реалноста. Витгенштајн вели: „Јазикот не е само возило на нашите мисли, туку е и возач на нашите мисли“, односно не само што ги пренесува, туку воедно и ги управува мислите. Може да се додаде дека не случајно една од клучните техники на убедувањето на рекламите е токму повторувањето на пораките. б) Повторувањето е воедно и еден од најефектните начини за помнење, т.е. една од најефикасните мнемонички техники. Со повторувањето, пораките што се форсираат постапно влегуваат и во нашата потсвест, на сублиминално ниво, па и од таа позиција имаат силен ефект врз нашето однесување.  в) Јазикот и комуникацијата се клучни за вклучување кон социјалните групи на кои им припаѓаме или сакаме да им припаѓаме и за нашата социјализација. Пораките што се повторуваат, стануваат комуникациски код што треба да го усвоиме за да припаѓаме на некоја група. Тој код станува средство за препознавање на групата, која преку нив го оформува својот идентитет. Повторувањето во колективната свест создава ефект дека нешто навистина е важно и дека мора да има нешто во тоа за што сите зборуваат. Мошне важно е, секако, кој ги повторува пораките. Ако е тоа некој со моќна позиција во општеството, кој ги одредува и ги диктира социјалните норми, некој што одлучува за судбините на други луѓе, тогаш повторувањето на пораките е начин како да ја покажеме својата послушност и потчинување на власта што некој ја има над нас.  Повторувањето на пораките во дигиталната ера Една од најважните промени што ги донесоа дигитализацијата и интернетот е драстичното умножување на изворите на информации. Бројот на објавувачи на информации и медиуми што можеме да ги следиме порасна експоненцијално.  Во моментов во земјава има вкупно 109 радиодифузери, од кои 43 телевизии и 66 радија. 11 телевизии емитуваат програма на државно ниво, а 17 на регионално ниво. Од радијата, 4 се на државно ниво, 17 на регионално  и 45 на локално ниво (извор АВМУ). Според MARnet, во Македонија во моментов се регистрирани 29.938 веб-домени или страници, на неколку домени (.mk, .com.mk, .mkd, .org.mk, net.mk, inf.mk, gov.mk, edu/mk).  Според Државната изборна комисија (ДИК), на локалните избори во 2022 година во „Регистарот на радиодифузери, печатени медиуми и електронски медиуми (интернет-портали)“ биле пријавени 186 информативни веб-страници од земјава. Според DataReportal, во Македонија има 1,3,милиони корисници на интернет, 950 илјади кориснички профили и страници на Фејсбук, 809 илјади корисници на Инстаграм, 130 илјади корисници на ТикТок и 94 илјади корисници на Твитер. Покрај горенаведената мултипликација на информациите, втора важна одлика на дигиталната ера е репликацијата на информациите, односно олеснувањето на нивното копирање и умножување. Со едноставни техники и команди, на корисникот му е олеснето да ги копира и да ги умножува информациите, како и колку ќе посака, така што на интернет-страниците често се појавуваат исти содржини на десетици или стотици различни веб-страници и онлајн локации. Погодноста што репликацијата на информациите ја има за пропагандата ни е позната уште од времето на печатот и пропагандните летоци. Замислете колку само пропагандата може да биде посилна кога наместо печатење и делење илјадници летоци, сега на располагање го имате интернетот и можност да стигнете непречено до милиони луѓе? Во новинарскиот жаргон сѐ почесто се користи нов термин за т.н. „копи пејст новинарство“, односно објавување содржини претежно со копирање од други медиуми и извори.  И конечно, третата клучна промена што ја донесе дигитализацијата е автоматизацијата на информациите. Таа почна зачестено да се користи во втората генерација на интернет-услугите (т.н. Web 2.0) со развивањето на вештачката интелигенција и на алгоритмите, како посебни програми за автоматизирана обработка и дистрибуција на информациите. Со нивен развој беше овозможено зголемено автоматизирање на комуникацијата, селектирање и филтрирање на информациите и нивна контрола без учество на „човечка рака“. Со овие нови дигитални алатки многу е олеснето умножувањето на содржините и нивна брза дисперзија на интернет и на социјалните мрежи. За кусо време овие информативни платформи можат да бидат преплавени со некоја мултиплицирана објава или содржина што станала вирална.  Како можат да се искриват фактите и вистината денес? Олеснетото копирање и умножување на дезинформациите го олеснува и подлегнувањето на нивното влијание. Дезинформациите што се проширени и присутни насекаде предизвикуваат убедувачки ефект на т.н „сеприсутност“, односно прифаќање како реално нешто за што сите зборуваат. „Штом сите зборуваат за тоа, веројатно има нешто во тоа“, особено ако извори на овие дезинформации се влијателни групи во општеството, во политичка, економска, културна, верска или во друга смисла. Која е вистината за украинските војници на Змискиот Остров? Лавров: Не ја нападнавме Украина Автоматизираната пропаганда денес е многу олеснета, дури и за корисници што немаат напредни вештини во креирање информации на интернет.  Исто така, разликата помеѓу вистината и лагата може да биде искривена од технологијата и дисеминирана неограничено. Сѐ поефикасни и полесни за користење се алатките за креирање т.н. „deep fake“ видеа, обработка на фотографии и на звучни материјали. „Мета“ отстрани лажно видео каде што Зеленски повикува на капитулација Корисниците на интернетот и на социјалните мрежи се директно изложени на пропагандата, без заштита од филтрите, како, на пример, професионалните медиуми и новинари, кои порано имаа клучна улога да ги проверат содржините што потоа масовно се шират во јавноста. Дополнително, дигиталните медиуми предизвикаа промена во културата на информирањето, односно начините како ги бараме и следиме информациите. Денес сведочиме една нова практика заснована на „персонализирање на информирањето“, односно од различните извори сами да избираме од кого и колку ќе бидеме информирани. Оваа персонализација на информирањето постапно доведе до нов феномен на т.н. „персонализација на вистината“, односно на информациите што ги избираме, им даваме смисла од своја потесна гледна точка на интереси и разбирање. Особено честа е појавата едноставно не само да ги преземаме информациите од различни извори на кои им веруваме, туку и без критичка проверка да ги преземаме туѓите интерпретации и ставови за тие информации. Притоа, врз нас сѐ послабо е влијанието и авторитетот на професионалните и стручните чинители во општеството, какви што се институциите, експертите, едукаторите, науката и редица други.  Во контекст на оваа нова „култура на информирањето“ можеме да ја споменеме и наративната теорија на Волтер Фишер, која наведува дека човекот вообичаено е повеќе приклонет кон верување во добра приказна, отколку кон издржан логички аргумент или некоја низа од факти. Преку теоријата на Фишер можеме подобро да увидиме зошто толку лесно денес се шират и прифаќаат различни наративи што не се фактографски издржани или потврдени. Овие приказни и наративи стануваат сѐ повлијателни, особено ако тие имаат своја претходна историја (што постара е сторијата, таа обично се претставува како поуверлива), за да потоа тие лесно се рециклираат и прошират на интернет и на социјалните мрежи.  Дали има или не биолаборатории во Украина? Гебелс 2.0? Ако по сето наведено претходно, се навратиме кон насловот на овој текст и неговата адаптација на познатото мото на Гебелс, илјадапати повторената лага, станува вистина, можеме да потврдиме дека технолошките можности за пропаганда денес се толку унапредени што и некој со далеку помал капацитет за пропагандна манипулација може преку дигиталните технологии да предизвика сериозни штетни последици при ширење одредена пропаганда. Дигитализацијата, за жал, покрај сите свои позитивни ефекти, предизвикува и забрзана еволуција на пропагандните техники. На пример, хумористичните „мемиња“ (memes), како една од најпопуларните видови содржини на интернет, се покажаа и како извонредна техника за пропаганда на сложени манипулативни пораки, преку едноставни графички и текстуални формати, кои имаат голем степен на потенцијална виралност. Технологијата и техниките за ширење на пропагандата галопираат, додека средствата за заштита и нашето знаење како да се заштитиме, каскаат далеку зад нив. Фасцинирани од можностите на технологијата за информирање и забава, забораваме на уште една важна крилатица, онаа на Аристотел за реториката. Тој вели дека реториката, како вештина или техника на убедување, може еднакво да се користи како за добро, така и за зло. Сѐ зависи од намерите на говорникот и неговата етика, односно совест.  Технологијата има слични потенцијали, односно може значително да го подобри квалитетот на нашето живеење и комуницирање, но воедно и да ги наруши фундаменталните вредности и довербата во општеството. Токму затоа, каскањето на знаењето зад можностите на технологијата, мора континуирано да се намалува, а со тоа и да се намалуваат и ризиците што таа ги носи. Едно од погубните сценарија, на кое нѐ предупредуваа многу креатори на денешните технологии, е опасноста таа да падне во рацете на погрешни и бескрупулозни луѓе. На тој начин, наместо да биде средство за подобро живеење на сите, технологијата може да стане опасна алатка за контрола од помал број луѓе со речиси неограничена моќ во општеството.  Автор: Сеад Џигал   Текстот е подготвен во  рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).